Nieznośny ciężar męskości?

Monografia Przemysława Góreckiego porusza zagadnienie istotne w czasach współczesnych, a jednocześnie ze względu na swoje ideologiczne zabarwienie dosyć drażliwe, dyskusyjne, a może nawet kontrowersyjne. Jak pisze autor: „Kluczem, którego używam w selekcji materiału literackiego, jest taki przekaz literatury, który można uznać za wpisujący się w prąd szeroko rozumianych przemian obyczajowych zachodzących w Polsce okresu transformacji ustrojowej oraz członkostwa w Unii Europejskiej. Byłby to zatem stopniowy postęp obyczajowy i zmiany wiążące się między innymi ze zniesieniem cenzury instytucjonalnej i adaptowaniem do napływających z Zachodu systemów wartości i światopoglądów”. Jacy autorzy powinni się zatem pojawić według zastosowanego klucza literacko-socjologicznego? Są to m.in.: Manuela Gretkowska, Olga Tokarczuk, Inga Iwasiów, Izabela Filipiak, Grażyna Jagielska, Wojciech Kuczok i inni.

Czym jest męskość, jak ją zdefiniować, jakich literaturoznawczych i socjologicznych narzędzi użyć, żeby powstała formuła jednoznaczna, ale i obiektywna, sprawiedliwa? Z subiektywnie rzecz jasna wybranych przykładów książek wyłania się obraz męskości dalekiej od ideału, będącej niemal obelgą, toksycznej, opartej na przemocy, brutalnej, prostackiej. Mężczyzna bywa postrzegany jako hegemon zarówno w relacjach ojciec-dziecko, jak i w sferze damsko-męskiej. Nie sposób oczywiście zaprzeczyć oczywistym faktom, że przez stulecia żyliśmy w kulturze patriarchalnej, wielokrotnie odmawiającej kobietom rzeczy podstawowych, jak choćby prawa do głosowania czy wykształcenia, co zresztą nadal niestety w wielu krajach jest normą motywowaną względami kulturowymi, religijnymi etc. Wydaje mi się jednak, że panujący przez stulecia status quo związany z sytuacją kobiet uległ znaczącej zmianie, przynajmniej w Europie i kręgu kulturowym, z którego się wywodzimy. Nie można nie zauważyć, że w ciągu ostatnich dekad proces feminizacji życia społecznego stał się faktem. Nikt chyba dzisiaj nawet nie podjąłby rozmowy ze zwolennikiem tezy o jakiejkolwiek „gorszości” kobiet od mężczyzn.

Analizowany temat nie mógłby się obyć bez takiego aspektu męskości, jakim jest homoseksualizm, o czym autor opowiada chociażby na przykładzie Lubiewa Michała Witkowskiego. To zresztą ciekawa książka, którą starano się zaszufladkować jako tzw. literaturę gejowską, cokolwiek to znaczy. Badacz podejmuje również tematykę kryzysu męskości, wieku średniego i starzenia się mężczyzny, choć ów kryzys po części może być „wypracowanym” przez popkulturę i niekoniecznie prawdziwym obrazem mężczyzny kupującego sportowy samochód i szukającego młodszej partnerki.

Książka stanowi kopalnię wiedzy odnośnie queer, gender studies etc. Nie musimy podzielać poglądów autora, ale nie sposób odmówić mu sprawności językowej i naukowej rzetelności, chociażby pod postacią licznych komentarzy, przypisów i bogatej bibliografii, która bez wątpienia może stanowić istotny punkt odniesienia dla innych badaczy, a poza tym ma walor zwyczajnie edukacyjny. Możemy nie zgadzać się z końcowym zdaniem książki, w którym padają słowa: „Wierzę, że czytanie jest przywilejem, dzięki któremu możemy pracować nad uwalnianiem się od ciężaru męskości”, gdyż pobrzmiewa w nim chyba zbytni ciężar ideologiczny, ale cała monografia to zwarty i solidnie udokumentowany konstrukt.

Archetyp mężczyzny, który jest lepszy jedynie z uwagi na swą płeć, odszedł (miejmy nadzieję) w cywilizowanych społeczeństwach już do przeszłości. Najistotniejsze to zachować zdrowy obiektywizm zarówno w życiu codziennym, jak i analizach naukowych, bo prawdziwa męskość opiera się nie tylko na odwadze, ale i na tolerancji, co jest warunkiem sine qua non każdej relacji, osobistej i społecznej.

Przemysław GÓRECKI, Kruche jest piękne. Męskości w polskiej prozie emancypacyjnej po 1989 roku, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2024, seria: Monografie FNP.