Marek Wroński
Rys. Sławomir Makal
Prawie trzy lata temu ujrzał światło dzienne pierwszy plagiat dr. Jacka Rakoczego, ówczesnego adiunkta w Instytucie Archeologii UMK w Toruniu i prodziekana ds. nauki tamtejszego Wydziału Nauk Historycznych (patrz: Plagiatowe wykopalisko w Toruniu, FA 4/2023). Plagiat polegał na dokładnym przetłumaczeniu na język angielski artykułu sprzed prawie 50 lat (z 1976 r.) autorstwa wybitnego, dziś już emerytowanego profesora historii starożytnej Macieja Salamona z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Dr Rakoczy umieścił przekład jako rozdział Abandoned, Lost or Forgotten? The Changes in the Perception of Transdanubian Dacia in Late Antiquity na stronach 31-44 monografii Migration – Kommunikation – Transfer, wydanej w 2021 r. w Niemczech. Był to pierwszy tom serii „Geschichte im mitteleuropäischen Kontext”, której redaktorem naczelnym i prowadzącym była dr Renata Skowrońska, historyk z Torunia, dziś stale mieszkająca i pracująca w Katedrze Historii Regionalnej Frankonii Uniwersytetu w Würzburgu. Do chwili obecnej opublikowano 8 tomów tej serii, wydawanej przez niemieckie wydawnictwo Vandenhoeck & Ruprecht Verlage w Getyndze będące częścią koncernu wydawniczego De Gruyter Brill GmbH w Berlinie i Leiden (Holandia). Przedsięwzięcie wspierane finansowo przez toruńską uczelnię powstało we współpracy historyków UMK i jego Polskiej Misji Historycznej (administrator: dr Renata Skowrońska) z Uniwersytetem w Würzburgu. Redaktorami pierwszej monografii byli prof. Andrzej Radzimiński (były rektor UMK) i dr Jacek Rakoczy (UMK w Toruniu) oraz prof. Helmut Flachenecker i dr Renata Skowrońska (Uniwersytet w Würzburgu). Mimo że ten solidnie udokumentowany plagiat ukazał się na przełomie marca i kwietnia 2023 r., redaktorzy tomu nie spieszyli się z oficjalną retrakcją, której dokonano dopiero dwa lata później, w połowie 2025 r. Nie spełnia ona jednak wymagań COPE (Committee on Publication Ethics), o czym napiszę dalej.
O wykryciu plagiatu formalnie zawiadomiłem ówczesnego rektora, prof. Andrzeja Sokalę, 28 lutego 2023 r., załączając konkordancję zapożyczeń, opinię o skali przejęć. Poprosiłem też o wszczęcie dyscyplinarnego postępowania wyjaśniającego wobec dr. Jacka Rakoczego. Poinformowałem przy tym, że splagiatowany rozdział w części rozlicza grant Narodowego Centrum Nauki nr 016/21/B/HS3/02923, kierowany przez dr. J. Rakoczego. Z kolei prof. Sławomir Sprawski, przewodniczący Rady Dyscypliny Historia Uniwersytetu Jagiellońskiego, dzień wcześniej e-mailem powiadomił ówczesnego dziekana Wydziału Nauk Historycznych UMK, prof. Stanisława Roszaka, o zarzucie plagiatu wysuniętym przez prof. Salamona. Tego ostatniego powiadomiłem telefonicznie i e-mailem 15 lutego 2023 r. o odkrytym plagiacie popełnionym na jego artykule.
Rektor A. Sokala już 14 marca 2023 r. polecił wszczęcie postępowania wyjaśniającego rzecznikowi dyscyplinarnemu dr. hab. Pawłowi Nowickiemu, prof. UMK, z Katedry Prawa Międzynarodowego i Europejskiego UMK. Specjalizuje się on w prawie gospodarczym oraz jest członkiem Rady Zamówień Publicznych. Rzecznik otworzył postępowanie błyskawicznie, bo już 23 marca 2023 r. Jacek Rakoczy został przesłuchany 23 maja 2023 r. Nie przyznał się do plagiatu, oświadczając, że nie znał tej pracy, a ewentualne zbieżności pochodzą z faktu, że opierał się na podobnej literaturze. Zeznał, że tożsamość publikacji wynikała z tego, że nie ma innych źródeł bibliograficznych dotyczących tego tematu. Oświadczył, że nie rozumie i nie przyjmuje zarzutu, iż jego tekst to tłumaczenie pracy prof. Macieja Salamona. Opowiedział, że „jeszcze 27 lutego 2023 r. wystosował pismo do prof. S. Sprawskiego z prośbą o przekazanie prof. M. Salamonowi jego stanowiska”. Jak wynika z protokołu przesłuchania, dr Rakoczy przekazał rzecznikowi dyscyplinarnemu kopię pisma adresowanego do prof. M. Salamona, które jakoby wysłał wcześniej za pośrednictwem prof. S. Sprawskiego. Oświadczył, że nie było jego intencją naruszenie praw autorskich prof. M. Salamona. Poinformował rzecznika dyscyplinarnego, że dziekan Wydziału Nauk Historycznych UMK, prof. Roszak, przekazał mu ustnie informację od prof. S. Sprawskiego, że prof. M. Salamon przyjął wyjaśnienia zawarte w piśmie wysłanym do Krakowa i nie zamierza sprawy kontynuować.
