Łukasz Komsta
Rys. Sławomir Makal
Przez prawie dwa lata od powstania mojego poprzedniego tekstu (Nauki, jaką znamy, nie da się już zreformować, forumakademickie.pl, 30 kwietnia 2024 r.) świat (niestety) dalej brnie w stronę, która utwierdza mnie w większości obaw. Chciałbym się mylić, jednakże wszystko zdaje się płynąć w tym samym kierunku siłą inercji, której nie da się w żaden sposób zatrzymać i jedyne, co możemy zrobić, to uświadomić sobie brak siły sprawczej i nieuchronność takich przemian. Wierzę (jeszcze), że w najbliższej przyszłości nie dojdzie do globalnego konfliktu niszczącego cały cyfrowy dorobek ludzkości, a może i większość dziedzictwa „analogowego”. Pominę zatem taki scenariusz, a skupię się na tym, co dzieje się tu i teraz.
Przez chwilę polski świat naukowy miał nikłą nadzieję, że reforma nauki wprowadzająca sloty zachowa się niczym strażak-podpalacz (ugasi to, co podpaliła) albo rabin ze znanego dowcipu (zabierze dołożoną kozę, zmuszając do docenienia, jak dobry był bez niej ten świat). Ale znowu przeważa scenariusz pozostawienia slotów. Ja tej nadziei nawet przez chwilę nie miałem. A nawet obawiam się, że zmiana przyniesie coś jeszcze gorszego.
Na wiosnę miałem możliwość przez tydzień popracować w Narodowym Instytucie Fizyki w Belgradzie. Serbscy profesorowie są z dawien dawna wyłączeni z obowiązku jakiejkolwiek ewaluacji (dotyczy ona tylko niższych szczebli kariery akademickiej). Społeczeństwo zachodnie zwykle na taki model patrzy bardzo niechętnie, bo jawi się to jako relikt modelu poradzieckiego (czy się stoi, czy się leży…). Jednakże 1 maja cała kadra profesorska przyszła do pracy. Siedzieli cały dzień i pracowali. Dla wyjaśnienia dodam, że w Serbii tego dnia jest także święto, a ponadto dotarcie do pracy nie było łatwe ze względu na protesty studentów i nieprzejezdność znacznej części miasta.
Bynajmniej nie przyszli do instytutu, aby się „družiti” (ten czasownik oznacza miłe towarzyskie spędzanie czasu ze sobą, często z dużą ilością jedzenia i rakiji na stole). Nie mieli też do rozliczenia korporacyjnie zamordystycznych grantów i umów, nieustannego produkowania sylabusów (w końcu to instytut). Nie musieli się przepracowywać w obawie, że zabraknie im kilku punktów i wylecą z pracy, nie potrzebowali rakiją zapijać kilogramów stresu w obawie, że zdobycie tych punktów bardziej zależy od pogody i losowych czynników niż rzeczywistego ich wysiłku. Oni po prostu pragnęli ten dzień spędzić realizując swoją pasję, patrząc na nowe wyniki, robiąc nowe obliczenia, zastanawiając się wspólnie nad dalszymi badaniami.
Obserwując to wszystko można zauważyć, że w naszej części świata przeszliśmy od umysłu demoludów do czegoś skrajnie (i obowiązkowo) odwrotnego. Uznaliśmy, że bez nieustannego przymusu, ciągłego zagrożenia utratą stanowiska albo brakiem awansu, rozliczania z lupą i suwmiarką z każdej możliwej aktywności, a przede wszystkim pracy pod presją na granicy wytrzymałości, ludzie nie będą „sami z siebie” robić nic. A dodatkowo ktoś gdzieś uwierzył, że nawet bez zapewnienia podstawowych warunków do wykonywania pracy ona się i tak jakoś sama wykona, a jej autor będzie czymś w rodzaju dawnego przodownika pracy. A to niestety pozostałość tego demoludowego myślenia. Panie Kowalski, pan Iksiński nie dostał żadnych pieniędzy z NCN ani od nas, a i tak wyrobił dwieście IF w ciągu roku…, a pan to jest nieużyteczną lokomotywą, bo wyrobił pan tylko pięćdziesiąt i jeszcze zużył kilka tysięcy franków na open access, a czasy trudne. Jeśli ktoś nie wie o co chodzi z lokomotywą i jej użytecznością – polecam obejrzeć dowolny odcinek bajki Tomek i przyjaciele.
