Marcelina Smużewska
Bronisław Piłsudski Źródło: Wikipedia
Pochodził ze starego, znaczącego, choć zubożałego rodu. W młodości zamieszany w próbę zamachu na cara, zapłacił 15 latami zesłania. Jego życie było pełne sprzeczności i niezrozumiałych decyzji. Na zesłaniu mieszkał wśród ludów tubylczych Sachalina. Próbował zainteresować nimi świat, ale ten pozostał obojętny. Po powrocie do ojczyzny nie potrafił znaleźć sobie miejsca. Zginął w wodach Sekwany, a jego kości zostały we francuskiej ziemi. Po II wojnie światowej postać, o której się nie mówiło. Dziś próbuje się ją wydobyć z zapomnienia. Oto historia najstarszego z braci Piłsudskich – Bronisława.
Urodził się 21 października (czasem podawana jest data 2 listopada, co pewnie wynika z różnic między stosowanymi kalendarzami) 1866 roku w Zułowie. Ojcem był Józef Wincenty Piłsudski (1833-1902), a matką Maria z Billewiczów (1842-1884). Piłsudscy mieli liczne powiązania ze starymi rodami ze Żmudzi (m.in. z Butlerami, Oziembłowskimi, Gadonami). Bronisław, jako najstarszy syn, uznawany był za przyszłą głowę rodu i szykowany na dziedzica ziem, których głównym właścicielem była matka chłopca. Uposażanie kobiet w tamtym czasie było zabezpieczeniem przed konfiskatą majątku przez zaborcę. Ponieważ nie były one podmiotami prawnymi, osobami samodzielnymi nie można było ich karać odebraniem środków do życia z powodu np. wywrotowej aktywności krewnych. Małżeństwo Piłsudskich było więc poniekąd przymierzem strategicznym, gdzie znaczenie miał aspekt finansowy. Para była ze sobą spokrewniona. Józef był dla Marii ciotecznym wujem. Biskup (także członek rodziny) niechętnie, ale udzielił indultu.
Broniś miał dwie starsze siostry Helenę i Zofię i trzech młodszych braci: Józefa, (przyszłego Marszałka), Adama i Kazimierza oraz młodszą siostrę Marysię. Wszyscy byli urodzeni w majątku w Zułowie, który leży współcześnie na pograniczu Litwy i Białorusi. Folwark był jednym z większych w guberni wileńskiej. W 1875 roku doszło tam do katastrofalnego pożaru. Spłonęło niemal wszystko: świeżo zbudowany pałac, budynki gospodarcze, gorzelnia, liczny inwentarz (w majątku była hodowla koni rasowych, trzody chlewnej i ferma kur). Stało się tak dlatego, że wszyscy mężczyźni zajmowali się tego dnia transportem zakupionego kotła parowego. Nie było komu gasić ognia. Inna sprawa, że budynki znajdowały się dosyć blisko siebie, umiejscowione wokół stawu, więc ogień łatwo się przenosił. Z pożaru uratowano wszystkie dzieci Piłsudskich, ale majątku nigdy nie odbudowano. Nie był ubezpieczony, a rodzina nie miała tak znacznych środków finansowych, żeby zrobić to własnymi siłami. W efekcie pogorzelcy przenieśli się do Wilna. Do majątku wracali jedynie latem, gdzie zatrzymywali się w ocalałej części starych budynków. W mieście na świat przyszły kolejne dzieci państwa Piłsudskich: Ludwika, Kacper oraz bliźnięta Piotr i Antonina (zmarły w dzieciństwie).
W 1877 roku Bronisław Piłsudski rozpoczął naukę w gimnazjum. Mimo że brat Ziuk był młodszy, chodzili do jednej klasy. Broniś był odpowiedzialnym i wrażliwym młodym człowiekiem. Przykładał się do nauki, choć w karierze edukacyjnej przytrafiła mu się repeta, której się wstydził. Młodszy brat nie za bardzo się starał w szkole, ale mimo to sobie radził. Wraz z kolegami założyli samokształceniowe kółko o nazwie „Spójnia”. Wymieniali się w nim zakazanymi przez zaborcę lekturami i dyskutowali o sprawach politycznych. Oprócz tego Broniś prowadził „przedsiębiorstwo transportowe”. Ocalałe z pożaru konie były zaprzęgane do dorożek. W ten sposób najstarszy syn państwa Piłsudskich zdobywał gotówkę dla rodziny, której im chronicznie brakowało. Właściciele ziemscy w tamtym czasie często popadali w tarapaty finansowe. Mimo że ziemia stanowiła wartość samą w sobie, zyski z niej przychodziły rzadko, straty za to częściej. Żeby natomiast żyć w mieście, potrzebna była gotówka.
