Andrzej Pilc
W analizie opublikowanej w kwartalniku „Nauka” (2024/3, 25–32) pokazano, że Polska Akademia Nauk (liczona jako suma wszystkich jej jednostek) zdecydowanie przoduje w kraju pod względem liczby cytowań prac naukowych, który to wskaźnik jest jedną z najlepszych miar jakości publikacji. W gorącej dyskusji na temat metod ewaluacji nauki warto wrócić do tej miary, wspomaganie się liczbą cytowań w ocenie jakości badań naukowych jest szczególnie godne polecenia. Oczywiście w dziedzinach humanistycznych parametr ten nie jest tak ważny jak w innych dziedzinach. Czy jest istotne, ile cytatów dostali laureaci nagrody Nobla z literatury albo twórcy wielki dzieł muzycznych, malarskich czy rzeźbiarskich? Natomiast zwłaszcza w naukach ścisłych i przyrodniczych cytowania są dobrą (może najlepszą) miarą wpływu naukowca na rozwój badań.
Tutaj postanowiono porównać liczbę cytowań, jaką uzyskali badacze z Polskiej Akademii Nauk do cytowań wszystkich europejskich placówek naukowych, a w drugim etapie – wszystkich instytucji naukowych na świecie. Analiza dotyczy lat 2021–2024, czyli okresu zbliżonego długością do okresu następnej ewaluacji, i została wykonana 29.01.2025 (data jest ważna, bo w przypadku instytucji z 3 milionami cytowań w okresie 4 lat, każdy dzień to ponad 2000 cytowań).
W popularnym u nas rankingu szanghajskim najlepsze polskie uczelnie (uniwersytety Jagielloński i Warszawski) znajdują się na pozycjach w przedziale 401-500, ale ranking ten dotyczy wyłącznie placówek uniwersyteckich. Nie uwzględnia on jednostek naukowych, takich jak narodowe centra badawcze (przykład francuski CNRS – Centre National de la Recherche Scientifique) czy akademie nauk (np. PAN).
W bazie SciVal w wyszukiwarce Scopus jest 8206 europejskich instytucji naukowych w 50 krajach i terytoriach z Grenlandią, Watykanem i Wyspami Owczymi włącznie (Tab. I). Najwięcej instytucji naukowych ma Wielka Brytania – 1734, na drugim miejscu są Niemcy – 1217, a na trzecim Rosja – 567. Polska z 269 placówkami jest na 9. miejscu w Europie (za Holandią, a przed Szwajcarią).
W Europie są 702 jednostki (8,6% europejskich placówek naukowych), które uzyskały ponad 30 tys. cytowań. Nasz kraj miał w tej grupie 29 przedstawicieli i zajmował 6. miejsce na kontynencie. Najwięcej wysoko cytowanych jednostek (119) pochodziło z Wielkiej Brytanii, na drugim miejscu była Francja, a na trzecim Włochy (kolejno 92 i 84 placówki).
Najwięcej cytowań – ponad 2,5 mln – uzyskał francuski CNRS, na drugim miejscu był University College London, mający ponad milion cytowań. Uwagę zwraca wiodąca w swoich krajach pozycja narodowych centrów badawczych, takich jak CNRS, CSIC (Consejo Superior de Investigaciones Científica – Wyższa Rada Badań Naukowych) – największa hiszpańska publiczna instytucja zajmująca się badaniami naukowymi i technicznymi, czy włoski CNR (Consiglio Nazionale delle Ricerche – Narodowa Rada Badań), które są, tak jak CNRS, na pierwszych miejscach w swoich krajach, uzyskując odpowiednio 654 tys. oraz 453 tys. cytowań. Pierwszą z naszych instytucji naukowych (Tab. II), a na 85. miejscu w Europie, jest Polska Akademia Nauk (247 tys. cytowań). Na miejscu 186 znalazł się Uniwersytet Jagielloński (132 tys. cyt.) a na 275 Uniwersytet Warszawski (88 tys. cyt.). Każda z tych instytucji zatrudnia podobną liczbę naukowców, a zatem to nie ona decyduje o liczbie cytowań.
Na pierwszym miejscu w świecie (Tab. III) pod względem liczby cytowań jest Chińska Akademia Nauk (3,488 mln cytowań), na drugim francuski CNRS (2,58 mln), a na trzecim Uniwersytet Harvarda (1,77 mln), zajmujący 1 miejsce w rankingu szanghajskim. Polska Akademia Nauk jest na 258 miejscu na świecie. Uderzającym jest wynik Chińskiej Akademii Nauk. Wygląda na to, że ktoś w Chinach zrozumiał znaczenie nauki dla wzrostu gospodarczego i wydatki na badania w tym kraju wzrosły w okresie od 2010 do 2024 z 1,78% do 2,68% PKB (patrz: China: R&D spending ratio to GDP 2024 | Statista – https://www.statista.com/statistics/915608/china-research-and-development-spending-ratio-to-gdp/), a przecież „Każdy wzrost udziału wydatków na naukę w PKB o 0,1 punkt procentowy oznacza wyższy wzrost PKB między ok. 0,8 punktu procentowego do ok. 1,3 punktu procentowego” (patrz: Złotówka na naukę to 13 zł PKB. Ale w Polsce te wydatki są zbyt małe). W Polsce nakłady na naukę wyniosły 1,1% PKB w roku 2023. Jeżeli armia potrzebuje 100 miliardów na zbrojenia, a wydamy najpierw 10 miliardów na naukę, to te 100 szybko się znajdzie. Nauka jest przyszłością świata i ten kto to zrozumie, zwycięży. A wracając do PAN, zamiast reformować Akademię, znacząco ją dofinansujmy, podobnie jak i inne nasze placówki badawcze.
