Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało
Jerzy Poluta. Źródło: Biblioteka Uniwersytecka w Wilnie
Jerzy Poluta urodził się w 1820 r. w Grodnie w rodzinie mieszczanina Antoniego Poluty. W mieście dzieciństwa zdobył wykształcenie średnie. W wieku szesnastu lat wyjechał do Wilna, gdzie studiował farmację na Oddziale Farmaceutycznym Akademii Medyko-Chirurgicznej. W 1839 r., po uzyskaniu dyplomu asystenta aptekarza, udał się do nieznanego Charkowa i został przydzielony do służby państwowej.
Dla Jerzego Poluty Charków stał się miejscem życia i gniazdem dla dużej rodziny, polem szerokiej działalności społecznej na rzecz jego dobra oraz wspólnoty polskiej. Jego życie zawodowe można podzielić na trzy okresy: lata 1839–1851 to czas intensywnych studiów farmaceutycznych, weterynaryjnych oraz lekarskich w połączeniu z pracą dydaktyczną w Praktycznej Szkole Weterynaryjnej przy Uniwersytecie Charkowskim; lata 1851–1873 – działalność dydaktyczna i naukowa w Charkowskiej Szkole Weterynaryjnej, drugiej po uniwersytecie powstałej w mieście wyższej placówce oświatowej; lata 1873–1882 – działalność dydaktyczna i naukowa w przekształconym Charkowskim Instytucie Weterynaryjnym, do którego powstania dołożył wiele starań i energii.
Karta z Dziennika posiedzeń Charkowskiej Szkoły Weterynaryjnej, na której zostało wymienione nazwisko Jerzego Poluty (22 stycznia 1859 r.), źródło: ze zbiorów Centrum Muzealnego Uniwersytetu Biotechnologicznego w Charkowie
W 1849 r. Jerzy Poluta ukończył drogę oświatową jako student, uzyskawszy stopień lekarza medycyny i dyplom cum eximia laude (ze szczególnym wyróżnieniem). W wieku 29 lat posiadał potrójne wykształcenie wyższe: jako farmaceuta, weterynarz i lekarz. W momencie przeniesienia na stanowisko adiunkta Charkowskiej Szkoły Weterynaryjnej miał trzy dyplomy ze studiów farmaceutycznych, weterynaryjnych oraz lekarskich.
24 października 1851 r., jak odnotował „Dziennik Ministerstwa Edukacji Narodowej” Imperium Rosyjskiego, młodszy lekarz weterynarii I Oddziału Poluta został mianowany adiunktem w Charkowskiej Szkole Weterynaryjnej. Na uczelni, która powstała w tym samym roku na bazie Praktycznej Szkole Weterynaryjnej, Jerzy Poluta został trzecim wykładowcą Polakiem wraz z dyrektorem Napoleonem Halickim i prof. Jerzym Witowiczem.
W 1856 r. Jerzemu Polucie, po obronie pracy Teoria i mechanizm wymiotów, na mocy uchwały Rady Naukowej Charkowskiej Szkoły Weterynaryjnej przyznano stopień magistra nauk weterynaryjnych. W 1859 r. został mianowany na stanowisko profesora tej uczelni, a w 1873 r. profesora zwyczajnego Charkowskiego Instytutu Weterynaryjnego.
Poluta został zatrudniony w nowo powstałej Katedrze Fizjologii Zwierząt, którą kierował do 1879 r. Wykładał farmakologię, zoofizjologię i terapię ogólną, podstawy zwierząt, anatomię porównawczą zwierząt, zoohigienę, botanikę i nawet łacinę. Od 1865 r. prowadził kurs hodowli bydła. W tym samym roku z jego inicjatywy do programu nauczania wprowadzono osobny kurs fizjologii porównawczej. Wykłady Poluty były łatwe do zrozumienia, prowadzone w sposób rzetelny i klarowny. W 1882 r. zakończył działalność dydaktyczną, pozostawiając po sobie pamięć wybitnego wykładowcy.