Ten model korporacyjno-zachodni przestaje działać. Biurokracja i wszelkie kłody rzucane pod nogi sprawiają, że w badaniach naukowych coraz mniej osób widzi pasję, a młodsze pokolenie ma coraz mniejszą motywację do samorozwoju, czyli udziału w wyścigu szczurów, który – jeśli jest obecny w minimalnym stopniu i nie przesłania ludziom innych aspektów życia – jest jednym z ważnych elementów rozwoju cywilizacji. Zdarzało mi się już spotkać profesorów, którzy młodym ludziom odradzają karierę naukową, chcąc im oszczędzić tego wszystkiego, co stało się ostatnio i raczej się nie zmieni. Ze zdumieniem słucham opowieści doktorantów z Indii o tym, że po obronie doktoratu w Europie planują wrócić do siebie i odetchnąć od biurokracji, spokojnie pracując naukowo. A niby to taki zły i niedobry nie-zachodni świat…
Czy zatem praca naukowa mogłaby być przywilejem, a nie obowiązkiem pracownika uczelni (obowiązkiem jedynie w instytutach)? Czy prowadzenie i przygotowywanie (dobrych) zajęć dydaktycznych nie jest wystarczającym obowiązkiem? Może gdyby zdjąć z większości ludzi ciężar produkowania kwitów za precyzyjnie określoną ilość punktów w określonym czasie, paradoksalnie efekty byłyby lepsze? Ile czasu dzisiaj przeciętny naukowiec poświęca na kombinowanie, z kim powinien jaką pracę opublikować (aby nie dzielić slotów), w co się zaangażować, jak to wszystko rozegrać, a nie wystarcza mu już czasu na zastanowienie się, po co w ogóle robi te badania i czy mają one jakieś znaczenie? Sam odpowiadam ze smutkiem: nie, w praktyce zdaniem większości „kadry zarządczej” nie mogłaby. Nie da się cofnąć do takich czasów, nikt na coś takiego nie pójdzie, zmiany w mentalności zaszły za daleko, po latach zaostrzania punktozy nie umiemy już funkcjonować w żadnym innym, normalniejszym świecie.
W takim właśnie momencie zastaje nas sztuczna inteligencja, aby nagle pokazać, że potrafi w realnym czasie stać się lepsza niż przeciętny pracownik naukowo-dydaktyczny. Może być użyteczniejszą lokomotywą w świecie przymusu produkcji. Nadchodzi ROZUMNIK. To słowo jakiś czas temu wymyślił (razem z kilkunastoma innymi propozycjami) ChatGPT, kiedy zadałem mu pytanie, dlaczego cały czas używa się frazy „sztuczna inteligencja” złożonego z dwóch słów i jakie miałby propozycje, aby język nadążał za czasami. Drugim świetnym pomysłem rozumnika był „intelikon”, jednakże w mojej ocenie przegrał z rozumnikiem jako słowo obcego pochodzenia.
Oprócz udowodnienia swojej aplikacyjności jako zastępstwa naukowca, rozumnik przychodzi upośledzić umysłowo część społeczeństwa. Każda zdobycz cywilizacyjna, która wyręcza człowieka w czymkolwiek, czyni go docelowo mniej zaradnym albo całkowicie bezradnym w tej dziedzinie, w której go wyręcza. Po pewnym czasie istnienie tej zdobyczy staje się absolutną koniecznością, bez której nikt nie byłby sobie w stanie poradzić. Dobre czasy rodzą coraz słabszych ludzi, coś w tym jest.