Jak się jednak okazało, o czym później poinformował mnie pisemnie prof. Sprawski, powyższa opowieść nie jest zgodna z prawdą. Prof. Sprawski oświadczył, iż nie tylko nie otrzymał żadnego listu od dr. Rakoczego do prof. Salamona, ale też nigdy z nim nie korespondował. Podobne informacje przekazała mi córka prof. Salamona, opiekująca się podupadającym na zdrowiu ojcem.
W dalszej części przesłuchania rzecznik dyscyplinarny stwierdził, że istnieje kolejna retrakcja pracy dr. Rakoczego z powodu plagiatu, tym razem w łódzkim czasopiśmie „Acta Archaeologica Lodziensia” z 2016 r. Jak wynika z protokołu przesłuchania, Jacek Rakoczy ustosunkował się do tej sprawy następująco: „Kwestię artykułu z 2016 roku uważam za manipulację dziennikarską, bo opisana sytuacja nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości (…) i traktuję ją jako naruszenie swoich dóbr przez działanie Łódzkiego Towarzystwa Naukowego. (…) O nierzetelności dziennikarskiej Forum Akademickiego świadczy fakt, że redaktor Wroński nie prosił mnie o wypowiedź w sprawie artykułu z 2016 roku, a ten absurdalny zarzut zobaczyłem dopiero w gazecie (…). Dla niego (tj. Jacka Rakoczego – MW) cała sytuacja opisana przez Forum Akademickie jest próbą dyskredytacji jego osoby, być może w związku z jego działalnością jako eksperta Komisji Ewaluacji Nauki (KEWN) ds. ewaluacji dyscyplin naukowych”.
Jednak, jak sprawdziłem, dr Rakoczy nie był członkiem żadnego zespołu KEN, co nie wyklucza, że nie mógł sporządzić jednej czy dwóch opinii, czego jednak nie zdołałem potwierdzić. Nie miało to zupełnie związku z retrakcją jego dwóch plagiatowych artykułów w roczniku „Acta Archaeologica Lodziensia”, dokonaną przez wydawcę, którym jest Łódzkie Towarzystwo Naukowe (prezes: prof. Antoni Różalski) i redaktora naczelnego, prof. Tadeusza Mielczarka, nawiasem mówiąc promotora doktoratu J. Rakoczego. Szczegóły tych dwóch łódzkich retrakcji oraz trzeciej, dotyczącej artykułu w roczniku toruńskim „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Archeologia” opisałem już w „Forum Akademickim” (patrz: Plagiatowe dopowiedzenia, FA 6/2023).
Rzecznik dyscyplinarny, prof. P. Nowicki, dopiero na początku grudnia 2023 r. powołał biegłą, dr hab. Ewę Kościałkowską-Okońską, prof. UMK, która jest anglistką, językoznawcą, ale również zawodowym tłumaczem tekstów angielskich oraz tłumaczką przysięgłą języka angielskiego. Biegła sporządziła obszerną 24-stronicową opinię, datowaną na 13 stycznia 2024 r., w której znalazły się 22 strony konkordancji obu tekstów. W konkluzji wykazała, że tekst Jacka Rakoczego „jest dokładnym tłumaczeniem tekstu MS (Macieja Salamona – MW) i w niezwykle wysokim stopniu odzwierciedla jego treść. Zachowana jest sekwencja zdań (również wewnątrz zdań) zgodna z tekstem MS w obrębie całego artykułu. Tłumaczenie jest bardzo wierne, wręcz dosłowne. Elementy leksykalne z oryginału powtórzone są w tekście JR, przymiotniki, przysłówki i wyrażenia idiomatyczne występują w postaci swoich ekwiwalentów w języku docelowym”. Prof. Kościałkowska-Okońska podkreśliła, że „nie pojawia się odwołanie do publikacji MS. Podsumowując: tekst JR jest tłumaczeniem tekstu MS”.
Rzecznik złożył 28 lutego 2024 r. do Komisji Dyscyplinarnej UMK wniosek z 16 lutego 2024 r. o ukaranie dr. Jacka Rakoczego naganą i obniżeniem uposażenia o 25% na okres dwóch lat. Powiadamiając o tym rektora prof. Andrzeja Sokalę, rzecznik stwierdził, że liczne fragmenty tekstu dr. J. Rakoczego są dokładnym tłumaczeniem tekstu prof. Macieja Salamona i w niezwykle istotnym stopniu odzwierciedlają jego treść. Rektor pismem z 16 kwietnia 2024 r. powiadomił Prokuraturę Toruń Centrum-Zachód o podejrzeniu popełnienia przestępstwa naruszenia praw autorskich.