W 1884 roku spadła na rodzinę kolejna tragedia. Maria Piłsudska odeszła z tego świata. W Dzienniku naszego bohatera, który był pisany w latach 1882-1886, możemy znaleźć liczne uwagi o dolegliwościach ukochanej matki. Zaczęło się od tajemniczych bólów kończyny dolnej. Potem pojawiły się otwarte rany. Kobieta nie była poprawnie leczona. Uzależniono ją od chininy i morfiny. Niewykluczone, że zmarła na skutek przedawkowania przypadkowego lub celowego (jak sugeruje Witold Kowalski w swoim komentarzu do wspomnianych zapisków). Matka była dla Bronisława i Józefa bardzo ważną postacią, którą idealizowali i do której tęsknili. Do ojca odnosili się bardziej krytycznie, choć nie do końca wiadomo, czy słusznie.
Broniś był wrażliwy i uczuciowy, nieśmiały wobec dziewcząt. Męczyło go życiowe niezdecydowanie, które będzie z nim już na zawsze. Charakteryzował go słomiany zapał i zmienność nastrojów. Witold Kowalski wspomina także o różnych reakcjach somatycznych na problemy życiowe. Zachowania te mógł przejąć nieświadomie od rodziców, którzy w obliczu kryzysu najczęściej reagowali chorobą. Zamykali się w sobie, mając nadzieję, że problemy rozwiążą się same (W. Kowalski, Posłowie [w]: Dziennik 1882-1886, Arcana, Kraków 2021). Bronisław Piłsudski od najmłodszych lat identyfikował się jako Polak (potem przechodził różne tożsamościowe kryzysy), poglądy miał socjalistyczne i był zwolennikiem darwinizmu.
Kółko samokształceniowe Spójnia w gimnazjum wileńskim. Drugi z lewej Bronisław Piłsudki, trzeci – Józef, 1885
W 1886 roku Bronisław wyjechał na studia prawnicze do Petersburga i świadomie lub nie dał się wciągnąć w próbę zamachu na cara Aleksandra III. Warto tu się zatrzymać i dać parę słów wyjaśnienia. Głównymi pomysłodawcami byli Aleksander Iljicz Uljanow (starszy brat Lenina) i Józef Łukaszewicz. Obaj byli zdolnymi studentami nauk przyrodniczych na Uniwersytecie Petersburskim przekonanymi o własnej wyjątkowości i wielkości. Mieli zaledwie po 20 lat. Plan był taki, żeby w warunkach chałupniczych przygotować bombę i zdetonować ją w pobliżu cara. Rola Bronisława w zamachu była następująca: „załatwił” w Wilnie kwas solny dla Łukaszewicza (który był potrzebny do budowy bomby, choć ostatecznie nie został wykorzystany, gdyż miał za niskie stężenie), pośredniczył w przekazywaniu pieniędzy między Wilnem a Petersburgiem i udzielił noclegu w Wilnie Michałowi Kanczerowi, który współpracował z młodymi spiskowcami. Obciążyło go także to, że Uljanow napisał ulotkę, która miała być dystrybuowana po udanym zamachu. Bronisław przyznał przed sądem, że znał jej treść, a co więcej wydrukowano ją w jego mieszkaniu. Choć do zamachu nigdy nie doszło, bo w planowany dzień car nie wyjechał w ogóle z pałacu i nie było szans zbliżyć się do niego z ładunkiem wybuchowym, sam fakt spiskowania był dla władz rosyjskich wystarczająco obciążający, bu wyznaczyć wszystkim zamieszanym karę śmierci.
Studentów aresztowano, gdyż po nieudanej akcji zeszli się w jednej kawiarni. Podejrzane zgromadzenie od razu przyciągnęło uwagę policji. I tak zaczęły się aresztowania. Liczba skazanych zwiększyła się do 15, gdyż wspomniany Kanczer wymienił nazwiska osób, które spotkał w Wilnie. Na ławie oskarżonych zasiadł m.in. aptekarz, który sprzedał kwas solny i brat Bronisława – Józef Piłsudski. Kłopoty miała nawet ciotka Bronisia, która przenocowała spiskowca. Początkowe wyroki szubienicy dla wszystkich 15 spiskowców zamieniono na wieloletnie więzienia i zesłania. Życie straciło 5 niedoszłych terrorystów, w tym brat Lenina. Natomiast Łukaszewicz uniknął śmierci, choć dostał dożywocie. Bronisław Piłsudski został skazany na 15 lat katorgi na Sachalinie. Jego brat Józef dostał „administracyjnie” wyrok (czyli bez powoływania się na dowody). Było to 5 lat więzienia w twierdzy szlisselburskiej, która znajdowała się na wysepce w korycie rzeki Newa.