Głównym przedmiotem prowadzonym przez Jerzego Polutę była farmakologia z elementami receptury. Dzięki jego staraniom w 1855 r. w Charkowskiej Szkole Weterynaryjnej założono jedno z pierwszych na terenach Europy Wschodniej laboratoriów farmakologicznych, czym podniesiono jej rolę wśród ówczesnych placówek oświatowych w tej dziedzinie. Polutę uznano za jednego z pierwszych na Ukrainie uczonych w dziedzinie eksperymentalnej farmacji weterynaryjnej, a jego podręcznik Farmakologia weterynaryjna z terapią ogólną i receptą (1879) był oceniany jako najlepszy w tej dziedzinie na terenie całego Imperium Rosyjskiego.
Książka Jerzego Poluty Farmakologia weterynaryjna… (Charków, 1889) z dedykacją dla Iwana Sadowskiego, profesora Charkowskiego Instytutu Weterynaryjnego, źródło: ze zbiorów Centrum Muzealnego Uniwersytetu Biotechnologicznego w Charkowie
Jerzy Poluta uczestniczył w przekształceniu Charkowskiej Szkoły Weterynarii w Instytut Weterynaryjny. Miał duże doświadczenie jako dydaktyk, niejednokrotnie przebywał na europejskich uczelniach weterynaryjnych, znał potrzeby weterynarii praktycznej, będąc od czerwca 1870 r. członkiem Komitetu Weterynaryjnego działającego przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Imperium Rosyjskiego. Opracował wszystkie instrukcje służbowe, zajmował się ułożeniem obowiązków dyrektora, rady naukowej i studentów nowo otwartego Instytutu. 28 maja 1873 r. na podstawie rozkazu imperatora rosyjskiego zostały powołane Instytuty Weterynaryjne w Charkowie i Dorpacie. Poluta brał czynny udział w rozbudowie szkolnictwa weterynaryjnego w innych miastach Rosji. Przy bezpośrednim jego udziale w maju 1873 r. została założona nowa placówka edukacyjna – Kazański Instytut Weterynaryjny. W uznaniu zasług organizacyjnych został wybrany na członka korespondenta tej uczelni. Według profesora weterynarii Wasyla Bażenowa, autora licznych biogramów wybitnych uczonych w dziedzinie weterynarii, Poluta jest uważany za jednego z twórców oświaty weterynaryjnej w skali całego Imperium Rosyjskiego.
Jako ceniony lekarz-praktyk Jerzy Poluta brał udział w różnych inicjowanych przez rząd wyprawach naukowych. W marcu 1863 r. został wysłany w dwumiesięczną delegację do Obwodu Wojska Dońskiego w celu zbadania pasożytów bydła. Za swoją pracę otrzymał wynagrodzenie w wysokości 350 rubli. W 1868 r. tamże badał miejscową roślinność na pastwiskach bydła, ujawniając jej wpływ na przyczyny chorób zakaźnych. W 1873 r. odbył podróż na Kaukaz, gdzie badał zależność roślin na pastwiskach od warunków klimatycznych, ich wpływ na rozwój dżumy bydła. W 1878 r. odbył kolejną ekspedycję na Kaukaz w celu zbadania wartości szaty roślinnej pod względem hodowli bydła, a także w celu ujawnienia powodów szerzenia epidemii bydła.
Jerzy Poluta był uczestnikiem różnych forów międzynarodowych i licznych zagranicznych delegacji naukowych, m.in. na III Międzynarodowy Kongres Weterynaryjny w Zurychu (1867), oraz Wystawę Międzynarodową w Wiedniu (1873) i Paryżu (1878), na której otrzymał brązowy medal za wyniki badań nad rodzajami pasożytów runa owczego oraz prezentował kolekcję owadów. W tym samym roku w Paryżu ukazała się jego broszura. W 1869 r. przybył z wizytą do Warszawy, gdzie na posiedzeniu Towarzystwa Lekarzy Weterynarii wygłosił referat, w którym przedstawił analizę własnych badań nad komórkami nerwowymi. W 1875 r. został delegowany do Moskwy na Wszechrosyjską Wystawę Koni.
