Paulina Szymalak-Bugajska
Olga Boznańska Źródło: Wikipedia
„Boznańska nie jest uczenicą Francuzów, tylko jest ich siostrą, nie jest jakąś ubogą krewną, ale pełnoprawną dziedziczką tego, co się w malarstwie działo od zarania wieków”.
(J. Wolff, Pankiewicz i Boznańska, „Głos Plastyków”, grudzień 1946)
Konstatacja Jerzego Wolffa, malarza, a zarazem krytyka sztuki, podkreśla nie tylko wartość Olgi Boznańskiej jako utalentowanej i pracowitej artystki, ale przede wszystkim wskazuje na oryginalność jej myśli twórczej i brak kompleksów wobec współczesnych malarzy francuskich.
Cofnijmy się jednak do drugiej połowy XIX wieku i do Krakowa, gdzie 15 kwietnia 1865 roku na świat przyszła Olga Helena Aleksandra Boznańska, jako pierwsze dziecko Adama Boznańskiego (inżyniera budowlanego i kolejowego) oraz Eugénii Mondant (rodowitej Francuzki, nauczycielki języka ojczystego). Trzy lata później urodziła się Izabela, drugie i zarazem ostatnie dziecko państwa Boznańskich. Olga, która dorastała w kochającym i troskliwym domu, dość szybko zaczęła przejawiać zainteresowanie sztukami plastycznymi. Pierwszymi nauczycielami dziewczyny zostali Józef Siedlecki oraz Kazimierz Pochwalski, zaś od 1884 roku przyszła malarka rozpoczęła naukę na Wyższych Kursach dla Kobiet im. Adriana Baranieckiego. W tzw. Baraneum pedagogami Boznańskiej w dziedzinie malarstwa byli Hipolit Lipiński i Antoni Piotrowski, a historię sztuki wykładali Marian Sokołowski i Konstanty Maria Górski. Następnym krokiem w edukacji był wyjazd do Monachium, który miał miejsce z początkiem 1886 roku (ewentualnie już jesienią 1885 roku). Początkowo Boznańska uczęszczała do pracowni Karla Kricheldorfa. Po dwóch latach zdecydowała się wynająć wspólną pracownię z niemiecką artystką Hedwig Weiss. Młodym malarkom lekcji udzielał akademicki profesor Wilhelm Dürr, który również przeprowadzał korekty ich prac. Niewątpliwy wpływ na doskonalenie warsztatu artystycznego miał również czas spędzany przez Boznańską w Starej Pinakotece i kopiowanie przez nią europejskich arcydzieł malarstwa. Jak powtarzała sama artystka, to właśnie Monachium ukształtowało ją artystycznie i to tu w 1889 roku otworzyła pierwszą własną pracownię przy Theresienstrasse. W stolicy Bawarii odwiedzała domy znakomitych polskich malarzy Józefa Brandta oraz Alfreda Wierusz-Kowalskiego, i tu też poznała swoją wielką miłość – Józefa Czajkowskiego, który był jej narzeczonym do 1900 roku.
Z okresem monachijskim wiążą się również pierwsze zawodowe sukcesy Boznańskiej. W 1893 roku namalowała Portret Paula Nauena, który stał się przełomowym dziełem w jej karierze artystycznej, pomagając zyskać aprobatę krytyków sztuki oraz publiczności. Portret był pierwszym dziełem Boznańskiej pozyskanym do polskich zbiorów, w 1896 r. został zakupiony do krakowskiego Muzeum Narodowego, zaś sama artystka była kilkukrotnie nagradzana za wizerunek Nauena, m.in. złotym medalem w Wiedniu. W 1894 powstało kolejne arcydzieło Boznańskiej, enigmatyczna i przesycona smutkiem wpisującym się w nastrój końca XIX wieku Dziewczynka z chryzantemami.
Od momentu debiutu w 1886 r. w krakowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych oraz monachijskim Lokalaustellung Boznańska starała się pokazywać swoje prace jak najczęściej nie tylko w Monachium, ale i w Polsce. Po śmierci matki w listopadzie 1892 roku malarka nawiązała kontakt z francuskim kuzynem Danielem Mordant, działającym w Paryżu jako grafik. W tym czasie artystka również podróżowała po Europie, odwiedzając: Wiedeń, Berlin, Weimar, Paryż, Awinion, Genewę czy Mediolan.
