Polskie dynastie architektoniczne w Dnieprze (Jekaterynosławiu)

Kościół św. Józefa Źródło: Zbiór pocztówek z widokami Jekaterynosławia z początku XX w., źródło kopii elektronicznej: Obwodowa Biblioteka Naukowa w Dnieprze im. Pierwszych Nauczycieli Słowian Cyryla i Metodego

Jekaterynosław na przełomie XIX i XX w. przekształcił się w duże miasto przemysłowe z ciągle wzrastającą liczbą ludności. Zamieszkali tam polscy architekci zostawili po sobie wzniesione kościoły i cerkwie prawosławne, kamienice, budynki publiczne i mosty.

W dziewiętnastowiecznym Dnieprze (wówczas Jekaterynosławiu) mieszkały i pracowały dwie dynastie architektoniczne założone przez przedstawicieli starożytnych polskich rodów z Wołynia i Litwy: Alberta Brodnickiego i Edwarda Charmańskiego. Wraz ze swoimi synami – Leonidem Brodnickim, Stanisławem Charmańskim i Zdzisławem Charmańskim – zostawili po sobie wzniesione kościoły i cerkwie prawosławne, kamienice i budynki publiczne, mosty i to nie tylko w dawnym Jekaterynosławiu, ale i na terenie guberni jekaterynosławskiej oraz Charkowa.

Dzięki mozolnej pracy przeszli wszystkie szczeble kariery architektonicznej przewidywane w prowincjonalnym mieście i zdobyli stanowiska architekta oraz inżyniera gubernialnego. Rodziny Brodnickich i Charmańskich były zaangażowane w życie społeczne i kulturalne miasta, wpisane na listę najbardziej zasłużonych rodów. Niestety do tego czasu ich spuścizna architektoniczna jest znana raczej tylko naukowcom; ich imiona są nieco zapomniane w mieście, do rozwoju którego znacząco się przyczynili.

Polskiemu czytelnikowi te słynne postacie rodaków, których los był powiązany z jednym z największych miast Ukrainy Lewobrzeżnej, mogą być w ogóle nieznane, a niniejszy artykuł zawiera pierwsze w Polsce wyniki badań ich życia i twórczości architektonicznej.

Albert Brodniсki (1830 – po 1893)

Albert urodził się w 1830 r. w rodzinie szlacheckiej Wincentego i Apolonii Brodnickich, mieszkających we wsi Karpyłówka Kamień w powiecie kaszyrskim (obecnie obwód wołyński, Ukraina). W wieku 15 lat wyjechał na studia do Szkoły Budowlanej w Sankt Petersburgu, gdzie uzyskał dyplom inżyniera cywilnego. Od 1852 r. jego życie zostało na zawsze związane z Jekaterynosławiem, dokąd został skierowany na stanowisko pomocnika Jekaterynosławskiej Gubernialnej Komisji Drogowej i Budowlanej. Przeszedł wszystkie szczeble kariery zawodowej aż do architekta gubernialnego, którego obowiązki pełnił w latach 1865–1875.

Jaskrawy opis Alberta Brodnickiego podał jego kierownik Andriej Dostojewski, architekt gubernialny w latach 1860–1865: „Był to technik bardzo sprawny i doświadczony (…) Jako człowiek był bardzo miłym i mądrym panem (…) Po moim wyjeździe z Jekaterynosławia w 1865 roku zajął moje miejsce, to znaczy został mianowany jekaterynosławskim architektem gubernialnym”. Brodnicki był jednym z najmłodszych (ze względu na wiek) architektów gubernialnych w Imperium Rosyjskim.