Taką zdobyczą jest nawet pismo. Cywilizacje, które nie używały typowego pisma (a co najwyżej stosowały pismo węzełkowe, jak np. Inkowie), miały rozwinięte do granic możliwości podania ustne i całą spuściznę przekazywały w ten sposób z pokolenia na pokolenie. Człowiek cywilizacji piśmienniczej ma w głowie znacznie mniej informacji, ponieważ nie czuje potrzeby zapamiętywania. Tak dużo wszak istnieje w formie pisanej. Dzięki pismu można przekroczyć barierę pojemności umysłów kolejnych pokoleń, ale bez bibliotek nie umiemy funkcjonować i zniszczenie pisanego dziedzictwa ludzkości cofnęłoby nas do początku. Spalenie Biblioteki Aleksandryjskiej to taki epizod resetu.
A prąd elektryczny? Jeszcze sto lat temu był to luksus dla bogatych. Dziś uzależniona jest od niego cała gospodarka. Efekty widać w chaosie przy każdej awarii, dla której nawet stworzono straszliwe słowo blackout. W analogiczny sposób uzależniamy się od Internetu – nie czujemy podświadomej potrzeby zapamiętywania wielu informacji, ponieważ zawsze i wszędzie możemy ją przywołać z odmętów sieci. Kiedyś wymagało to pobytu w kawiarence internetowej, bibliotece albo siedzenia w domu przy dużym stacjonarnym komputerze. Dzisiaj wystarczy telefon lub zegarek. Kto dziś zastanawia się, ile informacji zostanie mu w głowie (albo w papierowych książkach, jeśli je jeszcze ma) w razie awarii sieci? Odnoszę wrażenie, że spora część ludzi miałaby problem z narysowaniem prostego szkicu Polski z miastami wojewódzkimi, a w razie awarii Internetu bez włączonej nawigacji mogliby mieć problem z powrotem z pracy do domu inną trasą niż najczęściej wykorzystywana. Nie wspominając już o zaplanowaniu bez GPS prostej podróży opierającej się na kilka odcinkach przejechanych autostradami.
Kalkulatory wyręczają wszystkich w matematycznym myśleniu do tego stopnia, że większość (zwłaszcza młodszego pokolenia) miałaby spore problemy z policzeniem czegokolwiek pisemnie, a co dopiero w pamięci. Tablice albo suwak to relikty muzealne (a suwak logarytmiczny rozwijał wyobraźnię matematyczną!). Numery telefonów, które kiedyś pamiętaliśmy (nawet jeśli mieliśmy notes, to częste użycie wbijało je do naszego mózgu), obecnie znajdują się w bazie kontaktów.
Już w 2011 roku Nicholas Carr ostrzegał w swojej książce Płytki umysł przed negatywnymi konsekwencjami regularnego korzystania z Internetu jako „przedłużenia naszego mózgu”: problemy z koncentracją, nieumiejętność skupienia się na czymś dłużej niż kilka minut, problemy ze zrozumieniem dłuższych tekstów, porzucenie korzystania z książek i innych źródeł „linearnych”, frustracja spowodowana brakiem informacji podanej na tacy natychmiast i od ręki, wiążąca się częściowo ze zjawiskiem FOMO (Fear Of Missing Out). O ile starsze pokolenie jest w stanie zachować mniej „płytki” umysł (pewne mechanizmy zdążyły zadomowić się w mózgu inaczej), o tyle pokolenie osób korzystających ze smartfona od urodzenia zaczyna mieć coraz więcej takich objawów.
Pokolenie X i Millenialsów zdobywało wiedzę notując wykłady, czytając kilka podręczników akademickich do tego samego przedmiotu (dzięki czemu mogło na własne oczy sprawdzić, jak wygląda indywidualne ujęcie tego samego tematu), robiąc notatki, a następnie ucząc się z nich. Współcześni studenci zwykle nie potrafią już tego robić, a często zbyt dużo czasu i wysiłku wymaga samo przeczytanie gotowego, podanego na tacy przez nauczyciela (lub opracowanego przez starsze roczniki) skryptu. To zawdzięczamy w dużej mierze internetowi, i to jeszcze w tej wcześniejszej wersji, bez obecnego pod ręką rozumnika.
