Mobilność hamuje rozwój kariery naukowej?

Rys. 1. Powody wyboru ośrodka goszczącego według etapu kariery naukowej. Adnotacja. Naukowcy mogli zaznaczyć więcej niż jeden powód wyboru ośrodka goszczącego. * p < 0,05. Ilustracja z monografii Mobilność akademicka a kariery naukowców.

Spowolnienie rozwoju karier naukowych uczestników międzynarodowej mobilności sugeruje, że system awansów w Polsce nie jest w pełni oparty na zasadach merytokratycznych. Decyzje w tym zakresie są być może podejmowane w większym stopniu na podstawie lokalnych zależności i znajomości, z których wyjeżdżający na pobyty naukowcy zdają się być wykluczeni – piszą w najnowszym raporcie eksperci z Ośrodka Przetwarzania Informacji – Państwowego Instytutu Badawczego.

Jak zauważają autorzy raportu, choć mobilność zawsze była pożądaną aktywnością w społeczności akademickiej, to obecnie, w związku z rosnącą konkurencją, staje się niemal obowiązkowym punktem w karierze naukowej. I to na każdym jej etapie. Pozwala rozwinąć wiedzę, kompetencje, ale także nawiązywać kontakty niezbędne do naukowego rozwoju. Nie bez znaczenia jest także większa dzięki niej widoczność i rozpoznawalność badacza w środowisku międzynarodowym.

Ale mobilność ma też swoje ciemne strony. Czasowe kontrakty powodują, że badacze poświęcają czas na szukanie kolejnego miejsca pracy lub źródła finansowania zamiast angażować się w rozwiązywanie aktualnych problemów naukowych. Realia te powodują, że czasami mobilność nie jest wyborem, ale koniecznością wynikającą z potrzeby zapewnienia sobie finansowania badań i satysfakcjonującego wynagrodzenia – czytamy w raporcie OPI PIB.

Analizując czynniki instytucjonalne i indywidualne, które wpływają na udział w programach mobilności, eksperci szukali odpowiedzi na pytanie, jakie znaczenie ma mobilność akademicka na rozwój kompetencji, aktywność badawczą, sieci współpracy czy tempo awansu naukowego.

Uzyskane przez nas wyniki wskazują, że chociaż na poziomie deklaratywnym w polskim systemie szkolnictwa wyższego i nauki w ostatnim czasie mobilność jest promowana, to działania te mają charakter fasadowy. Dowodzi tego spowolnienie rozwoju karier naukowych uczestników międzynarodowej mobilności – zwracają uwagę autorzy raportu.

Spośród 1458 przepytanych naukowców, którzy nie byli do tej pory beneficjentami programów mobilnościowych, ponad połowa (55%) nigdy nie aplikowała o udział w takich konkursach (u mężczyzn to 57%, u kobiet 53%). Znamienne, że nie garną się do tego młodzi naukowcy, wśród których aż 64% w ogóle nie składało wniosków (u doświadczonych to niespełna połowa). Uwzględniając dziedziny, szczególną niechęć do mobilności wykazują reprezentanci nauk inżynieryjno-technicznych, ścisłych i przyrodniczych (58%), a także nauk medycznych i o zdrowiu oraz rolniczych (57%). W HS nie aplikowała połowa z badanych. Nie ma przy tym szczególnego znaczenia wielkość ośrodka, z którego pochodzą – zarówno w dużych, jak i małych odsetek niepodejmujących wyzwania oscyluje wokół 54–55%. Co ciekawe, przeważająca większość programy takie kojarzy raczej z oferty Narodowego Centrum Nauki (70%) niż Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (37%), choć to ta druga jest bardziej ukierunkowana na ten cel.

Dlaczego nie aplikują? Co dziesiąty ankietowany deklaruje wprost: to niepotrzebna przerwa w karierze. Jako powód podawana jest także sytuacja osobista (57% wskazań), brak wiedzy o możliwościach finansowania mobilności wyjazdów (44%), prowadzenie badań niewymagających wyjazdu (43%) oraz niewystarczający poziom finansowania pobytu (39%). Pytani o to, czy w najbliższych dwóch latach zgłoszą swój udział w programach tego typu, odpowiadają, że nie mają takiego zamiaru (39%), przy czym u mężczyzn „nie” mówi blisko połowa (47%), u kobiet co trzecia (33%). Chęć wyraża tylko niespełna 1/3 badanych (29%), a myśli o tym 39% młodych naukowców, głównie z dużych ośrodków (32%).