Jego obowiązki zawodowe były dość szerokie. Nadzorował liczne remonty i

Tablica pamiątkowa Leonida Brodnickiego na jego budynku, ul. Troicka 3 b, Dniepr. Fot. Aleksander Wolok (prawa autorskie Lubow Żwanko)

przebudowy gmachów publicznych, m.in. budynku Gubernialnego Zgromadzenia Szlacheckiego (obecnie – Pałac Studentów Narodowego Uniwersytetu im. Olesia Gonczara), dziś wpisanego na listę zabytków architektury o znaczeniu narodowym, a także uważanego za jeden z najstarszych budynków współczesnego Dniepra. Zaprojektował szereg obiektów o charakterze publicznym wzniesionych na terenie guberni jekaterynosławskiej. W dużym stopniu zajmował się budownictwem i remontem mostów (niestety przeważnie niezachowanych do dzisiaj). Podobnie jak inni miejscowi architekci pracował w różnych stylach, takich jak: neoklasycyzm, eklektyzm, „styl neorosyjski”.

Albert Brodnicki został autorem pierwotnego projektu przyszłego kościoła św. Józefa, wybudowanego w Jekaterynosławiu w latach 1869–1877 na koszt miejscowej parafii katolickiej. Niewielki kościół w stylu gotyckim miał zostać zaprojektowany w tradycyjnym rozwiązaniu architektonicznym, ale równocześnie miał być inspirujący. Główna fasada od strony prospektu była ozdobiona dwoma wysokimi dzwonnicami, wspaniałym portalem wejściowym i aniołem z krzyżem nad nawą. Nad ołtarzem na dachu była przewidywana wysoka ażurowa wieża. Projekt kościoła autorstwa Brodnickiego po przedstawieniu go Komitetowi Techniczno-Budowlanego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych nie zyskał akceptacji. W rezultacie został znacząco przeredagowany przez członka tegoż Komitetu, Piotra Mierkułowa, architekta-urzędnika z wieloletnim doświadczeniem w petersburskich urzędach. Szerokość budowli została nieznacznie zwiększona, a wysokość nawy i wież (choć ich całkowita wysokość wraz z iglicami pozostała niezmieniona) – zmniejszone.

Albert Brodnicki wraz z żoną Iriną Sawicką, wywodzącą się ze znanego rodu kozacko-starszyńskiego Ukrainy Lewobrzeżnej, mieli dwóch synów, Leonida i Sergieja, oraz córkę Ninę, którzy z czasem stali się szanowanymi obywatelami Jakaterynosławia.

Albert Brodnicki pozostał w pamięci współczesnych jako człowiek rzetelnie wykonujący swoją pracę na polu administracyjnym, gdzie pełnił obowiązki architekta gubernialnego. Był niewątpliwie fachowcem jako budowniczy, pozostawiwszy po sobie różnorodne obiekty, które niestety nie przetrwały do naszych dni.

Leonid Brodnicki (1864–1907)

Leonid urodził się w 1864 r. w Jekaterynosławiu. Po ukończeniu w 1881 r. Szkoły Realnej studiował w Instytucie Inżynierów Cywilnych (byłej Szkole Budowlanej) w Sankt Petersburgu. Uzyskał tam dyplom inżyniera cywilnego i w 1886 r. został skierowany na stanowisko technika przy Gubernialnym Urzędzie Ziemskim guberni jekaterynosławskiej. Następnie pracował jako młodszy inżynier architekt diecezjalny jekaterynosławskiej diecezji prawosławnej. Szczytem osiągnięcia zawodowego było stanowisko architekta gubernialnego, które, podobnie jak ojciec, piastował około dziesięciu lat na przełomie XIX i XX w.

W okresie działalności zawodowej Leonid Brodnicki zaprojektował w Jekaterynosławiu i na obszarze guberni szereg budynków o charakterze administracyjnym i kulturalnym. Pracując na stanowisku architekta diecezjalnego, zaprojektował na terenie guberni kilka budowli sakralnych, m.in. cerkiew św. Mikołaja zbudowaną w 1894 r. we wsi Kamieńskie (obecnie miasto Kamieńskie w obwodzie dnipropetrowskim) w stylu „neoruskim”. Inicjatorem wzniesienia obiektu był dyrektor miejscowego przedsiębiorstwa, Polak Ignacy Jasiukowicz. W czasach dzisiejszych świątynia ta jest znana jako sobór św. Mikołaja, katedralny sobór prawosławny w Kamieńskim.