Chciałbym zwrócić uwagę, iż prawo nakłada na rektora wymóg bezzwłocznego powiadomienia prokuratury o podejrzeniu przestępstwa plagiatu. W tym wypadku powinno to nastąpić już w marcu 2023 r., po otrzymaniu ode mnie przez rektora A. Sokalę dwóch dokumentów: konkordancji zapożyczeń wykonanej przez mgr. Jakuba Hendzla, doktoranta z UŁ i opinii o wielkości plagiatu, wyrażonej przez dr. Antoniego Grabowskiego z Instytutu Historii PAN w Warszawie. Oba te dokumenty zostały upublicznione w internetowym wydaniu „Forum Akademickiego” z kwietnia 2023 r. pod artykułem Plagiatowe wykopalisko w Toruniu i nawet dzisiaj można się z nimi zapoznać.
Niestety, rektor Sokala, prawnik z wykształcenia, tego nie zrobił, a co więcej, nie przyjął rezygnacji dr. Rakoczego ze stanowiska prodziekana ds. nauki, a jedynie zawiesił go w dniu 16 marca 2023 r. w pełnieniu obowiązków. To spowodowało, że plagiator na oczach całego Wydziału Nauk Historycznych i Instytutu Archeologii UMK przez ponad rok chodził w glorii bezkarności i głosił – przy milczeniu wydziałowo-instytutowych autorytetów – że plagiatu nie ma i nie było, a Wroński go oczernia. Jedynie, jak sam przyznał, popełnił zaniedbanie badawcze, nie odnotowując artykułu prof. Salamona opartego przecież na tej samej bibliografii, i dlatego tak podobnego do jego pracy.
Wracając do treści wniosku o ukaranie, zdziwił mnie fakt, że prof. Nowicki pominął znajdujące się w materiałach postępowania wyjaśniającego: opinię dr. A. Grabowskiego oraz konkordancję przejęć, jakoby dlatego, że „zostały wykonane na potrzeby publikacji prasowych. Ocena zasadności zarzutu stawianego obwinionemu została oparta na opinii niezależnej, pozyskanej w toku postępowania wyjaśniającego”. Nie jest to prawda. Obydwa powyższe dokumenty były przygotowane specjalnie dla rektora UMK, aby zainicjował wszczęcie postępowania wyjaśniającego i odwołał dr. J. Rakoczego ze stanowiska prodziekana ds. nauki. Z tego powodu oba dokumenty wysłałem rektorowi 28 lutego 2023 r., zaś wzmiankowany artykuł ukazał się prawie dwa miesiące później i był oparty na różnych materiałach.
Kolejną ciekawostką jest motywacja rzecznika co do wymierzenia tak symbolicznej kary, jaką jest nagana, za bezczelny plagiat popełniony na pracy wybitnego, ale już sędziwego uczonego z UJ. Prof. Nowicki napisał: „Na wysokość wnioskowanej przez Rzecznika kary wpłynęło kilka istotnych okoliczności. Po pierwsze, obwiniony zaraz po uzyskaniu informacji o zarzucie plagiatu (tj. w dniu 27 lutego 2023 r.), zrezygnował z funkcji prodziekana Wydziału Nauk Historycznych i oddał się do dyspozycji JM Rektora UMK. Po drugie, podjął próbę kontaktu z prof. dr hab. M. Salamonem, przekazując swoje przeprosiny za pośrednictwem Pana dr. hab. Sławomira Sprawskiego, prof. UJ – Przewodniczącego Rady Dyscypliny Historia Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uzyskał od niego informację, że prof. dr hab. Maciej Salamon przyjął wyjaśnienia i nie zamierza sprawy kontynuować”. Jak już wiemy, to ostatnie nie było prawdą.
No i kolejna ciekawostka: rzecznik dyscyplinarny pominął milczeniem i ukrył obecność drugiego udowodnionego, bo już wtedy potwierdzonego retrakcją, plagiatu. Był to artykuł pt. Badania limesu dackiego w okolicach fortu Bologa w latach 2012-2016, opublikowany w roczniku „Acta Archaeologica Lodziensia”, 2016, 62, str. 69-77. Nie umieścił informacji o istnieniu drugiego plagiatu we wniosku dyscyplinarnym, chociaż miał taki obowiązek prawny. Nie skontaktował się również z redakcją łódzkiego czasopisma, aby otrzymać potwierdzenie o retrakcji plagiatowego artykułu z pierwszej ręki.
