Pułapki frazeologii

Rys. Sławomir Makal

Pułapka nr 1: Dosiego roku (?)

Poprawna pisownia tych tradycyjnych świątecznych życzeń to „Do siego roku!”. W staropolszczyźnie funkcjonował zaimek „si” oznaczający „ten, tamten, ów”. Do siego roku życzono sobie przy stole wigilijnym z intencją dotrwania w zdrowiu do nadejścia nowego roku. Teraz te życzenia znaczą to samo co życzenia szczęśliwego nowego roku i składamy je najczęściej na przełomie lat. Problemy ortograficzne z tym wyrażeniem niewątpliwie biorą się z przymiotnikowego brzmienia owego „do siego”, choć nie za bardzo kojarzymy, co owo dosi miałoby znaczyć. Z okresem noworocznym kojarzy mi się też inne ciekawe zjawisko ortograficzne. „Szczęśliwego Nowego Roku!” – tak wyglądają popularne życzenia noworoczne. Z punktu widzenia ortografii wyglądają dość dziwnie, bo Nowy Rok pisany wielkimi literami to święto obchodzone tylko jednego dnia, 1 stycznia. Jednak nikt nie napisze „Szczęśliwego nowego roku!” – nowy rok jest tak dla nas ważny, tyle niesie nadziei na lepsze, że pisownia małymi literami nie przystoi. Jeszcze się na nas obrazi i nie spełni naszych oczekiwań.

Pułapka nr 2: Wszem i wobec (?)

Pełna pierwotna wersja tego wyrażenia to „Wszem w obec i każdemu z osobna”. Występujące tu nieistniejące dziś słowo „obec” oznaczało ogół zebranych, ogół obecnych. Z czasem to słowo jako twór samodzielny zanikło i połączyło się z „w” tworząc owo „wobec”, znaczące tyle co obecne „w ogóle”. Trudno dociec, dlaczego pojawiło się w środku to „i”. Być może konfuzję w narodzie powoduje to, że „wobec” jest w aktualnej polszczyźnie przyimkiem, co jednak czyni tę frazę z „i” jeszcze bardziej nielogiczną. Podsumowując: „wszem wobec” to tyle co „wszystkim w ogóle”, a tę resztę: „i każdemu z osobna” pozostawiamy w domyśle.

Pułapka nr 3: Między Bogiem a prawdą (?)

Cóż takiego może znajdować się między Bogiem a prawdą? Prawidłowa forma tego wyrażenia to „Bogiem a prawdą”. Niewątpliwie nieporozumienie powoduje tu spójnik „a”, który niejako domaga się owego „między”. Otóż jeszcze niedawno, nawet w połowie XX wieku, szczególnie z ust osób starszej daty, słyszało się zwroty typu „Przynieś masła a sera”, w których „a” znaczyło to samo co „i”. I tak to należy rozumieć w poprawnej formie: „Bogiem a prawdą”.

Pułapka nr 4: I to by było na tyle (?)

Jest to żart językowy spopularyzowany przez satyryka Jana Tadeusza Stanisławskiego w jego felietonach, w których dworował sobie w bardzo inteligentny sposób z ówczesnej peerelowskiej rzeczywistości. Z punktu widzenia językowego jest to kontaminacja, czyli skrzyżowanie dwóch form poprawnych w jedną formę niepoprawną lub, jak w tym przypadku, żartobliwą. Te dwie językowo poprawne, choć bardzo kolokwialne formy, to na przykład „To tyle na dziś” i „To by było wszystko”. Na marginesie – klasycznym wręcz przykładem kontaminacji jest często słyszane, bardzo rażące „przekonywujący”, będące skrzyżowaniem słów „przekonujący” i „przekonywający”. Stanisławski był tak przekonujący, że jego wynalazek językowy zagościł na dobre w językowym arsenale Polaków. Moim studentom zdecydowanie odradzam cytowanie tego zdania jako wieńczącego ich prezentacje, z różnym skutkiem zresztą, jak to ze studentami bywa.

Bogiem a prawdą, w tym felietonie, poza – mam nadzieję przekonywającym – uczuleniem Szanownych Czytelników na niektóre popularne pułapki frazeologiczne, składam wszem wobec tradycyjne świąteczne życzenia „Do siego roku!”. I to tyle na dziś.