logo
FA 2/2022 w stronę historii

Izabela Koptoń-Ryniec

Czołowa uczelnia techniczna

Rola Politechniki Warszawskiej w rozwoju nauki i gospodarki polskiej na przestrzeni dziejów

Czołowa uczelnia techniczna 1

Gmach główny Politechniki Warszawskiej w budowie. Fotografia z książki “Wspomnienia byłych studentów Politechniki Warszawskiej z pierwszych lat jej istnienia (1898-1905):, Warszawa: wydane staraniem Koła Inżynierów Wychowańców Politechniki Warszawskiej przy Stowarzyszeniu Techników Polskich, 1933.

Politechnika Warszawska jako uczelnia techniczna od samego początku spełniała niezwykle ważną rolę w obszarze kształcenia, była również ośrodkiem stymulującym rozwój społeczno-gospodarczy.

Szkolnictwo techniczne w Europie sięga korzeniami do wieku XVIII, choć dopiero osiągnięcia wieków XIX i XX całkowicie odmieniły oblicze naszej cywilizacji. Rewolucja przemysłowa przyczyniła się do wzrostu znaczenia górnictwa, hutnictwa i metalurgii, a co za tym idzie większego zapotrzebowania na specjalistów w tych dziedzinach. W wolnych państwach Europy proces tworzenia nowych placówek oświatowych, kształcących w naukach technicznych, przebiegał bez większych zakłóceń. Na ziemiach polskich, poddanych rozbiorom i obcym wpływom, taki rozwój był znacznie utrudniony. Niemniej postęp cywilizacyjny, który nieuchronnie obejmował stary kontynent, sprawił, że 20 lutego 1816 r. władze Królestwa Polskiego podjęły decyzję o powołaniu w Kielcach Głównej Dyrekcji Górniczej oraz Szkoły Akademiczno-Górniczej, siódmej w Europie i pierwszej w Polsce wyższej uczelni technicznej. Za datę powstania szkolnictwa technicznego w Warszawie uznaje się rok 1826.

Kwestie organizacyjne oraz przygotowanie programu nauczania Szkoły Przygotowawczej do studiów technicznych powierzono Stanisławowi Staszicowi, członkowi Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Niestety restrykcje po powstaniu listopadowym sprawiły, że już w 1831 roku Szkoła została zamknięta. Przez ponad kolejne pół wieku uzdolniona technicznie młodzież mogła kształcić się wyłącznie na zagranicznych uczelniach. Intensywnie rozwijający się w tym czasie przemysł korzystał z usług cudzoziemców bądź inżynierów wojskowych. Koniec wieku XIX, wraz ze wzrostem świadomości technicznej i coraz większymi potrzebami modernizacji istniejącej bazy przemysłowej, otworzył szanse kształcenia kadr na ziemiach polskich. W tym czasie gorącym orędownikiem modernizacji Rosji był minister finansów hr. Siergiej Witte, który przyczynił się do powstania trzech ogólnotechnicznych uczelni: w Petersburgu, w Warszawie i w Kijowie. Jego inicjatywa spotkała się z aprobatą warszawskich środowisk przedsiębiorczości, rzemiosła oraz inteligencji, a reprezentantem ich postulatów był Kazimierz Obrębowicz. W efekcie tych działań jesienią 1898 roku za zgodą cara Mikołaja II otwarto w Warszawie Instytut Politechniczny. Zajęcia w języku rosyjskim odbywały się wówczas na trzech wydziałach: mechanicznym, chemicznym i inżynieryjno-budowlanym. W roku 1903 rozpoczęto kształcenie na Wydziale Górniczym. Rok 1915 wraz z wybuchem I wojny światowej przyniósł możliwość realizacji postulatu nauczania w języku polskim, szerzej otwierając drzwi dla uzdolnionej młodzieży. Studia prowadzono wówczas na czterech wydziałach: architektury, budowy maszyn i elektrotechniki, chemicznym oraz inżynierii budowlanej i rolnej. Pierwszym rektorem został inżynier Zygmunt Straszewicz. Od tej chwili rozpoczął się okres nieprzerwanej działalności Politechniki Warszawskiej, naznaczony piętnem wydarzeń I i II wojny światowej oraz reform ustrojowych drugiej połowy XX wieku.