Trwająca 45 minut rozprawa dyscyplinarna przed zespołem orzekającym Komisji Dyscyplinarnej UMK odbyła się 10 maja 2024 r. Zespół orzekał w składzie: przewodniczący – prof. Maciej Wróblewski z Instytutu Literaturoznawstwa, członkowie: dr hab. Joanna Marszałek-Kawa, prof. UMK z Instytutu Nauk o Polityce oraz dr hab. Jan Iwaniszewski, prof. UMK z Instytutu Fizyki. Na rozprawie zabrakło rzecznika dyscyplinarnego, dlatego wniosek dyscyplinarny przeczytał przewodniczący. Obwiniony przyznał się do winy „z zaznaczeniem że jego działanie nie było intencjonalne” i tłumacząc przejęcia cudzego tekstu niedostatkami własnego warsztatu badawczego, „wejściem na nieswoją działkę, bowiem jest archeologiem, a nie historykiem”. Podkreślił też, iż „jego błędem podstawowym było nieprzeprowadzenie korekty przed oddaniem tego artykułu do wydawnictwa”. Podczas krótkiej ustnej motywacji wydanego orzeczenia przewodniczący zespołu orzekającego prof. M. Wróblewski stwierdził, że nie istnieje coś takiego jak „plagiat nieintencjonalny”. Tydzień później, 16 maja 2024 r., wydano pisemne orzeczenie, w którym uznano dr. Jacka Rakoczego „winnym niedochowania rzetelności naukowej i przywłaszczenia sobie autorstwa oraz wprowadzenie w błąd co do autorstwa artykułu prof. Macieja Salamona «Dacja w oczach pisarzy późnorzymskich (IV – VI w. naszej ery)» i rozpowszechnienie go pod własnym nazwiskiem w tekście «Abandoned, Lost or Forgotten? The Changes in the Perception of Transdannubian Dacia in Late Antiquity» (…) pomijając fakt, że z niewielkimi zmianami jest to tłumaczenie ww. publikacji prof. M. Salamona tj. dokonał tzw. plagiatu naukowego naruszającego prawa autorskie M. Salamona”. Wymierzono mu za to karę nagany z obniżeniem o 25% uposażenia na okres 2 lat.
W uzasadnieniu orzeczenia stwierdzono udowodnienie zarzutów w opinii biegłej, dr hab. Ewy Kościałkowskiej-Okońskiej, stanowiącej, że artykuł obwinionego jest wiernym tłumaczeniem pracy M. Salamona. Biegła potwierdziła tym samym wcześniejszą opinię mgr. Jakuba Hendzla oraz dr. Antoniego Grabowskiego. Zespół orzekający Komisji Dyscyplinarnej podkreślił, że włączył do akt dwie noty retrakcyjne z czasopism „Studia Historia Gedanensia” oraz „Acta Archaeologica Lodziensia”. Unieważniają one z powodu plagiatu dwa dalsze artykuły, „potwierdzając naganny sposób postępowania p. dr. Jacka Rakoczego i zarazem podają w wątpliwość jego naukową rzetelność”.
Konieczne wydaje się podkreślenie, że skład orzekający, którym kierował przewodniczący całej uczelnianej Komisji Dyscyplinarnej UMK, prof. Maciej Wróblewski, zrobił co mógł, aby w kontekście niespotykanie łagodnego wniosku autorstwa prof. Pawła Nowickiego o ukaranie J. Rakoczego przedstawić nieakceptowalny czyn obwinionego w ostrzejszym świetle. Dlatego w ostatnim akapicie orzeczenia dyscyplinarnego znalazło się stwierdzenie: „Komisja, działając zgodnie z § 39 ust. 2 rozporządzenia, stanowiącym o tym, że: «Skład orzekający wymierza karę dyscyplinarną, uwzględniając w szczególności stopień winy, stopień społecznej szkodliwości przewinienia dyscyplinarnego, cele wychowawcze w stosunku do obwinionego oraz potrzeby w zakresie zapobiegania popełnieniu przez niego kolejnego przewinienia dyscyplinarnego i kształtowania właściwych postaw wśród nauczycieli akademickich», stoi na stanowisku, że – poza orzeczoną karą – powierzanie panu dr. Jackowi Rakoczemu opieki nad pracami licencjackimi i magisterskimi w świetle przedstawionych dowodów w sprawie ww. plagiatu byłoby działaniem wysoce niepożądanym”.