Budynek Dmytra Jawornyckiego, 1929 Źródło: Zbiory Domu Pamięci – Muzeum Dmytra Jawornickiego (oddział Narodowego Muzeum Historycznego w Dnieprze im. D.I.  Jawornickiego). Fot: Jana Tymoszenko, Kierowniczka Muzeum (prawa autorskie Lubow Żwanko)

Na stanowisku architekta gubernialnego wykonał Leonid Brodnicki wiele prac inżynieryjnych i technicznych w Jekaterynosławiu i guberni. Zaprojektował i nadzorował budowę kilku kluczowych dla miasta budynków o cywilnym i kulturalnym przeznaczeniu. W 1896 r. wraz ze Stanisławem Charmańskim wybudowali w stylu neoklasycystycznym Audytorium Komisji Czytań Ludowych. Na początku XX w. był zaangażowany w powstanie jednej z pereł architektonicznych Jekaterynosławia: sfinalizował projekt (którego autor jest nadal nieznany) i nadzorował budowę gmachu Gubernialnego Urzędu Ziemskiego. Dwupiętrowy budynek o bogatym wystroju, zwany „Domem Ziemskim”, łączy w sobie elementy neoklasycyzmu i eklektyzmu.

Zajmował się aktywnie wykonaniem zleceń prywatnych. Wizytówką jest willa wybitnego ukraińskiego historyka Dmytra Jawornickiego (1855–1940), w której obecnie znajduje się muzeum jego pamięci. Parterowy dom z wyrazistą dwupiętrową wieżyczką miał fasadę od strony placu Dworianskiego (plac Szewczenki 5). Budynek został wykonany z użyciem minimum elementów dekoracyjnych stylu romańskiego. Dziś willa ta to prawdopodobnie jedyny budynek, który zachował się z czasów starego Jekaterynosławia, w charakterystycznym „katerynosłowiańskim” stylu i typowej kolorystyce – czerwonej cegły. W 2009 r. budynek został wpisany do wykazu zabytków dziedzictwa kulturowego o znaczeniu narodowym. Zachowała się też willa Leonida Brodnickiego przy ulicy Troickiej 3b, na której umieszczono tablicę pamiątkową architekta.

Brał on czynny udział w życiu społecznym miasta: uczestniczył w pracy Jekaterynosławskiej Komisji Czytań Ludowych, dla której przygotowywał wykłady publiczne.

Na początku 1907 r. Brodnicki nagle zmarł, pozostawiwszy po sobie w dwóch małżeństwach trzy córki, a także zaprojektowane kamienice, cerkwie i budynki użyteczności publicznej, w których życie społeczne trwa do dziś. Polski architekt swoimi dziełami dodał wyjątkowości nie tylko przestrzeni miejskiej Jekaterynosławia przełomu XIX i XX w., ale także Dniepru w XXI w., gdzie wśród wieżowców, jakby z innych epok, wyłaniają się jego parterowe, bajeczne wille.

Edward Krzysztof Piotr Charmański (1836−1910)

Edward Krzysztof Piotr Charmański urodził się 22 lutego 1836 r. w rodzinie sędziego ziemskiego Józefa Bibersteina Charmańskiego i jego małżonki Justyny z Dowmont-Siesickich. Ród Charmańskich był staropolski i miał herb Rogala, którego właściciele byli znani od połowy XIV wieku.

Budynek Charmańskich w Jekaterynosławiu, 1990 r. Fot. Walentyn Starostin

W latach 1852−1858 studiował w Szkole Budowlanej w Sankt Petersburgu, po ukończeniu której został przydzielony do służby w Jekaterynosławskiej Gubernialnej Komisji Drogowej i Budowlanej na stanowisko asystenta architekta. Wraz z żoną Zofią przenieśli się do Jekaterynosławia. Synowie, Marian Józef Zdzisław i Stanisław Antoni, zostali architektami. Działalność najmłodszego, Anatola, była związana z pracą oświatową. Ojciec dla rodziny zaprojektował i wybudował budynek (rozebrany w 1998 r.) na rogu ulic Potiomkinskiej (obecnie Sergieja Jefremowa) i Krutohirnej.