Jedna z największych uczelni technicznych w Europie

Politechnika Warszawska jako uczelnia techniczna od samego początku spełniała niezwykle ważną rolę w obszarze kształcenia, była również ośrodkiem stymulującym rozwój społeczno-gospodarczy. Dostarczając wysoko wykwalifikowanych kadr i nowoczesnych rozwiązań, przyczyniała się do umacniania polskiej państwowości, z biegiem lat uniezależniając kraj od obcych wpływów. Wśród pilnych zadań związanych z industrializacją II Rzeczypospolitej znalazła się m.in. elektryfikacja kraju z towarzyszącą jej rozbudową trakcji kolejowych. Olbrzymie zasługi w tym zakresie położył profesor Roman Podoski, twórca pierwszego zrealizowanego projektu elektryfikacji kolei, generującego większą mobilność polskiego społeczeństwa oraz znaczną dynamikę transportu. Jednym z prekursorów elektryki na Politechnice Warszawskiej był także profesor Konstanty Żórawski. Jego prace pomogły usprawnić funkcjonowanie zakładów przemysłowych poprzez innowacyjne rozwiązania wdrażane do konstrukcji maszyn elektrycznych. Wprowadzanie usprawnień do urządzeń stało się również możliwe dzięki innemu wybitnemu specjaliście okresu międzywojennego w zakresie elektrotechniki i radiotechniki, profesorowi Januszowi Groszkowskiemu, twórcy podstaw elektroniki, polskiemu kandydatowi do Nagrody Nobla. W tym czasie na gruncie nauk fizycznych profesor Mieczysław Wolfke odkrył metodę zestalenia helu oraz dwóch odmian ciekłego helu, dając się jednocześnie poznać jako prekursor telewizji i holografii. W zakresie inżynierii budowlanej niekwestionowanym autorytetem był profesor Stefan Bryła, który dzięki odkryciu metody spawania konstrukcji stalowych przyczynił się do zmiany podstaw technologicznych w budowie mostów i obiektów o charakterze użytkowym, takich jak m.in. hale czy wieżowce. Natomiast jeden z pierwszych przyznanych doktoratów honoris causa przypadł w udziale Ignacemu Mościckiemu, prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej (1926-1939), profesorowi Politechniki Warszawskiej, budowniczemu polskiego przemysłu chemicznego. Wśród postaci okresu międzywojennego związanych z uczelnią obowiązkowo należy także wymienić profesora Jana Czochralskiego, który zasłynął jako twórca metody otrzymywania monokryształów krzemu. Osiągnięcie to zostało wpisane do Panteonu Wynalazców i Odkrywców Polskich, a on sam uznawany jest obecnie za „ojca światowej elektroniki”. Wśród jego patentów i wynalazków był także metal B, nowy stop o właściwościach ślizgowych, który podobnie jak inne osiągnięcia w dziedzinie metaloznawstwa, cieszył się dużym zainteresowaniem zagranicznych korporacji.