Jedną z pasji Jerzego Poluty była botanika. O tym świadczy taki wymowny fakt: na początku pracy w Charkowskiej Szkole Weterynaryjnej przekazał dla Biblioteki własny zielnik z 1050 gatunkami roślin. Wiedzę botaniczną wykorzystał w publikacjach z zakresu trucizny roślin i powszechnego stosowania roślin leczniczych w farmakologii weterynaryjnej. Było to wynikiem jego licznych wypraw służbowych w celu zbadania flory roślin Imperium Rosyjskiego. Zajmował się też badaniem flory i fauny guberni charkowskiej, w wyniku czego zostały wydrukowane artykuły w roczniku „Kalendarz Charkowski” (1886, 1887). Poluta opisał 211 gatunków roślin dziko rosnących do wykorzystania w leczeniu, 53 gatunki jadalne roślin dziko rosnących, 83 gatunki jadalne roślin uprawnych, 13 gatunków roślin uprawnych wykorzystanych w leczeniu, 70 gatunków roślin dziko rosnących wykorzystanych w leczeniu, 4 gatunki roślin wykorzystanych w celach leczniczych.
Jerzy Poluta zajmował się pracą naukową na szeroką skalę, m.in. badaniami z zakresu farmakologii, fizjologii, epidemiologii, zoologii, botaniki i toksykologii. Badał wpływ strychniny i chloroformu na organizm, toksyczność tetraetyloołowiu i toksyczność roślin. Najwcześniejszym jego dziełem było opublikowane w latach 1852–1854 Chloroform jako antidotum na strychninę. Jest autorem ponad 30 prac naukowych, z których w Charkowie ukazały się m.in.: Flora i fauna słowiańskich jezior mineralnych (1879), Notatki o jadalnych i leczniczych roślinach nieuprawnych (1887), Leczenie cholery azyjskiej w okresie algidnym [chłodnym] (1874), O objawach cholery w okresie algidnym (1874), Terapia ogólna okresu algidnego cholery azjatyckiej (1874), O leczeniu cholery (1886). W zakresie medycyny interesował się chirurgią, a także farmakologią, opublikował szereg prac w periodykach naukowych Warszawy, Moskwy i Charkowa.
Widok gmachu Charkowskiego Instytutu Weterynaryjnego. Źródło: Centrum Muzealnego Uniwersytetu Biotechnologicznego w Charkowie
Przez wiele lat Poluta był członkiem szeregu towarzystw naukowych różnych państw. We wrześniu 1850 r. został wybrany na członka-korespondenta Towarzystwa Lekarzy Wilna, w 1867 r. Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego oraz Paryskiego Towarzystwa Botaników. Był też członkiem Charkowskiego Towarzystwa Medycznego i Towarzystwa Weterynarii przy Instytucie Weterynarii w Kazaniu.
Jerzy Poluta prowadził także szeroką działalność społeczną na rzecz rozwoju Charkowa. Szczególną kartą był jego udział w zwalczaniu dżumy bydła i cholery u ludzi. W okresie epidemii cholery w 1871 r. pracował dobrowolnie jako lekarz w 12. dzielnicy. W 1887 r. był inicjatorem założenia w Charkowie, a później kierownikiem Komitetu ds. Zwalczania Cholery. Pracował też jako ekspert sądowy w zakresie analizy leków pochodzenia mineralnego.
Jerzy Poluta był jednym z szanowanych działaczy miejscowej Polonii, zaangażowanym w powstanie nowej świątyni katolickiej w latach 1887–1891. 23 listopada 1886 r. został wybrany na członka Komitetu ds. Budowy Kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Charkowie.
Budynek, w którym mieszkała rodzina Jerzego Poluty przy ul. Miszczańskiej 17 (obecnie – Gromadianska 25).
Przyjaźnił się z polskimi naukowcami weterynarii z Charkowa: Edwardem Ostrowskim i Napoleonem Halickim, a później z Lucjanem Pawłowiczem. Utrzymywał też bliskie kontakty z chemikiem Dmitrijem Mendelejewem, który często opierał się w swoich badaniach na farmakologicznych i chemicznych doświadczeniach uczonego. Współpracował z wieloma uczonymi charkowskimi, pomagał im w pracach, sam mało publikując i nie troszcząc się o to, aby w publikacjach nazwisko jego było wzmiankowane. Jak odnotował Konrad Millak, Poluta był człowiekiem bardzo szerokiej wiedzy, o fenomenalnej pamięci, władającym licznymi językami, dziwakiem i oryginałem. Bezinteresownie pomagał wielu swoim uczniom w prowadzeniu badań naukowych.