W pracy zawodowej Edward Charmański przeszedł szczeble od „asystenta architekta” do „architekta gubernialnego, radnego stanu” (1875). Na temat początkowego okresu działalności zawodowej nie zachowały się prawie żadne informacje. Na stanowisku młodszego architekta, które piastował aż do przejścia na emeryturę architekta gubernialnego Alberta Brodnickiego w 1875 r., faktycznie był jego zastępcą.

Edward Charmański, pracując na stanowisku architekta gubernialnego, miał szerokie uprawnienia: układanie planów fasady, rysunków i kosztorysów na wszystkie budowy rządowe, przebudowy, remonty obiektów publicznych, nadzorowanie przedsięwzięć budowlanych. Najważniejszym osiągnięciem architekta stał się gmach ziemstwa powiatowego w mieście Wierchniodniprowsk (obecnie ul. Dniprowska 56) w guberni jekaterynosławskiej. Projekt został ukończony w 1871 r., a budowa w 1874 r. Wykorzystanie stylu neogotyckiego w budynku użyteczności publicznej było dość niezwykłe, ale ziemstwu to się spodobało i przedstawiciele samorządu zaakceptowali takie architektoniczne rozwiązanie.

W 1888 r. Charmański uczestniczył w pracach przy odnowieniu soboru Trójcy Świętej w mieście Nowomoskowsku. Świątynia ta jest unikatowym dziełem architektury drewnianej Ukrainy, należy do stu najlepiej zachowanych budowli drewnianych na świecie.

Mówiąc o rodzinie Charmańskich, należy podkreślić zachowanie w niej ducha polskości: dzieci otrzymały naukę domową czytania i pisania w języku ojczystym. Świadectwem tego jest list z 7 października 1879 r. studenta Instytutu Inżynierów Cywilnych Zdzisława Charmańskiego do polskiego historyka Mariana Dubieckiego, który przez pewien czas po zakończeniu zesłania za udział w powstaniu styczniowym mieszkał w Jekaterynosławiu i przyjaźnił się z rodziną architekta. Warto tutaj przypomnieć, że brat Edwarda, Julian Charmański, był także uczestnikiem powstania.

Gmach ziemstwa powiatowego w Wierchniodniprowsku, ul. Dniprowska, 56. Źródło: Wikipedia

Niestety brak źródeł archiwalnych nie pozwala na nakreślenie obrazu szerokiej działalności architektonicznej Edwarda Charmańskiego. Można jednak stwierdzić, że był on sumiennym pracownikiem na polu zawodowym, a nieliczne zaprojektowane i zachowane do dzisiaj budynki charakteryzują go jako projektanta z dobrym gustem, zainspirowanym stylem neogotyckim. Jego synowie, Stanisław i Zdzisław, zdolni architekci, kontynuowali rodzinną tradycję w Jekaterynosławiu i Charkowie, tworząc na terenie Ukrainy Lewobrzeżnej piękne świątynie katolickie.

Stanisław Antoni Charmański (1861–po 1914)

Stanisław Antoni urodził się w 1861 r. w Jekaterynosławiu. W latach 1882−1887 r. studiował w Instytucie Inżynierów Cywilnych w Sankt Petersburgu. Ukończył studia z oceną celującą i otrzymał dyplom, uzyskawszy „tytuł inżyniera cywilnego z prawem prowadzenia prac cywilno-budowlanych i drogowych”. Został mianowany na stanowisko inżyniera młodszego w Jekaterynosławskim Gubernialnym Oddziale Budowlanym. W 1897 r. pełnił obowiązki inżyniera gubernialnego, a w 1900 r. otrzymał pełne stanowisko inżyniera gubernialnego. W październiku 1914 r. zrezygnował z pracy z powodu choroby.