Toruńska prokuratura, po otrzymaniu w połowie kwietnia 2024 r. powiadomienia od rektora UMK Andrzeja Sokali, wszczęła postępowanie karne z art. 115 ust. 1 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, dysponując już opinią biegłej z UMK. Zakończyło się ono dość szybko, bo już 12 września 2024 r., wnioskiem o warunkowe umorzenie postępowania karnego złożonym do Sądu Rejonowego w Toruniu. Prokurator Natalia Gorzycka z Prokuratury Toruń Centrum-Zachód uznała, iż Jacek Rakoczy „przesłuchiwany w charakterze podejrzanego przyznał się do popełnienia zarzucanego czynu i wyjaśnił, że publikacje wymienione w postanowieniu o przedstawieniu zarzutu opracował na podstawie kserokopii różnych prac i książek naukowych i nie zostały one uprzednio sprawdzone pod kątem merytorycznym i redakcyjnym. Stwierdził również, że zbieżność treści jego pracy z pracą pokrzywdzonego wynika z niedbalstwa podejrzanego. Ww. wyraził żal z powodu zaistniałej sytuacji”. Mając na uwadze powyższe prokurator uznała, że „okoliczności popełnienia przez podejrzanego (zarzucanego mu czynu – red.) nie budzą wątpliwości, a wina i społeczna szkodliwość zarzucanego ww. czynu nie są znaczne. Podejrzany nie był dotychczas karany sądownie za przestępstwo, a jego właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo warunkowego umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego i w szczególności nie popełni przestępstwa”. Prokurator wnioskowała też o zawieszenie na rok tego umorzenia oraz obciążenie oskarżonego sumą 2 tys. złotych jako zadośćuczynienie (nawiązka) dla prof. M. Salamona. Nie sposób w tym miejscu nie zwrócić uwagi, że pani prokurator bardzo tanio wyceniła czas, energię, doświadczenie zawodowe i wartość intelektualną pracy włożonej przez prof. M. Salamoma w napisanie splagiatowanego przez dr. J. Rakoczego artykułu.
Wyrok zapadł 31 października 2024 r. Sędzia Hanna Mincer z II Wydziału Karnego Sądu Rejonowego w Toruniu przychyliła się w całości do wniosku prokuratorki, dodając jedynie konieczność pokrycia kosztów procesu, które wyliczono aż na 70 złotych! Wyrok jest prawomocny.
Aczkolwiek prokurator Natalia Gorzycka (od września 2024 r. powołana na zastępcę Prokuratora Rejonowego Toruń Centrum-Zachód) znana jest mi z kilku spraw opisywanych na łamach „Archiwum Nieuczciwości Naukowej” jako osoba „gołębiego serca” dla plagiatorów, to jednak wierzę, że wiedząc, iż Jacek Rakoczy ma na koncie nie jeden, ale kilka poważnych plagiatów naukowych, byłaby może dla niego mniej łagodna.
Kolejne odsłaniane na łamach „Forum Akademickiego” popełnione przez dr. Jacka Rakoczego plagiaty spowodowały, że ten skądinąd dobry i energiczny administrator, ale bez zdolności badawczych i nieprzestrzegający zasad rzetelności naukowej został w końcu zmuszony do odejścia. Negatywna ocena naukowa i wydane orzeczenie dyscyplinarne spowodowały, że już w końcu maja 2023 roku władze Wydziału Nauk Historycznych jasno postawiły sprawę, że w nowym roku akademickim dla Jacka Rakoczego nie będzie miejsca. Ten złożył 10 lipca 2024 r. podanie o rozwiązanie z dniem 30 września 2024 r. umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony. Tak też się stało.
Jak wspominałem wcześniej, uważam iż zbyt długo trwało unieważnienie pierwszego i najbardziej głośnego plagiatu dokonanego przez J. Rakoczego na artykule prof. Macieja Salamona, od początku dobrze udokumentowanego. Obciążam za to winą prof. Andrzeja Radzimińskiego, znanego historyka, byłego rektora UMK w latach 2008-2012 i od 2015 r. prezesa Toruńskiego Towarzystwa Naukowego. To on, badacz cieszący się prestiżem naukowym i osobistym, jako główny (bo wymieniony jako pierwszy) redaktor naukowy monografii Migration – Kommunikation – Transfer, nie spowodował szybkiej retrakcji plagiatowego rozdziału. Nie jest winą badacza, gdy trafi na nieuczciwego współpracownika. Zdarza się to czasami i wybitnym profesorom, w których blask naukowej chwały garną się liczni młodzi naukowcy, nie zawsze z poczuciem rzetelności badawczej, ale często na tyle sprytni, aby szybko awansować na owocach cudzej pracy. Przełożonych i mentorów tego rodzaju spryciarzy obciąża brak szybkiego odcięcia