Uczestników badania poproszono także o ocenę dostępnej w Polsce oferty programów mobilnościowych (pobyty krótko– i długoterminowe, możliwość udziału w konferencjach, szkołach letnich czy warsztatach, wyjazdy naukowe). W przypadku doktorantów połowa z doświadczeniem wyjazdowym i 43% bez niego uznała ofertę za wystarczającą. Kiedy adresatami byli naukowcy posiadający co najmniej stopień doktora, proporcje się odwróciły i to „niemobilni” częściej uznawali ofertę za co najmniej wystarczającą (32% vs. 30%). W przypadku starszych stażem podobnie (36% vs. 23%). Jeśli chodzi o ocenę dokumentacji konkursowej, istotnie różnicującym było doświadczenie mobilności. We wszystkich analizowanych elementach (warunki udziału, zasady składania wniosku, formularz, finansowanie, kryteria oceny, rozliczanie), mobilni częściej niż osoby, które nie zakwalifikowały się do wyjazdów, wystawiali wyższe oceny. Wskazano też obszary do poprawy: w NAWA to zasady rozliczania wyjazdu, w NCN kryteria oceny wniosku. W programach finansowanych przez NCN trudności na etapie aplikowania zgłosiło 33% uczestników (NAWA ponad 20%). Najczęściej wskazywano problemy związane z komunikacją z instytucją wysyłającą oraz ograniczonym czasem na przygotowanie dokumentów.

Kluczowym czynnikiem determinującym wybór ośrodka goszczącego była możliwość współpracy z wybitnymi specjalistami (85% respondentów). To kryterium dominuje we wszystkich grupach wiekowych, ale to młodzi przywiązują do niego większą wagę (86% vs. 77%). Znaczącą rolę odgrywa również renoma instytucji goszczącej (69%) oraz specjalizacja naukowa ośrodka (68%). Dostępność infrastruktury badawczej jest ważna głównie dla młodych naukowców.

Z raportu OPI wynika, że zdecydowana większość pobytów zagranicznych polskich naukowców związana była z prowadzeniem badań naukowych (93%) i podnoszeniem kompetencji badawczych (76%). Przy okazji organizacji takiego wyjazdu najczęściej mierzono się z ustaleniem formalnego statusu w macierzystym podmiocie podczas nieobecności (19%), uzgodnieniem kwestii realizacji obowiązków (14%) oraz uzyskaniem zgody na wyjazd (10%). Jedną z częściej wskazywanych trudności było również dopełnienie formalności związanych z legalizacją pobytu w kraju docelowym (13%). Kobiety częściej niż mężczyźni miały problemy z otrzymaniem zgody na wyjazd (15% vs. 6%). Częściej spotykało to też naukowców z uczelni, którzy w przeciwieństwie do kolegów z instytutów PAN wykonywali, obok naukowych, również obowiązki dydaktyczne.

Uczestnicy programów mobilnościowych najczęściej (65%) wyjeżdżali za granicę w towarzystwie partnera/partnerki i dzieci. Kobiety i młodzi naukowcy częściej wyjeżdżali tylko z osobami, z którymi byli w związku. Na wyjazd tylko z dzieckiem lub dziećmi decydowały się głównie doświadczone badaczki, korzystające z 3-miesięcznych pobytów. Z całymi rodzinami częściej wyjeżdżają mężczyźni, doświadczeni naukowcy, beneficjenci programów NAWA oraz osoby wybierające najkrótsze (trwające do 3 miesięcy) i najdłuższe (ponad półroczne) pobyty. W ich trakcie zmagano się głównie z trudnościami natury materialno-bytowej. Co trzecia osoba doświadczyła problemów z organizacją miejsca zamieszkania. Niewiele rzadziej wskazywano na niewystarczające względem realnych kosztów utrzymania środki finansowe. Problemy nastręczała także organizacja opieki lub edukacji dla dzieci.

Autorzy raportu wskazują, że osoby, które w ośrodku goszczącym spędziły ponad pół roku, wyraźnie częściej deklarowały problemy finansowe związane z wysokością stypendium lub środków na pokrycie kosztów pobytu. W ogóle odsetek badanych, którzy deklarowali, że przyznane im fundusze pokryły całość kosztów pobytu za granicą, wyniósł tylko 41%. Co ciekawe, w tej grupie dominowali młodzi naukowcy. Rzadziej deklarację taką składali badacze HS. Jak sobie wobec tego radzono? Dla ponad połowy główną strategią było korzystanie z oszczędności lub bieżącego wynagrodzenia. Niemal co piąty sięgał po dodatkowe stypendium. Byli też i tacy, którzy musieli sięgać po pożyczki i kredyty!

A co ich czekało po powrocie? Nadrabianie zaległości, rozliczanie wyjazdu, problemy z ponowną adaptacją w macierzystej jednostce.