Zaprojektował liczne budynki użyteczności publicznej, co było uwarunkowane faktem, że Jekaterynosław na przełomie XIX i XX w. przekształcił się w duże miasto przemysłowe z ciągle wzrastającą liczbą ludności. Był niezwykłym i oryginalnym architektem, którego dzieła ceglane powstały w kilku stylowych rozwiązaniach, charakterystycznych dla tej epoki. Kilka takich budowli powstało we współpracy z innymi architektami Polakami. W 1896 r. wraz z Leonidem Brodnickim zaprojektował i wybudował Audytorium Komisji Czytań Ludowych. Ten unikatowy budynek w stylu neoklasycystycznym jest zabytkiem architektury. W 1898 r. wspólnie z Ignacym Gorleńskim, architektem z Sankt Petersburga, zaprojektował i zbudował w stylu neorosyjskim Letni Teatr w Ogrodzie Miejskim, którego sala była jedną z największych w mieście.

Budynek byłego Nowomoskowskiego Ziemskiego Urzędu Powiatowego Źródło: strona internetowa Nowomoskowskiej Rady Miejskiej. https://novomoskovsk-rada.dp.gov.ua/pro-misto/moye_misto/budivlya-kolishnoyi-zemskoyi- -upravi, licencja Creative Commons Attribution 4.0 International license.

Zajmował się także projektowaniem budynków na zlecenie różnych towarzystw dobroczynnych ówczesnego Jekaterynosławia. Wybitnym dziełem jest „Dom Pracowitości” (ul. Lewanewskiego 15) na zlecenie Jekaterynosławskiego Towarzystwa Dobroczynnego (1910−1911). Półtorapiętrowy budynek zaprojektowano w stylu secesji. Uważany jest za jedną z najlepszych realizacji wśród rzadkich zachowanych w mieście przykładów nurtu secesyjnego.

Na stanowisku inżyniera gubernialnego nadzorował powstawanie ważnych budowli w Jekaterynosławiu. W latach 1899–1901 był kuratorem wzniesienia budynków pierwszej w mieście uczelni – Wyższej Szkoły Górniczej. W 1904 r. nadzorował budowę gubernialnego urzędu pocztowo-telegraficznego. Został zaangażowany w życie polskiej społeczności Jekaterynosławia, na której zlecenie przebudował kościół św. Józefa.

Pozostawił swój bardzo widoczny ślad w przestrzeni miejskiej Nowomoskowska w guberni jekaterynosławskiej. Na początku XX w. zaprojektował kompleks szpitala ziemskiego, a w 1909 r. budynek Nowomoskowskiego Ziemskiego Urzędu Powiatowego.

Niestety projekty wykonane przez Stanisława Charmańskiego na zlecenia prywatne pozostają nieznane. Realizowane projekty na zamówienia od towarzystw dobroczynnych, publicznych, urzędowych, posiadających ograniczone środki, wykonane są w bardzo oszczędnym i racjonalnym stylowym rozwiązaniu. Przy takich zamówieniach po prostu nie da się ustalić stylu twórczego architekta, chociaż nawet te budynki, które w różnych stanach zachowane są do dzisiaj, świadczą o zdolności Charmańskiego jako architekta nurtu secesyjnego.

Dom Pracowitości (trudolubija). Fot. Artem Kostuk, dnepr.info

Inżynier gubernialny Stanisław Charmański był najmłodszym przedstawicielem architektonicznej dynastii Charmańskich w Jekaterynosławiu, autorem projektów wielu budynków użyteczności publicznej zachowanych do dnia dzisiejszego w Dnieprze. Wzniesione przez niego w mieście dzieciństwa budynki są wymownym przykładem talentu i zdolności ich twórcy.

* * *

Przyjechawszy do obcego miasta, w nieznane środowisko, dzięki cechom swego charakteru Albert Brodnicki i Edward Charmański potrafili zintegrować się z lokalną społecznością i miejscową Polonią. Ich dynastie należały do elity architektonicznej Jekaterynosławia połowy XIX – początku XX wieku. Architekci projektowali w różnych stylach: od neoklasycystycznego do secesyjnego, urozmaiciwszy i wzbogaciwszy swoimi dziełami wygląd architektoniczny nie tylko Jekaterynosławia, ale też miast powiatowych tejże guberni.

Konsultacje językowe tekstu: dr Marcin Lutomierski