się od oszusta naukowego i publicznego potępienia jego działań. Tego właśnie prof. Radzimiński nie zrobił, mimo że był od września 2012 r. i jest do dzisiaj (jego czwarta z kolei kadencja wygasa 31 grudnia 2028 r.) przewodniczącym Rady Naukowej Polskiej Misji Historycznej, a jako rektor przed laty aktywnie walczył z plagiatorami. Całkowicie nieakceptowalna jest ochrona nierzetelnego badacza przed konsekwencjami nieuczciwych działań, z których pierwszą jest retrakcja splagiatowanego artykułu. W opisanym wypadku na formalne unieważnienie splamionego jawnym plagiatem rozdziału książki trzeba było czekać zbyt długo. W dodatku w retrakcji, podpisanej przez dr Renatę Skowrońską, zabrakło, niezbędnego przecież w tej sytuacji, słowa „plagiat”. W ezopowym stylu napisano po niemiecku, angielsku i po polsku następujący tekst: „W kwietniu 2023 roku w czasopiśmie Forum Akademickie ukazał się artykuł, w którym stwierdzono, że jeden z artykułów opublikowanych w pierwszym tomie serii Geschichte im mitteleuropäischen Kontext nie spełnia podstawowych wymagań odnośnie do rzetelności pracy naukowej. Zarzuty wobec autora tego artykułu Jacka Rakoczego zostały potwierdzone przez biegłą powołaną przez Rzecznika Dyscyplinarnego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, która stwierdziła «bardzo bliskie podobieństwo» artykułu Jacka Rakoczego i artykułu Macieja Salamona pt. Dacja w oczach pisarzy późnorzymskich (IV–VI w. n.e.) (ukazał się w 1976 roku w pracy zbiorowej Prowincje rzymskie i ich znaczenie w ramach Imperium, s. 117–134). W związku z powyższym Redakcja serii Geschichte im mitteleuropäischen Kontext podjęła decyzję o wycofaniu artykułu Jacka Rakoczego pt. Abandoned, Lost or Forgotten? The Changes in the Perception of Transdanubian Dacia in Late Antiquity (Radzimiński, Andrzej / Rakoczy, Jacek / Flachenecker, Helmut / Skowrońska, Renata (Hg.): Migration – Kommunikation – Transfer, w: Skowrońska, Renata (Hg.): Geschichte im mitteleuropäischen Kontext, 1. 2021, s. 31-44) oraz zablokowaniu dostępu do niego. Z poważaniem, dr Renata Skowrońska”.
Retrakcja powyższa została dokonana wbrew zasadom ustalonym przez Committee on Publication Ethics w Londynie, do którego należy także Wydawnictwo Brill, czyli właściciel wydawcy monografii, w której zamieszczony został opisywany artykuł/rozdział. Po pierwsze, nota retrakcyjna (unieważnieniowa) umieszczona jest tylko na serwerze UMK, na internetowej stronie Polskiej Misji Historycznej, która nie jest wydawcą książki. Retrakcja nie ma też daty i umieszczona jest poza numerowanymi stronami niemieckiej monografii. Ta jest przecież dostępna w trybie otwartego dostępu on-line i bez trudu można tam wprowadzić notę retrakcyjną. Jej brak utrudnia bądź nawet uniemożliwia skatalogowanie retrakcji w międzynarodowych bazach danych. Przez to informacja o plagiacie rozdziału szybko zaniknie, a przecież wydrukowana książka będzie stać na półkach bibliotek uniwersyteckich dziesiątki lat, skrywając, zamiast ujawniać, tajemnicę nierzetelnego tekstu dr. Jacka Rakoczego.
Po drugie, nota retrakcyjna jest mało czytelna i ukrywa prawdziwy powód unieważnienia rozdziału, którym jest masywny plagiat popełniony przez jego autora, który był także współredaktorem naukowym monografii. Zabrakło też przeprosin od pozostałych redaktorów naukowych tomu, skierowanych do okradzionego z dorobku prof. Macieja Salamona.
Po trzecie, wbrew zasadom COPE, dr Skowrońska usunęła z monografii plagiatowy rozdział, co skutecznie zaciera ślady po nierzetelnym autorze. Jak w każdej retrakcji, których dzisiaj są już tysiące, rozdział dr. J. Rakoczego powinien fizycznie pozostać w książce, jednak każda strona powinna być przekreślona dużym, ukośnym, czerwonym napisem RETRACTED. Co więcej, na początku strony piątej, gdzie zaczyna się Wstęp (Inhalt), jest miejsce na notę retrakcyjną, która powinna być opublikowana w ramce, nieco mniejszą czcionką, z datą jej podjęcia. Można także opatrzoną datą notę retrakcyjną w języku angielskim umieścić na stronie 44 (ostatniej w rozdziale), gdzie jest puste miejsce, z informacją, że jest to plagiat. To standard postępowania w takich sprawach.