W 1896 r. zadebiutowała na paryskim Salonie Société Nationale des Beaux-Arts na Polu Marsowym, a jesienią 1898 roku zamieszkała w Paryżu, w którym spędzi już resztę życia. Mieszkając w stolicy Francji, Boznańska nadal bierze aktywny udział w wystawach, stając się również członkinią artystycznych ugrupowań i stowarzyszeń, jak np. wspomnianego już Salonu Société Nationale des Beaux-Arts, londyńskiego Society of Sculptors, Gravers and Painters, ale i rodzimego Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”. Wystawia swoje prace w towarzystwie artystów takich, jak m.in.: Édouard Vuillard, Pierre Bonnard, Claude Monet, Paul Gauguin, Henri de Toulouse-Lautrec, Vincent van Gogh, Camille Pissarro i Paul Cézanne. Miarą sukcesu jest również zakup przez francuski rząd trzech prac artystki, które dziś znajdują się w zbiorach Musée d’Orsay (m.in. Portret panny Dygat).
Doceniana przez krytyków sztuki, podziwiana na licznych wystawach, przeżywa najlepsze lata w Paryżu, które zakłóca wybuch Wielkiej Wojny. Zanim jednak wojenna zawierucha opanuje Europę, artystka przeżywa osobisty dramat, ponieważ w styczniu 1906 roku umiera ukochany ojciec, który od połowy 1904 roku znajdował się pod jej troskliwą opieką w Paryżu. Po śmierci ojca niewielka kamienica rodzinna, znajdująca się w Krakowie przy ulicy Wolskiej, staje się własnością Olgi oraz jej młodszej siostry Izy. W późniejszych latach czynsze pochodzące z wynajmowanych pokoi w krakowskiej kamieniczce staną się nierzadko jedynym źródłem utrzymania dla cierpiącej biedę malarki.
Od 1907 roku Boznańska zajmuje w Paryżu pracownię przy Boulevard Montparnasse 49, w której co i rusz pojawiają się Polacy–emigranci bądź przedstawiciele artystycznej braci. Utrzymuje ożywione kontakty z Ludwikiem Pugetem, Marcinem Samlickim, Bolesławem Biegasem i wielu innymi twórcami.
Po rozstaniu z Czajkowskim serce artystki próbował zdobyć Franciszek Mączyński, który przez rok studiował architekturę i sztukę w paryskiej École des Beaux-Arts. Związek rozpadł się powodowany z jednej strony odległością Paryża od Krakowa, z którym związał swoje życie Mączyński, ale zapewne też decyzją Boznańskiej, dla której małżeństwo równało się rezygnacji z niezależności, a co za tym idzie rezygnacji z malarstwa. Pozostawała również kwestia Krakowa, na którego duszną atmosferę artystka narzekała od lat. W 1896 roku jej niechęć do rodzinnego miasta zaowocowała odrzuceniem propozycji Juliana Fałata objęcia katedry malarstwa dla kobiet w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Swoją decyzję argumentowała w liście do ojca, pisząc: „ja nie czuję i nie czułam się zobowiązaną poświęcać swego malarstwa i siebie samej dla kilku głupich, nadętych panien, które z braku innego zajęcia brałyby się na kilka miesięcy do sztuki. Na to jest mi mój zawód zanadto poważny” (cyt. za: H. Blum, Olga Boznańska, Warszawa 1974). Propozycja objęcia stanowiska profesorskiego ze stałą pensją i własną pracownią, z której Boznańska również nie skorzystała, została wystosowana także ze strony warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w 1914 roku. Niechęć artystki do polskich uczelni wynikała zapewne z oceny jej malarstwa w oczach części polskiego społeczeństwa, a także niektórych twórców. Prace Boznańskiej, według opinii wielu, były zbyt nowoczesne i pozbawione anegdoty, a ich kolorystyka zbyt smutna i szara. Nie dziwi zatem fakt, że artystka pracę pedagoga podejmowała wyłącznie poza granicami ojczyzny, dlatego w połowie lat 90. XIX stulecia zastępowała przez jakiś czas prof. Theodora Hummla w jego monachijskiej szkole, a w latach późniejszych prowadziła korekty w paryskiej Académie de la Grande Chaumière.
Z biegiem lat zmienia się jednak stosunek artystki do Krakowa. W 1912 roku na jej prośbę Mączyński wykonuje przebudowę pracowni w kamienicy na Wolskiej i odtąd malarka ma również swoje miejsce do pracy w rodzinnym mieście. Odwiedzając Kraków, widuje się z dawnymi przyjaciółmi, ale i nawiązuje nowe, serdeczne przyjaźnie. Szczególne relacje łączą ją z rodziną Pusłowskich, których odwiedza w krakowskiej willi przy Kolejowej 10 lub w pałacu w Czarkowych nad Nidą. Powstają portrety nestora rodu Zygmunta, a także jego synów: starszego Emanuela oraz młodszego Ksawerego.