Wyrok Bronisława był surowy. Rodzina starała się o jego złagodzenie, ale bezskutecznie. Ojciec pisał, gdzie mógł, próbował wręczać łapówki, lecz wszystko to było daremne. Podróż na miejsce zesłania trwała 2 miesiące. Statek więzienny płynął przez Morze Czarne, Śródziemne, Kanał Sueski, tropikalne morza Afryki i Azji. Wraz z Bronisławem na statku znajdowało się około 500 innych więźniów. Cały czas spędzili pod pokładem. „Politycznych” umieszczono razem, a więc Piłsudski znalazł się w towarzystwie zdrajcy Michała Kanczera. Ten wyprosił u niego wybaczenie i dyskrecję. Było to o tyle kontrowersyjne, że o ile sam młody Piłsudski mógł nie chować urazy za własną karę, to czy miał moralne prawo rozgrzeszyć wspomnianego Kanczera za całe zło, które spowodowały jego zeznania?
Na Sachalinie młody Polak nie był traktowany źle. Więzienie było zlokalizowane w miejscowości Rykowskoje. Nie trafił do najcięższej pracy przy karczowaniu lasu, jak większość „kryminalnych”. Najpierw proponowano mu naukę stolarki, potem „prace biurowe”, ze względu na chroniczny brak ludzi potrafiących pisać i czytać w języku rosyjskim. Po wyspie mógł się poruszać w miarę swobodnie. Był w pewnym sensie pozostawiony sam sobie. Za niewielką kwotę kupił nieco ziemi, na której uprawiał warzywa wraz z innymi więźniami politycznymi. W okolicy marca 1887 roku na Sachalin dotarła wieść o faktycznej roli Kanczera w sprawie nieudanego zamachu na cara. Tajny sąd koleżeński stworzony ze współwięźniów skazał go na śmierć przez samobójstwo. Kanczer wyrok ostatecznie wykonał jesienią 1891 roku, zwalniając tym samym Bronisława z powierzonej mu tajemnicy.
Mimo pewnych zalet, nie należy mieć wątpliwości co do natury zesłania. Młody Piłsudski znajdował się na „końcu świata”, z dala od bliskich, zepchnięty na sam dół drabiny społecznej – gdzieś między ludami tubylczymi a „kryminalnymi” katorżnikami. Wszyscy mieli w zasadzie niemal niewolniczy status. Bronisław był do tego podwójnie zniewolony: jako więzień i jako Polak.
Będąc na zesłaniu, przyszły etnograf nie chciał pozostawać na utrzymaniu rodziny, której i bez tego było ciężko. Dlatego najpierw podjął się wspomnianych zajęć biurowych (choć miał rozterki moralne), potem zajął się nauczaniem dzieci urzędników. Stąd miał skromny i nieoficjalny dochód. Z czasem zainteresował się tubylczymi dziećmi tzw. Giliaków. Na Sachalinie istniały państwowe szkoły. W praktyce, rosyjskie nauczycielki chętnie pozbywały się obcych kulturowo tubylców i były zadowolone, że młody Piłsudski przejmuje nad nimi pieczę. On z kolei odgrywał rolę „dobrego wujaszka”. Pozwalał giliackim dzieciom ze sobą mieszkać (dziś nie do pomyślenia). Uczył się od nich, a one od niego.
Jeden z badaczy życia Piłsudskiego skomentował tę sytuację w sposób następujący: „próbował być «demokratą» dla swych lewickich (chodzi o lewicowych, ale użyto tu prześmiewczej wersji – przyp. M.S.) współwięźniów, konserwatystą dla tradycjonalistów, kompetentnym współpracownikiem dla władz imperialnych, tulącym do łona przyjacielem dla uciśnionych tubylców, pozbawionym statusu (a przez to i przebicia, co czyniło go gołosłownym) rozjemcą starającym się pogodzić imperialne zakusy Rosji z potrzebami małych, całkiem bezbronnych wobec tych zakusów nacji. I tak na tych próbach uładzenia się ze wszystkimi tak się zaplątał, że już sam nie wiedział, kim jest i jakie nim kierują motywy, gdzie kończą się wzniosłe dogmaty a zaczynają się przyziemne żądze. Raz dzieci przyciągał, raz je odtrącał. Tak samo z kobietami. To samo nawet z ojczyzną. Takim bardzo dogłębnie zapętlonym człowiekiem zostanie Bronisław do końca swych dni” (Kowalski).