Tak dużą opieszałość w ukazaniu się retrakcji dr Renata Skowrońska tłumaczyła koniecznością posiadania orzeczenia dyscyplinarnego lub wyroku sądowego, bo jakoby takie są wymagania prawne w niemieckich uczelniach. To bałamutne stwierdzenie, bo tutaj chodzi o plagiat w książce, za której rzetelność są odpowiedzialni redaktorzy naukowi i wydawca. Jak we wszystkich czasopismach naukowych, tak również w wydawnictwach o stwierdzeniu plagiatu naukowego decydują naukowcy, recenzenci, redaktorzy, a nie sąd czy komisja dyscyplinarna. Również w niemieckich uczelniach o stwierdzeniu plagiatu/nierzetelności naukowej decyduje uczelniany Ombudsperson (funkcja podobna do Rzecznika Rzetelności Naukowej) lub lokalna komisja naukowa powołana przez władze wydziału/uczelni. Na Uniwersytecie w Würzburgu tę funkcję pełni obecnie siedmiu profesorów, reprezentujących różne dziedziny nauki. Sąd jest zwykle angażowany wtedy, gdy zwalniany/obwiniany naukowiec odwołuje się od decyzji uczelni. Aczkolwiek w Niemczech, podobnie jak i w Polsce, plagiat jest ścigany z oskarżenia publicznego i z reguły karany wysokimi grzywnami, to jednak ktoś musi o nim zawiadomić lokalną prokuraturę.
Po prof. Andrzeju Sokali rektorem UMK został prof. Andrzej Tretyn, dla którego – po czteroletniej przerwie – jest to trzecia kadencja rektorska. Prorektorem ds. nauki został prof. UMK Andrzej Kola z Katedry Literatur Słowiańskich Instytutu Literaturoznawstwa Wydziału Humanistycznego UMK. I to do niego pod koniec października 2025 r. przyszło pismo od dyrektora Narodowego Centrum Nauki, prof. Krzysztofa Jóźwiaka, w którym zawiadomił uczelnię, że zespół ekspertów oraz Rada NCN w Krakowie uznała za niewykonany projekt badawczy nr UMO – 2016/21/B/HS3/02923 pt. „Rzymski fort Resculum. Funkcja, znaczenie i chronologia rzymskiego osadnictwa na południowo-zachodnim odcinku limesu Dacji Porolissensis”. W związku z tym NCN wzywa uczelnię do zwrotu całości przyznanych środków w wysokości 737 878,96 złotych oraz odsetek ustawowych naliczonych za okres od dnia przekazania środków (warto wiedzieć, że odsetki od kapitału wynosiły w różnych latach od 5% do 10%, zaś obecnie jest to 7,5% – MW). Tłumacząc taką decyzję, dyrektor Jóźwiak poinformował, że powodem negatywnej oceny merytorycznej ww. projektu i uznania umowy za niewykonaną, jest fakt popełnienia przez kierownika projektu, dr. Jacka Rakoczego, nierzetelności naukowej w postaci plagiatu w trzech publikacjach, które zostały wykazane przez niego jako efekt realizacji zadań badawczych w wyżej wymienionym projekcie.
Chodzi tutaj o publikacje: 1. Monetary series „PROVINCIA DACIA” in the Roman coinage, opublikowaną w tomie IX z 2018 roku rocznika „Studia Historica Gedanensia”, 2. Rozdział pt. Abandoned, Lost or Forgotten? The Changes in the Perception of Transdanubian Dacia in Late Antiquity, opublikowany w pracy zbiorowej pod redakcją prof. Andrzeja Radzimińskiego i wsp. pt. Migration – Kommunikation – Transfer, wydanej przez Vandenhoeck & Ruprecht Verlage w 2021 r., 3. Rozdział pt. Cultural identity of ancient Dacia in the Roman tradition opublikowany w pracy zbiorowej pod red. prof. Bogusława Dybasia i prof. UMK Jacka Bojarskiego pt. Gruppenidentitäten im Ostmitteleuropa. Auf der Suche nach Identität, wydanej przez Vandenhoeck & Ruprecht Verlage w 2021 r.
O tym ostatnim, także splagiatowanym rozdziale, który dr Skowrońska retraktowała „na prośbę autora” w taki sam nieprawidłowy sposób, jak to powyżej opisałem, nie zdążyłem jeszcze napisać. Duża część jego tekstu została zaczerpnięta z artykułu prof. Agaty Kluczek z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach pt. Dacja i jej mieszkańcy. Aspekty dziejów dackich w polskiej historiografii starożytności rzymskiej. Ukazała się ona na stronach 81–97 dwujęzycznej 536-stronicowej monografii pt. Związki polsko-rumuńskie w historii i kulturze. Legături istorice şi culturale polono-române pod red. dr Kariny Stempel-Gancarczyk, Elżbiety Wieruszewskiej-Calistru, prof. Ilony Czamańskiej i innych, a wydanej w Suczawie w 2018.
Na końcu pisma poinformowano, że dyrektor NCN „na podstawie art. 35 a ust. 2 ustawy o NCN na uzasadniony wniosek dłużnika albo z urzędu, może umorzyć, w całości albo w części, należność finansową wynikającą z rozliczenia środków finansowych przyznanych na podstawie art. 33 ust. 1, odroczyć termin spłaty tej należności lub rozłożyć ją na raty, o ile nie będzie to stanowiło pomocy publicznej lub pomocy de minimis”. Uczelnia złożyła wniosek w tej sprawie. Wyniku tej wymiany korespondencji do czasu publikacji artykułu nie poznaliśmy.