Kiedyś był modny dowcip: co to jest wykształcenie? Jest to wszystko, co zostaje w głowie po nauczeniu się materiału studiów i zapomnieniu większości tego materiału. W okresie popularności tego żartu sporo materiału w głowie (jednak) zostawało i absolwent studiów miał faktyczną wyniesioną z nich wiedzę. Dzisiaj jej ilość już w czasie studiów się zmniejsza, a nawet (to nie żart) zdarza się spotkać studentów, którzy w ogóle nie pamiętają, że jakiś przedmiot w ogóle mieli. Albo pamiętają tylko że był, a nie wiedzą już czego dotyczył, a tym bardziej jakie informacje na nim były przekazywane i kto prowadził zajęcia. Pamięć długotrwała zanika, bo przestaje być potrzebna.
Kiedy ukończyłem studia farmaceutyczne, stanąłem w aptece jako stażysta i obsługiwałem pacjentów. Chociaż było to prawie 25 lat temu, pamiętam wyraźnie, że nigdy przez myśl mi nie przeszło, że umiem lub wiem zbyt mało albo nie czuję się kompetentny do wykonywania tego zawodu. Tak, zdarzało się coś zapomnieć, o coś zapytać koleżankę obok, czegoś nie umieć znaleźć, coś sprawdzić w książce (smartfona w kieszeni fartucha nie było), a nawet przyznać się pacjentowi, że czegoś się zapomniało. Ale ogólnie było to w granicach normy stażysty czy młodego pracownika. Nie byłem wyjątkiem, podobnie czuli się w nowej pracy wszyscy, z którymi wtedy studiowałem. Teraz, 25 lat później, mamy coraz więcej absolwentów, którzy w ogóle nie są w stanie się odnaleźć w aptece. Było to nawet jednym z problemów omawianych przy okazji nowelizacji programu studiów (a słowo „nowelizacja” oznacza w praktyce okrajanie programu, więc może tutaj tkwi problem?). Lekarz i prawnik, według niektórych przerażających wizji, też zaczyna się „tak na serio” uczyć zawodu dopiero po studiach. To przepraszam, co on robi przez pięć lub sześć lat? Może należałoby powrócić zatem do modelu sześcioletniego „terminowania” u mistrza, a studia zlikwidować?
Swego rodzaju „duchem czasów” wobec zjawiska coraz mniejszej przyswajalności szerszej wiedzy przez statystycznego absolwenta jest powstawanie studiów wysoce specjalistycznych, które nawet dla przyszłego pracodawcy bywają zbyt enigmatyczne, aby móc ocenić kompetencje potencjalnego pracownika (a więc wymyślono suplementy do dyplomu z litaniami efektów kształcenia). Z epoki rolnika, matematyka, biologa, chemika, lekarza, farmaceuty przeszliśmy do epoki enologów, nanobiotechnologów, chemików farmaceutycznych, chemików medycznych, farmakobiologów, neurobiologów, trychologów, biostatystyków, absolwentów ziołolecznictwa tradycyjnego, analityków danych w ochronie zdrowia itd. Czy nie jest to zawężanie przyszłym absolwentom atrakcyjności na rynku pracy, o którą się tak bardzo martwią? A może jest to przyznanie się do tego, że obecnie – przez swoistą odporność i oporność mózgu – nie da się wykształcić już absolwenta o szerokim horyzoncie wiedzy i umiejętności?
No ale wracamy do rozumnika. Tak niedawno nikt nie wierzył w to, że „jakiś tam” rozumnik może zastąpić człowieka w poważnych momentach. Rozmawiając ze znajomymi, którzy czytali mój poprzedni felieton, słyszałem tyrady argumentów o mechaniczności generowanej przez rozumniki treści, o niesamowitej liczbie halucynacji, o braku specjalistycznej wiedzy w modelach językowych i konieczności kontaktu z żywymi ekspertami, a nawet o tym, że wszelkie modele językowe umrą śmiercią naturalną, kiedy zaczną same uczyć się własnymi wydalinami. Nie wspominając już o pukaniu się palcem w czoło, bo przecież żaden student czy pracownik nie zniży się do takiego poziomu, aby korzystać z rozumników, aby mieć „z głowy” przydzielone zadanie. Przecież to się natychmiast wyda, a ponadto każdy będzie rozumiał, że to droga na skróty. A co dopiero, aby pracodawca przedkładał rozumnika nad pracownika. To jak oszustwo największego kalibru.