Niemniej profesorowie Politechniki Warszawskiej byli szeroko doceniani nie tylko z powodu osiągnięć naukowych. Ich wiedza na poziomie zarządzania i organizacji zyskiwała uznanie w kręgach ówczesnych władz Rzeczypospolitej, prowadząc do obejmowania najwyższych funkcji w państwie. Rektor Politechniki Warszawskiej Antoni Ponikowski (1921; 1923-1924) we wrześniu 1921 roku objął urząd prezesa Rady Ministrów, dzierżąc jednocześnie tekę ministra wyznań religijnych i oświecenia, a później resortu kultury i sztuki. W 1935 roku również rektorowi Wojciechowi Świętosławskiemu (1928-1929) powierzono Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz miejsce w Senacie RP. Rektorzy uczelni byli także członkami wielu towarzystw naukowych, np. Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Polskiej Akademii Umiejętności czy Akademii Nauk Technicznych, której założycielem był Wiesław Chrzanowski, rektor Politechniki Warszawskiej w latach 1932-33. Dzięki szerokiemu zaangażowaniu władz uczelni zarówno w kwestie naukowe, jak i społeczno-gospodarcze, w roku akademickim 1938/1939 politechnika miała już pięć wydziałów (inżynierii, mechaniczny, elektryczny, chemiczny, architektury) oraz blisko pięć tysięcy studentów, stając się tym samym jedną z największych uczelni technicznych w Europie.

Czołowa uczelnia techniczna 2

Centrum Zarządzania Innowacjami i Transferem Technologii Politechniki Warszawskiej. Źródło: www.elka.pw.edu.pl

Okupacja i powojenna odbudowa kraju

Druga wojna światowa przyniosła uczelni ogromne straty ludzkie i materialne. Na skutek przymusu zawieszenia działalności Politechniki Warszawskiej przez okupanta oraz utworzenia przez Niemców Państwowej Wyższej Szkoły Technicznej, Uczelnia rozpoczęła działalność konspiracyjną w ramach tajnego nauczania. Badania naukowe realizowano z uwzględnieniem potrzeb Polskiego Państwa Podziemnego. Choć polityka władz niemieckich ukierunkowana była na zmniejszenie stanu liczbowego dyplomowanych kadr, w okresie okupacji wypromowano ok. 200 inżynierów oraz przeprowadzono 20 przewodów doktorskich i 14 habilitacji. Łącznie uczestnikami zająć podziemnej politechniki było ok. trzy tysiące studentów. Zachowanie ciągłości kształcenia mimo niesprzyjających warunków okazało się niezwykle ważne w aspekcie powojennej odbudowy, która wymagała nie tylko rąk do pracy, ale również wiedzy w praktycznym aspekcie jej wdrażania. Wśród zasłużonych na tej niwie wyróżnia się postać wspomnianego wcześniej profesora Janusza Groszkowskiego, twórcy analizy drgań elektrycznych nieliniowych, mającego wielki wkład w opracowanie zasad działania i konstrukcji radaru. Podczas wojny jego nieoceniona wiedza przyczyniła się do rozszyfrowania systemów sterujących pocisków V-1 i V-2. Po jej zakończeniu publiczna i naukowa działalność profesora została doceniona przez rozmaite gremia, przekładając się m.in. na objęcie funkcji prezesa Polskiej Akademii Nauk.

Politechnika Warszawska już przed wojną była ważnym ośrodkiem intelektualnym. W okresie przynależności do bloku państw socjalistycznych zachowanie autonomii uczelni w kształtowaniu sylwetek absolwentów stało się zadaniem wymagającym zarówno dużej odwagi, jak również zachowania odpowiedniego balansu między narzuconym światopoglądem a tradycyjnymi wartościami akademickimi. Niepokoje studenckie, wyrażające się w październikowych protestach 1957 roku, marca 1968 czy też stanu wojennego roku 1981, choć dramatyczne w wymowie, umacniały wizerunek uczelni jako niezależnego ośrodka myśli i wymiany poglądów. 18 kwietnia 1967 roku utworzono Filię Politechniki Warszawskiej w Płocku, pierwszą akademicką placówkę na Mazowszu. Rozbudowa bazy materialnej, coraz lepsze doposażanie laboratoriów i ogromny potencjał naukowo-badawczy sprawiły, że Politechnika Warszawska jeszcze przed wprowadzeniem zmian ustrojowych będących konsekwencją wolnych wyborów 1989 roku, była filarem rozwoju wielu gałęzi przemysłu i zapleczem najlepszych kadr. Z ich wiedzy i doświadczenia korzystał m.in. przemysł samochodowy i Fabryka Samochodów Osobowych, z którą w 1975 roku Politechnika Warszawska podpisała porozumienie o współpracy naukowo-technicznej.