Cenną informację o Polucie pozostawił jego przyjaciel Edward Ostrowski. W artykule Mittheilungen über die Kaiserlich Russische Tierarzneischule in Charkow. Vom Professor Ostrowski daselbst (Magazin fur die gesammte Thierheilkunde, Berlin 1856) z wielkim szacunkiem napisał: „Przed otrzymaniem dyplomu lekarza weterynarii adiunkt Poluta posiadał już stopień doktora i magistra farmacji. Szczególnie kochał botanikę i inne nauki przyrodnicze; odbył podróże naukowe na Krym i w inne regiony Rosji, i dał nam wiele świadectw o swojej rozległej wiedzy i owocnej pracy w dziedzinie farmakologii i fizjologii. Jego poglądy na temat konieczności nowej klasyfikacji leków i zaprojektowania takiej klasyfikacji opartej na fizjologicznym działaniu leków, jego poglądy na temat działania niektórych leków, jego naukowe wyjaśnienie przyczyny wymiotów na podstawie własnych eksperymentów stanowią temat interesującego traktatu, który niewątpliwie zostanie doceniony przez naszych świadomych uczonych”.
Były gmach Imperatorskiej Wileńskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej (pierwotnie pałac hrabiów Chodkiewiczów), wrzesień 2023 r.
Krótka nota biograficzna Poluty ułożona przez Ostrowskiego została umieszczona w Leksykonie biograficzno-literackim lekarzy weterynarii wszystkich czasów i krajów: a także przyrodników, lekarzy, rolników, koniuszych itp., którzy wnieśli wybitny wkład w medycynę zwierząt Georga Wilhelma Schradera, opublikowanego w 1863 r. w Stuttgarcie. W bezprecedensowym w XIX w. wydawnictwie biograficznym Jerzy Poluta znalazł się w gronie wybitnych lekarzy wszystkich czasów.
Z małżonką Teofilią Albertą mieli sześcioro dzieci: Helenę Marię (1855), Antoniego Józefa (1857), matematyka w Odessie, Stanisława Jerzego (1858), sędziego i adwokata w Sankt-Petersburgu, Jadwigę Teofilię (1861), Jerzego Bronisława (1862), lekarza na Krymie; Stefana Adama (1870), inżyniera-mechanika w Grodnie. W Charkowie w różnych okresach rodzina mieszkała pod adresami: Miszczańska 17 (obecnie Gromadiańska 25), ul. Sumska 3 (po reorganizacji numeracji – ul. Sumska 36). W latach 1870–1871 Jerzy Poluta zbudował dla rodziny dwa piętrowe budynki (niezachowane) przy centralnej ulicy w Charkowie – ul. Sumskiej 40, w pobliżu Instytutu Weterynaryjnego, oraz przy ul. Sumskiej 37.
Należy dodać, że przez kilka lat mieszkał z rodziną Polutów przeniesiony z Warszawy do Instytutu Weterynaryjnego rodak Marcjan Żórawski wraz z żoną i urodzonymi w Charkowie dwoma synami.
Jerzy Poluta zmarł w Charkowie 15 kwietnia 1897 r. Podczas ceremonii pożegnalnej koledzy wspominali trudną drogę życiową uczonego. Jak pisano w ówczesnej prasie: „Jego przyjaciel profesor Lucjan Pawłowicz doskonale nakreślił jasny moralny portret zmarłego, którego życie od wczesnego samotnego dzieciństwa do starości upływało w pracy i szlachetnych dążeniach do wiedzy. Musiał stopniowo wspinać się ze stopnia na stopień po drabinie wiedzy, ale dzięki energii i cierpliwości pokonał wszelkie przeszkody” („Jużnyj Kraj”, 1897, 19 kwietnia).
Konsultacja językowa dr Marcin Lutomierski
Prof. dr hab. Lubow Żwanko, kierowniczka Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach uchodźstwa I wojny światowej, historii Polonii Charkowa i Polaków na Ukrainie Wschodniej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Prof. dr hab. Dmytro Kibkało, profesor Katedry Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Klinicznej Zwierząt w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach chorób wewnętrznych zwierząt, biochemii klinicznej weterynaryjnej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