Działania na rzecz zwiększenia poziomu uczestnictwa polskich naukowców w międzynarodowej mobilności akademickiej powinny obejmować niwelowanie wyzwań związanych z wyjazdami. Trafnie zaprojektowana pomoc powinna wynikać bezpośrednio ze zdiagnozowanych trudności i oczekiwań związanych ze wsparciem ze strony różnych instytucji. Od instytucji wysyłającej naukowcy oczekują wsparcia w zakresie ustalenia ich formalnej sytuacji na czas wyjazdu, realizowania obowiązków administracyjnych, organizacyjnych i naukowo-dydaktycznych na rzecz tego podmiotu oraz radzenia sobie z ponownym dostosowaniem się do warunków pracy w kraju. Instytucje finansujące powinny ich zdaniem wspierać mobilnych naukowców w zakresie formalności i dokumentów projektowych oraz w niwelowaniu trudności związanych z niewystarczającym lub niewypłacanym na czas finansowaniem – wskazują eksperci.

Wato na koniec zapytać o efekty mobilności. Ta kwestia również była przedmiotem zainteresowania autorów badania. Respondenci najczęściej wskazywali, że udział w programie mobilności przyczynił się do rozwinięcia ich wiedzy dziedzinowej (75%, tu głównie przedstawiciele nauk inżynieryjno-przyrodniczych oraz nauk ścisłych i przyrodniczych) oraz podniesienia kompetencji w zakresie stosowania nowych metod i technik badawczych (65%). Z kolei w kontekście nawiązywania współpracy najczęściej referowano takie efekty, jak: rozszerzenie sieci międzynarodowych kontaktów (90%) i podniesienie umiejętności pracy w zespole międzynarodowym (86%).

Jak zaznaczono w raporcie, z otrzymanych danych wynika, że przedstawiciele nauk medycznych, nauk o zdrowiu i nauk rolniczych jako efekt zagranicznych wyjazdów akademickich częściej deklarują rozwój kompetencji z zakresu przygotowywania wniosków grantowych oraz związanych z doskonaleniem warsztatu dydaktycznego niż zgłaszają to humaniści i reprezentanci nauk społecznych oraz naukowcy zajmujący się naukami inżynieryjno-technicznymi oraz naukami ścisłymi i przyrodniczymi. Zaobserwowano jeszcze jedną prawidłowość: na efekt w postaci włączenia się w prace międzynarodowej grupy badawczej wskazują najczęściej badacze z nauk inżynieryjno-technicznych oraz ścisłych i przyrodniczych, nieco rzadziej przedstawiciele nauk medycznych, nauk o zdrowiu i nauk rolniczych, a najrzadziej humaniści i osoby prowadzące prace badawcze w naukach społecznych.

Raport OPI przynosi jeszcze jedną ciekawą konkluzję: tymczasowe zagraniczne wyjazdy akademickie zamiast przyśpieszać awanse naukowców, spowalniają tempo osiągania przez nich kolejnych szczebli kariery średnio o 7,6% czasu w stosunku do osób, które nigdy nie brały udziału w mobilności. Co więcej, bardziej szczegółowe analizy pokazują, że naukowcom z doświadczeniem mobilności uzyskanie stopnia doktora zajmuje około 10% czasu więcej w porównaniu z badaczami niemobilnymi, a stopnia doktora habilitowanego około 26% czasu więcej.

Przy założeniu, że naukowcy, którzy stają się stypendystami agencji finansujących programy i konkursy mobilnościowe, są starannie wybierani na podstawie swoich dotychczasowych osiągnięć naukowych, a w efekcie zagranicznych pobytów dodatkowo rozwijają wiedzę i kompetencje, a także zwiększają produktywność naukową, można by wnioskować, że system awansów naukowych w Polsce nie jest w pełni oparty na zasadach merytokratycznych. Decyzje w tym zakresie są być może podejmowane w większym stopniu na podstawie lokalnych zależności i znajomości, z których mobilni naukowcy – z racji swojego pobytu zagranicznego – mogą być wykluczeni – czytamy w raporcie.

Zdaniem jego twórców, bez transparentnych procedur awansowych i faktycznego uznania doświadczenia zdobytego w ramach mobilności jako atutu w systemie awansu akademickiego, trudno oczekiwać, by naukowcy garnęli się do zagranicznych wyjazdów. W efekcie, ich zdaniem, będzie na tym cierpiał cały system szkolnictwa wyższego i nauki.

Raport Mobilność akademicka a kariery naukowców przygotowali: dr Marzena Feldy, dr Anna Łobodzińska, dr Jacek Bieliński, Joanna Mirosław, dr Jolanta Buczek, Bartosz Pawlik. Jest dostępny na stronie internetowej OPI PIB.