UMK, jakby nie było uniwersytet badawczy, do dziś nie ma rzecznika rzetelności naukowej i nie prowadzi skutecznej prewencji nierzetelnych zachowań naukowych wśród nauczycieli akademickich. Fakt, że mimo popełnienia sześciu udowodnionych retrakcjami plagiatów, dr J. Rakoczy odszedł z uczelni na własną prośbę jest symptomatyczny.
Mam wrażenie, że surowość reakcji na plagiat czy inne poważne naruszenie etyki naukowej w toruńskim środowisku akademickim i prokuratorsko-sądowym w ostatnich latach bardzo się zmniejszyła. Kiedy w 2009 roku światło dzienne ujrzał plagiat dr. hab. Janusza Golińskiego, ówczesnego profesora w Instytucie Literatury Polskiej UMK, dokonany na rozdziale pracy doktorskiej Agnieszki Raubo z UAM w Poznaniu, rzecznik dyscyplinarny prof. Andrzej Adamski zażądał dla niego kary 10 lat zakazu wykonywania zawodu nauczyciela akademickiego. Uczelniana Komisja Dyscyplinarna pod przewodnictwem prof. Marka Kalinowskiego ukarała Janusza Golińskiego 8 latami zakazu. Umotywowała to tym, że nie wykazywał on żadnej skruchy oraz wybrał taki sposób obrony, że epatując własnym cierpieniem nie pomyślał, iż również młoda badaczka, będąca na początku drogi naukowej, której pracę splagiatował, może czuć się pokrzywdzona. Orzeczenie uprawomocniło się.
Z kolei w sprawie karnej, po akcie oskarżenia z 27 maja 2010 r. złożonym przez prokuratora Arkadiusza Wolskiego, sędzia II Wydziału Karnego Sądu Rejonowego w Toruniu Ewa Lemanowicz Pawlak wyrokiem z 16 czerwca 2011 r. ukarała dr. hab. Janusza Golińskiego grzywną w wysokości 5 tys. złotych oraz przyznała dr Agnieszce Raubo zadośćuczynienie w wysokości 30 tys. złotych. Wyrok został wykonany.
W kolejnej sprawie plagiatu, tym razem dotyczącej dr. Jakuba Wójcika, adiunkta z Katedry Filologii Angielskiej UMK, Uczelniana Komisja Dyscyplinarna orzeczeniem z 30 czerwca 2010 r. ukarała go karą 10 lat zakazu wykonywania zawodu nauczyciela akademickiego za dwukrotne przywłaszczenie autorstwa cudzego utworu. Na rozprawie w dniu 28 września 2010 r., wskutek odwołania obwinionego, karę obniżono do trzyletniego zakazu pracy w szkolnictwie wyższym. Orzeczenie wydał zespół orzekający Komisji Dyscyplinarnej przy RGNiSW pod przewodnictwem prof. Tomasza Gizbert-Studnickiego z Katedry Teorii Prawa UJ.
Wcześniej, 10 lutego 2010 r., sędzia Sądu Rejonowego w Toruniu, p. Hanna Mincer, w procesie karnym uznała Jakuba Wójcika winnym czynów zarzucanych mu w akcie oskarżenia z 30 grudnia 2009 r. Popełnił on plagiat artykułu naukowego w języku angielskim oraz naruszył prawa autorskie innych osób we własnym doktoracie, do czego się przyznał. Ukarano go łączną karą jednego roku pozbawienia wolności w zawieszeniu na okres 3 lat tytułem próby oraz wymierzono grzywnę w wysokości 3 tys. złotych, obciążając także kosztami procesu w wysokości 750 złotych.
Co więcej, w styczniu 2010 r. Centralna Komisja ds. Stopni i Tytułów wznowiła przewód doktorski Jakuba Wójcika z maja 2006 r. i nakazała Radzie Wydziału Nauk Humanistycznych UMK przeprowadzić postępowanie wznowieniowe z powodu plagiatu. Po otrzymaniu opinii recenzentów, potwierdzających zarzuty naruszenia praw autorskich, późną jesienią 2010 r. doktorat został odebrany.
Kiedy opisywałem te dwie sprawy piętnaście lat temu, skomentowałem: „Cieszę się, że znalazł się uniwersytet w Polsce, w którym wykryte kanty naukowe są wreszcie karane z całą surowością prawa. Nie mam wątpliwości, że kryje się za tym determinacja nowych władz rektorskich i wybór mało pobłażliwego rzecznika dyscyplinarnego”. Dzisiaj ta pochwalna opinia na temat Uniwersytetu Mikołaja Kopernika jest już nieaktualna.
Dr hab. n. med. Marek Wroński jest emerytowanym profesorem uczelnianym. Zajmuje się patologią nauki od 28 lat.
Wróć