Ale to już było: Wikipedia. Kto jeszcze pamięta piętnowanie studentów, którzy uczyli się z Wikipedii lub sprawdzali tam fakty naukowe? Na niektórych uczelniach traktowano ich jak przestępców. Kto pamięta rozdmuchiwane przypadki mistyfikacji i dezinformacji? Ale inercji nie dało się zatrzymać i po jakimś czasie stała się ona „wystarczająco” wiarygodnym źródłem wiedzy do większości zastosowań (oczywiście jeśli ktoś ma z tyłu głowy świadomość jej niedoskonałości), a obecny naukowy pośpiech sprawia, że nierzadko książki wydawane w poważnych wydawnictwach bywają mniej wiarygodne. Co więcej, nauczyciele akademiccy sami piszą hasła do Wikipedii i poprawiają w niej błędy.
A więc nie ma możliwości powstrzymania pokusy korzystania z rozumnika przez każdego, kto może zostać łatwo i szybko wyręczony z myślenia. Studenci nauk przyrodniczych lub technicznych generują rozumnikiem raporty z ćwiczeń (wystarczy sfotografować w sali kartę pracy z wpisanymi wynikami, aby otrzymać kompletny dokument potrzebny do zaliczenia, następnie go przepisać z telefonu lub wydrukować w domu). Piszą w ten sposób prace semestralne (niestety), a uczniowie odrabiają wszystkie zadania domowe (dlatego prace domowe przestały mieć sens na jakimkolwiek etapie edukacji). Jak wpłynie to na mózgi kolejnego pokolenia, nie wie dzisiaj nikt. Ale większość hipotez mówi: druzgocąco.
Gdyby nie programy wykrywające tekst generowany przez modele językowe, na pewno większość studentów nie oparłaby się pokusie pisania w ten sposób prac dyplomowych. Na razie jeszcze się nie da, jednakże rozumnik pisze coraz lepiej i za kilka lat prace dyplomowe będą musiały odejść do lamusa jako coś, czego pisanie nie ma żadnego sensu poza spełnieniem jakiegoś przepisu. Ostatnio testowałem bardzo zaawansowany algorytm weryfikacji autorstwa tekstu. Fragment mojej własnej pracy magisterskiej (z roku 2001, a więc o rozumniku nikomu się nie śniło) ocenił jako w 75% sztuczny, natomiast pozmieniany przeze mnie stylistycznie „na mój sposób” tekst autorstwa rozumnika ocenił jako w 5% sztuczny. Jaka jest zatem wiarygodność takiego algorytmu? Jedyne co mi przychodzi do głowy to pomysł, że student będzie przychodził na uczelnię i pisał w rogu pokoju tekst pod ścisłym nadzorem promotora. O ile będzie umiał, bo większość ludzkości może uznać, że przecież nie musi albo nie jest w stanie się nauczyć.
Hasło promujące książkę Płytki umysł „po co myśleć, przecież jest internet” zmienia się powoli na „po co myśleć, przecież jest rozumnik”. Przez prawie cały XX wiek średni iloraz inteligencji społeczeństw zachodnich rósł, a od końca lat 70. obserwuje się ciągły spadek (obecnie 7 punktów na pokolenie). Jedną z bardziej przekonujących hipotez co do przyczyn jest właśnie to nieustanne wyręczanie umysłów przez technologię, przez co nie muszą lub nie czują potrzeby się rozwijać. I to nawet bez rozumnika! A teraz jeśli wszystkie zadania umysłowe ludzie zaczną wykonywać poprzez sprytnie obmyślane prompty dla modelu językowego, pójdziemy w stronę cywilizacyjnego kolapsu intelektualnego, łącznie z ryzykiem braku możliwości zrozumienia uzyskanych odpowiedzi (przecież trzeba się gdzieś kiedyś nauczyć rozumienia tekstu pisanego). Czym innym jest pokolenie, które dorosło bez rozumnika, a czym innym ludzie zanurzeni weń od wczesnego dzieciństwa.