Nadchodzi czas, gdy Boznańska wreszcie zostaje oficjalnie doceniona również w Krakowie, kiedy w 1913 roku obejmuje stanowisko prezeski Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”. Malarka już w 1908 roku otrzymała nagrodę im. Probusa Barczewskiego, którą komisja konkursowa przyznała jej ponownie w 1921 roku.
W odrodzonej Polsce Boznańska zostaje odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Polonia Restituta (1924), otrzymuje nagrodę artystyczną m. st. Warszawy (1934), a dwa lata przed śmiercią Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski IV klasy (1938). W latach 30. rząd polski zdecydował również o zakupie kilku prac malarki do zbiorów państwowych.
Artystka pokazuje swoje prace, m.in. w warszawskim Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych, gdzie zostaje uhonorowana najwyższym odznaczeniem w trakcie trwania wystawy Portret polski (1925), uczestniczy w słynnej Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu (1929). Nadal prezentuje swoje malarstwo za granicami kraju, zdobywając Grand Prix na wystawie światowej Sztuka i Technika w Paryżu (1937), czy mając indywidualny pokaz 27 prac podczas XXI Biennale w Wenecji (1938).
Zarazem sytuacja finansowa artystki nie jest najlepsza, a momentami wręcz tragiczna. Nigdy nie potrafiąca zarządzać pieniędzmi, z czego zdawali sobie sprawę jej najbliżsi (zarówno ojciec, jak i siostra), przez wiele lat wykorzystywana była przez wielu fałszywych „przyjaciół”, znajomych, ale też prawdziwych biedaków korzystających z jej dobrego serca.
Dziewczynka z chryzantemami, olej na tekturze, 1894 Źródło: Wikipedia
W 1934 roku popełniła samobójstwo jej młodsza siostra, zwana przez najbliższych Izią, co drastycznie odbiło się na stanie zdrowia artystki. Relacje sióstr były skomplikowane, czego nie ułatwiał trudny charakter młodszej z nich. Niestety, poza psychicznymi problemami, Iza pogrążona była również w nałogach. Po śmierci rodziców opieka nad nieprzewidywalną siostrą, mieszkającą również w Paryżu, spadła na Olgę. Panie, pomimo ogromnych różnic je dzielących i gwałtownych kłótni, były ze sobą mocno związane, co widoczne jest w zachowanej korespondencji do przyjaciół.
Ostatnie lata życia wielkiej malarki to ciągła walka z biedą, z której próbują ratować ją życzliwi jej Polacy, zarówno ci w kraju, jak i na emigracji. Powstaje komitet opieki nad artystką, a także Komitet Przyjaciół Olgi Boznańskiej (inspirowany przez Maję Berezowską).
Najwierniejszymi i ukochanymi towarzyszami artystki pozostają jednak zwierzęta, których dość spora grupa przewinęła się przez paryską pracownię, a były wśród nich: mały czarny ratler Boby la Beauté i późniejszy terier Oui-Oui, kanarki, świnka morska oraz myszki. Te małe gryzonie, które schodziły się do jej pracowni z całej kamienicy, były zresztą odpowiedzialne za uszkodzenia tekturowych podłoży wielu prac artystki.
Olga Boznańska umiera w wieku 75 lat, 26 października 1940 roku w paryskim Szpitalu Sióstr Miłosierdzia (Pitié). Pochowana została 5 dni później na cmentarzu w Montmorency pod Paryżem.
Malarstwo Olgi Boznańskiej ewoluowało przez lata. Początkowo twórczość artystki nosiła silne cechy realizmu monachijskiego. Kolejno w jej pracach zauważalne stały się wpływy hiszpańskiego mistrza Diego Velázqueza, Amerykanina Jamesa McNeill Whistlera, a także oddziaływanie sztuki japońskiej.
Artystka, korzystając z postimpresjonistycznej bazy, zaczęła odchodzić od budowania trójwymiarowości, w kierunku własnej, oryginalnej formuły malarskiej składającej się z płaskich, wibrujących plam barwnych. Określana często mianem „szarej” malarki, budowała swe prace najczęściej w oparciu o jedną tonację barwną, z którą zestrajała pozostałe, użyte w obrazie kolory.