Wiek XXI

W okres transformacji ustrojowej uczelnię wprowadzał profesor Marek Dietrich, rektor Politechniki Warszawskiej (1990-1996), założyciel i pierwszy prezes (1992-1998) Polskiego Forum Akademicko-Gospodarczego. Jego imieniem nazwano także powstały w 1996 r. Instytut Problemów Współczesnej Cywilizacji, będący jednostką międzyuczelnianą, w skład której wchodzą Politechnika Warszawska, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Szkoła Główną Handlowa, Uniwersytet Warszawski i Warszawski Uniwersytet Medyczny. Instytut prowadzi studia nad społecznym zrozumieniem problemów współczesnej cywilizacji, prognozuje wpływ rozwoju nauki i techniki na przyszły kształt społeczeństwa, jak również podejmuje działania na rzecz integracji społeczności akademickiej. Pięć lat wcześniej, w roku 1991, przy Politechnice Warszawskiej utworzono Szkołę Biznesu jako wspólne przedsięwzięcie trzech europejskich uczelni o międzynarodowej renomie: London Business School, HEC Paris oraz Norwegian School of Economics. Zapewniając menedżerom zestaw praktycznych umiejętności niezbędnych do efektywnego zarządzania firmą, szkoła uruchomiła doceniane w rankingach programy studiów MBA i podyplomowych, mających na celu zaspokojenie potrzeb rozwijającej się polskiej gospodarki. Absolwenci Szkoły Biznesu zyskali dzięki temu szansę rozwijania kariery zawodowej w takich dziedzinach jak zarządzanie, finanse, nowe technologie, psychologia biznesu czy farmacja.

Wchodząc w wiek XXI Politechnika Warszawska, zgodnie z duchem czasów poszerzyła swoją ofertę zarówno w obszarze kształcenia, jak również w ramach projektów naukowo-badawczych, których odbiorcami stały się polska gospodarka oraz międzynarodowe koncerny. Tym samym uczelnia przyczyniła się do wzrostu konkurencyjności krajowych rozwiązań na rynkach światowych. W 2000 roku wraz z pierwszą ofertą wykładów na poziomie zaawansowanym pojawił się zamysł utworzenia Centrum Studiów Zaawansowanych, które od 2008 roku prowadzi działalność badawczą, jak również seminaria i konwersatoria oraz Dysputy Pitagorejskie, realizowane w formie rozmów, interakcji i spotkań. Za działania związane z szeroko pojętą współpracą uczelni z zagranicą, a także wspierającą inne jednostki w ich międzynarodowej działalności dydaktycznej i badawczej, inicjującą oraz realizującą projekty wymiany międzynarodowej odpowiada Centrum Współpracy Międzynarodowej Politechniki Warszawskiej. Reprezentując uczelnię poza naszymi granicami, czuwa nad procesami związanymi z kształceniem, tak aby oferta Politechniki Warszawskiej odpowiadała światowym trendom i wzmacniała wizerunek polskiej nauki.

Wsparciem krajowych przedsięwzięć są również działające przy Politechnice Warszawskiej Uczelniane Centra Badawcze, które prowadzą interdyscyplinarną działalność w takich dziedzinach jak m.in. materiały funkcjonalne, lotnictwo i kosmonautyka, obronność i bezpieczeństwo. Innowacyjne rozwiązania dla przemysłu realizuje także Ośrodek Badań dla Biznesu na Wydziale Matematyki i Nauk Informacyjnych czy Instytut Badań Stosowanych. Na przestrzeni ostatnich lat powstały również takie inwestycje jak działające w obszarze tzw. wysokich technologii Centrum Zaawansowanych Materiałów i Technologii CEZAMAT, Centrum Zarządzania Innowacjami i Transferem Technologii PW – stymulujące m.in. powstawanie innowacyjnych przedsiębiorstw, jak również Centrum Naukowych Analiz Geoprzestrzennych i Obliczeń Satelitarnych CENAGiS, na które składa się pierwsza w Polsce i unikalna na skalę europejską chmura obliczeniowa przeznaczona do przetwarzania geoinformacji, będących dziś podstawą niezwykle ważnych dla gospodarki i bezpieczeństwa systemów.