Być może ludzie nie tylko przestaną przyswajać wiedzę i umiejętności, ale dodatkowo przestaną czuć jakąkolwiek motywację by wiedzieć, umieć, rozumieć, skoro i tak swoim umysłem nigdy nie przewyższą modelu językowego. A ten będzie miał wiedzę całej cywilizacji, jego błędy i halucynacje zostaną zmniejszone do akceptowalnego poziomu, no i dla każdego będzie na wyciągnięcie ręki. Będzie lepszą alternatywą rodzica, tańszą wersją terapeuty, bardziej cierpliwym nauczycielem o indywidualnym podejściu, tłumaczem tekstów specjalistycznych. No i najważniejsze: dla naukowców będzie idealnym szeregowym pracownikiem naukowym, niezmordowanym autorem aktualnych podręczników, prezentacji wykładowych, podcastów zastępujących wykłady. Przez jakiś czas oprą się temu trendowi społeczności azjatyckie, ponieważ tam będzie musiała jeszcze dokonać żywota resztka najmocniej zakodowanego kulturowo wyścigu szczurów. Ale stanie się to szybciej, niż się może wydawać.
Jeśli do tego dojdzie, zaobserwujemy całkowitą zapaść studiów wyższych, bo ich ukończenie nie będzie nic zmieniało w życiu człowieka. Jakiś początek tego zjawiska już widać. Jeśli na tapetę weźmiemy np. studia filologiczne, jeszcze w czasie pandemii nikt nie przypuszczał, że rozumnik zastąpi w większości sytuacji absolwenta takich studiów i nie ma sensu ich kończyć. Dzisiaj filolog na rynku pracy ma zupełnie inną pozycję – rozumnik uczy języków obcych, automatyczne algorytmy tłumaczą całe książki, egzamin na tłumacza przysięgłego jest jeszcze trudniejszy, a przekład literacki można traktować jako dorywcze hobby, bo wyżyć się z niego absolutnie nie da.
Analogiczne obawy miewają studenci kierunków artystycznych. Jaką motywację musi dzisiaj mieć przyszły malarz, grafik albo muzyk, kiedy widzi grafiki i obrazy sztucznie wygenerowane, o jakości lepszej niż jego prace? Jaki jest sens zaczynać grę na gitarze, skoro algorytm generuje w 2 minuty kompletne piosenki rockowe o jakości gotowej do emisji w stacjach radiowych lub reklamach? Jeszcze dwa lata temu mówiło się o tym, że człowiek zawsze będzie najważniejszy. Nie będzie. Maszyna jest zawsze tańsza.
Spotkałem się z opinią, że przesadzam, wszak na przykład ludzkość nie przestała grać w szachy pomimo powstania silników szachowych (lepszych od najlepszych szachistów), więc świadomość istnienia takich silników nie zniechęca do nauki gry. Ale szachy to nie jest praca. Nie mamy pracodawcy zatrudniającego szachistów. Taki pracodawca już lata świetlne temu przeszedłby na silnik i rozumnik, a żaden szachista nie mógłby liczyć na zatrudnienie.
A więc już za kilka lat możemy doświadczyć likwidacji wydziałów, kierunków studiów, może nawet całych uczelni. W dobie sztucznej inteligencji nawet trzy lata nauki na pierwszym stopniu studiów młodzi ludzie będą postrzegać jako stratę czasu.
A na uczelniach przestaną być potrzebni indywidualiści, eksperci, osoby z dużym doświadczeniem w wąskiej dziedzinie. Podam przykład: mniej więcej rok temu przyszło mi do głowy zapytać rozumnika o sposób dobierania parametrów detekcji chromatograficznej w bardzo rzadko stosowanym detektorze. O pomoc zwrócił się do mnie znajomy, nie byłem w stanie mu odpowiedzieć i nie znałem nikogo, kto używa tego sprzętu, wyszukiwarki internetowe również mi nie pomogły. Rozumnik zapytał, jaki związek chcę oznaczać, a następnie wygenerował mi komplety wykład zasad optymalizacji detekcji z odnośnikami literaturowymi, które wcale nie były halucynacjami.