Boznańska była przede wszystkim twórczynią portretów i martwych natur, dużo rzadziej malowała wnętrza oraz pejzaże. Zasłynęła jako autorka psychologicznych wizerunków postaci, których wygląd zewnętrzny był dla niej rzeczą wtórną. Stąd obiektywna, czasem okrutna szczerość wobec modeli, ukazująca ich fizjonomię bez upiększeń czy trików estetyzujących, nie zawsze spotykała się ze zrozumieniem u zamawiających swe portrety. W zamian jednak portretowany otrzymywał wizerunek sięgający głębi duszy i wydobywający jego psychikę. Szczególną uwagę Boznańska przykładała do charakterystyki twarzy i rąk, które potrafiły dużo powiedzieć o portretowanym. Redukcja trójwymiarowości bryły, postępująca dematerializacja postaci, i charakterystyczny dla Boznańskiej sposób kładzenia farby – drobnymi plamkami, bądź krótkimi pociągnięciami pędzla, składał się na końcowy efekt fantastycznych, wizyjnych portretów.
Do rangi legendy urosło wielogodzinne pozowanie modela w pracowni Boznańskiej, trwające nieraz przez wiele miesięcy, które dowcipnie podsumowała młodsza o całe pokolenie Zofia Stryjeńska, pisząc: „Malowała powoli, portret robiła wprost latami. Model się zestarzał, wyłysiał, schudł, musiał pozować, chciał czy nie chciał, chyba że umarł”.
Wśród modeli, których nie zniechęciły metody pracy artystki, znaleźli się m.in.: Henryk Sienkiewicz, Gabriela Reval, Wanda Chełmońska (córka Józefa Chełmońskiego), Jadwiga z Sanguszków Sapieżyna, Łucja Dettloff, Feliks Manggha Jasieński, Artur Rubinstein (portret zaginiony) oraz wielu, wielu innych.
W opiniach wielu historyków sztuki również portrety dzieci, pędzla Boznańskiej, należą do majstersztyków w dziejach polskiego malarstwa. Zaskakuje w nich powaga, melancholia, a czasem smutek, widziany w twarzach małych modeli, którzy w portretach malarki wyzbyci są radosnej lekkomyślności typowej dla dziecięcego wieku.
Martwa natura stała się również jednym z ulubionych tematów malarskich Boznańskiej. W szczególności zwiędłe kwiaty, tracące swe żywe barwy, fascynowały artystkę, dla której przygaszona nieco kolorystyka stawała się malarskim wyzwaniem. Warto wspomnieć, że ulubionym podłożem malarskim artystki była tektura, której naturalną barwę ciepłego brązu, wykorzystywała bardzo często w powierzchni malarskiej swych prac.
Najmniej lubianym przez Olgę Boznańską gatunkiem malarskim był pejzaż, którego zasadniczą regułą trwania jest zmienność. Dlatego też portretowanie krajobrazu zdecydowanie kłóciło się z metodą pracy preferowaną przez malarkę. Podczas wieloletniej kariery artystycznej Boznańska jednak stworzyła przynajmniej kilkadziesiąt prac ukazujących miejskie kadry, widziane przeważnie z okien pracowni. Fragmenty pejzażu pojawiają się także nieraz jako dopełnienie portretu bądź sceny rodzajowej umiejscowionej na pierwszym planie w jej pracach.
Życie i twórczość Olgi Boznańskiej dowodzi, jak silna i konsekwentna w swych działaniach była ta drobna i delikatna fizycznie kobieta. Pełna sprzeczności w życiu osobistym, nieraz naiwna w ocenie innych ludzi, o romantycznej naturze i szlachetnym sercu, potrafiła iść pod prąd, kiedy chodziło o sztukę. Inteligentna i utalentowana, od początku pewna swojej drogi twórczej, systematycznie i pracowicie dążyła do celu, którym było życie poświęcone wyłącznie malarstwu. Wielokrotnie poddawana była powierzchownej ocenie, postrzegana przez ludzi płytkich jako samotna i biedna stara panna, ubrana w niemodne suknie, dokarmiająca rzesze myszek zaludniających jej paryską pracownię. Społeczne stereotypy nie są jednak w stanie zdeklasować artystycznej spuścizny, którą pozostawiła po sobie ta wielka malarka.
Myślę, że jedną z piękniejszych i prawdziwych refleksji na temat życia i twórczości Olgi Boznańskiej pozostawiła Maria Rostworowska, pisząc: „Czy można uznać za nieszczęśliwe, nieudane i nudne życie osoby, która od najwcześniejszych lat zrozumiała swoje posłannictwo, która potrafiła podporządkować mu wszystko, nie niszcząc przy tym nikogo, i która czerpała radość i siłę ze swojej twórczości aż do ostatnich miesięcy życia?” (M. Rostworowska, Portret za mgłą. Opowieść o Oldze Boznańskiej, Kraków 2003)
Paulina Szymalak-Bugajska, historyk sztuki, kustosz w Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu, autorka książki-albumu „Boznańska. Zbliżenia” (Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2025)