Politechnika Warszawska, choć jej nazwa nawiązuje bezpośrednio do stolicy, tworzonymi w niej projektami obejmuje zarówno region, jak i całą Polskę. Pod Przasnyszem na Mazowszu powstał Ośrodek Badań Lotniczych PW, a przy Filii PW w Płocku Centralne Laboratorium Mechaniki i Budownictwa – regionalne zaplecze badawcze w obszarze konstrukcji, materiałów budowlanych oraz systemów mechanicznych i maszyn. Politechnika Warszawska wchodzi również w skład konsorcjum Centrum Badań Przedklinicznych i Technologii (CePT) prowadzącego interdyscyplinarne badania podstawowe oraz badania dotyczące nowych metod diagnostycznych i terapeutycznych w odniesieniu do najczęściej występujących chorób cywilizacyjnych. Jego beneficjentami są zarówno naukowcy, jak i sektor gospodarczy korzystający z możliwości współpracy i komercjalizacji badań, a także placówki służby zdrowia i pacjenci zyskujący dostęp do najnowocześniejszych metod badawczych i diagnostycznych. W uznaniu dotychczasowych osiągnięć oraz potencjału na przyszłość w roku 2019 Politechnika Warszawska, jako wiodącą w Polsce uczelnia techniczna, znalazła się w gronie laureatów konkursu „Inicjatywa doskonałości – uczelnia badawcza” Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, otrzymując status uczelni badawczej. W roku 2020 dołączyła do grona Uniwersytetów Europejskich w ramach konsorcjum ENHANCE (European Universities of Technology Alliance).

Dynamika interakcji Politechniki Warszawskiej, świata nauki, badań i kształcenia z otoczeniem społeczno-gospodarczym na przestrzeni wieków niewątpliwie zależała od umiejętnie prowadzonego dialogu, który miał za zadanie ukazanie korzyści wynikających z rozwoju. Od momentu powstania uczelni w jej mury wstępowali ludzie gotowi przesuwać technologiczne granice, a zarazem będący przykładem podejmowania świadomych wyborów obywatelskich. Obecnie, w czasach dynamicznej transformacji cyfrowej, rola Politechniki Warszawskiej w nauce i gospodarce jest tym bardziej nie do przecenienia, a transfer wiedzy i technologii do gospodarki jest kluczowym elementem rozwoju państwa polskiego.

W Politechnice Warszawskiej na 19 wydziałach i w jednym kolegium kształci się aktualnie ponad 25 tys. studentów i doktorantów, którzy rozwijają swoje pasje w ok. 160 kołach naukowych i organizacjach studenckich. Uczelnia od lat zajmuje pierwszą lokatę wśród uczelni o profilu technicznym w Rankingu Szkół Wyższych „Perspektyw” oraz trzecią wśród wszystkich uczelni akademickich w kraju. Realizowane przez studentki i studentów projekty badawcze pozwalają na połączenie wiedzy zdobytej w toku studiów z umiejętnościami praktycznymi. 72,8% zatrudnionych absolwentów zadeklarowało, że ich obecna praca jest zgodna z kierunkiem studiów na Politechnice Warszawskiej (Monitoring Karier Zawodowych Absolwentów Politechniki Warszawskiej, edycja IX, 2020 r.).

Izabela Koptoń-Ryniec, Muzeum Politechniki Warszawskiej

Wróć