Był to jeden z wielu momentów, kiedy uzyskana odpowiedź przeszła moje wszelkie wyobrażenia. A od tego momentu wydano dwie nowe wersje modelu językowego. To nie obawy, to się stało. Rozumnik albo już w tej chwili jest mądrzejszy od eksperta, albo za kilka miesięcy będzie. Cały dorobek własnego naukowego życia stał się właśnie nikomu do niczego niepotrzebny. Człowiek przestał być potrzebny, bo rozumnik zawsze wie lepiej. Po co zatem zatrudniać na uczelni profesora? Trzeba mu zapłacić większą pensję, a przeciętny doktorant z rozumnikiem potrafi więcej.
Zagrożona jest też praca zespołowa, wszak wymaga umiejętności kontaktu z drugim człowiekiem, a konwersacja z rozumnikiem upośledza również tę zdolność. Jako dowód proszę wyszukać reportaż o Joannie, której ChatGPT się oświadczył. Joanna nie jest wyjątkiem, artykuł obnaża zadziwiająco dużą skalę tego fenomenu.
Chociaż nie da się obecnie tego przesądzić, możemy również doświadczyć spadku zainteresowania sztuką tworzoną przez ludzi. Rozumnik jest w stanie wygenerować spersonalizowane wiersze, opowiadania, a w przyszłości być może całe powieści czy filmy fabularne wygenerowane pod konkretnego odbiorcę. Już od wielu lat radio jako medium dostarczające muzykę znajduje się w regresie. Wszyscy słuchają swoich własnych list na serwisach streamingowych, pozwalając algorytmowi proponować nowe piosenki (a część – to przedziwne w czasach dostępności muzyki – w ogóle nie chce słuchać czegoś nowego). Statystycznemu słuchaczowi nie zależy na tym, aby nową muzykę pozwalał im odkrywać żywy człowiek. Siedzą w bańce swoich własnych gustów. Wyobraźmy sobie teraz, że to rozumnik generuje piosenki, które podobają się konkretnemu odbiorcy… Wtedy żywa muzyka jest zawsze gorsza.
Wracając znów do nauki, modele językowe mogą już całkiem przyzwoicie proponować tematy nowych badań, oceniać nowość naukową tekstów, recenzować publikacje, automatycznie analizować wyniki i sugerować wnioski. Zagrożeni mogą się czuć liderzy grup badawczych (wymyśli się samo), statystycy i analitycy danych (zinterpretuje się i oceni samo), niedługo może nawet laboranci (rozumnik będzie sam sterował sprzętem).
A w szerszej perspektywie może dojść do konieczności całkowitego „zaorania” współczesnego systemu edukacji, zdobywania kwalifikacji i systemu stopni naukowych, ponieważ zupełnie przestanie on pasować do takiej rzeczywistości. Po „zaoraniu” żaden człowiek nie będzie w stanie zaproponować czegoś sensownego, więc… całą edukację ludzkości przejmie na siebie rozumnik?
Cywilizacja na pewno zmieni się diametralnie w bliższej niż by się zdawać mogło przyszłości i jestem przekonany, że nie będzie to ostatnia zmiana w jej historii. A uczelnie muszą szykować się na burzę z piorunami. Oby moje dzieci nie musiały konkurować z rozumnikiem w wypełnianiu roli rodzica względem moich wnuków. Oby kolejne pokolenie zachowało chociaż minimum ciekawości świata. I oby każdy człowiek czuł się potrzebny innym emocjonalnie i intelektualnie, tak w sposób ludzki i człowieczy, a nie rozumnikowy. Inaczej będzie można wysadzić cały świat w powietrze, a ostatni zgasi światło.
Prof. dr hab. n. farm. Łukasz Komsta pracuje w Katedrze i Zakładziew Chemii Leków na Wydziale Farmaceutycznym Uniwersytetu Medycznego w Lublinie.