W kilka lat po przybyciu na Sachalin Piłsudski rozpoczął szeroko zakrojony program badań etnograficznych. Zainspirował go Lew Sternberg (1861-1927), który także przebywał na sachalińskim zesłaniu. Bronisław zaczął od języka i obyczajów Giliaków, którzy mieszkali głównie na południu wyspy. Spisywał ich wiersze i legendy. Pasja ta była zbieżna z oficjalną polityką zaborcy, który chciał pokazać światu, że interesuje się czy „dba” o ludy podbite. Bronisław Piłsudski był więc w pewnym sensie „użyteczny”. W tym czasie poznał kobietę o imieniu Wunit, z którą (co nie jest potwierdzone ani wyznaniami samego Piłsudskiego, ani badaniami genetycznymi, ale informacjami od jej zstępnych) miał rzekomo dwójkę potomstwa. Za to potwierdzone jest w korespondencji, że kształcił brata Wunit – Indyna, którego zabrał aż do Władywostoku. Chłopiec niestety zmarł w wieku lat 18 i nie stał się nigdy pierwszym z „oświeconych” tubylców na Sachalinie.
Piłsudski w swoim Curriculum Vitae przygotowanym dla potencjalnych wydawców książek (które nigdy nie powstały) podzielił swój pobyt na Dalekim Wschodzie na kilka okresów. Lata 1887-1899 spędził na Sachalinie. Od marca 1899 do czerwca 1902 roku był we Władywostoku. Od czerwca 1902 roku do maja 1905 roku mieszkał ponownie na Sachalinie, choć dwa razy podróżował na północ Japonii. Drugie 6 miesięcy 1905 roku spędził w Kraju Nadmorskim w miastach Mikołajewsk, Modlińsk, Chabarowsk i Władywostok. Później przebywał w Japonii do sierpnia 1906 roku, by wreszcie wsiąść na statek do Ameryki, skąd przez Anglię, Francję i Austrię dotarł do Galicji.
Od lata 1902 roku Bronisław Piłsudski mieszkał na północy wyspy wśród plemienia zwanego Ajnami. Nie był już katorżnikiem, ale bardziej kimś w rodzaju rosyjskiego mieszczanina. Miał za sobą pracę jako kustosz muzeum we Władywostoku. Przygotował na wystawę w Paryżu kolekcję etnograficznych artefaktów, która została nagrodzona srebrnym medalem. Tubylcy nazywali go „rosukai niśpa”, czyli „ruskie panisko”. Dla nich Piłsudski był Rosjaninem, bo mówił w tym języku i zakładał szkoły, które tego języka uczyły. Był dla nich pomocny, bo mógł przydać się w relacjach z carską administracją. Miał też środki finansowe na swoje badania etnograficzne, które otrzymał od rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. Nie był już więc – jak dla Giliaków parę lat wcześniej – „starszym bratem”, „dobrym wujkiem” czy towarzyszem niedoli. Dla Ajnów był kimś wpływowym i ważnym. Dlatego też zainteresował się nim wódz plemienia Ajnów – Bahunke. Pozwolił mu mieszkać w swoim kotanie (wsi) Ai i oddał mu za żonę swoją bratanicę Chuhsammę. Urodziła ona Bronisławowi syna Sukezō (1903) i córkę Kyō (1905), co akurat jest potwierdzone w źródłach. W międzyczasie Bronisław sporo podróżował, odwiedzając Japonię i Kraj Nadmorski.
Wyjazdy na wyspę Yezo (później Hokkaido), których oficjalnym celem było lingwistyczne badania porównawcze, były wielce podejrzane dla władz japońskich. Czuć już było wtedy napięcie i zbliżającą się wojnę. Jej wybuch był jednocześnie końcem badań naukowych dla Bronisława Piłsudskiego. Wódz Ajnów postawił na współpracę z Japończykami. Rosyjskie szkoły przestały być potrzebne. Na Sachalinie nie było już dla „niśpy” miejsca. Piłsudski otrzymał zgodę na osiedlenie się w dowolnym miejscu w Cesarstwie, oprócz Moskwy i Petersburga. W tym czasie podejmuje jednak dziwną decyzję i udaje się do… Tokio.
Przez jakiś czas miał jeszcze listowny kontakt z jednym z Ajnów, który informował go o sytuacji „tubylczej” żony i dzieci. Do swojej sachalińskiej rodziny Piłsudski nigdy się jednak oficjalnie nie przyznał ani też do niej nie wrócił. Jest to fakt zawstydzający, który trudno wytłumaczyć ze współczesnej perspektywy. Szerzej zastanawiają się nad tym Jerzy Chociłowski i Witold Kowalski, do których odsyłam zainteresowanych tym wątkiem.
Jeden z biografów pisze o tym, że najbardziej prawdopodobnym zadaniem Bronisława w Japonii było uformowanie „legionu polskiego” z jeńców wojennych (Kowalski). Kontaktowali się z nim ludzie z PPS-u, w tym Wacław Sieroszewski (1858-1945). Z drugiej strony, Bronisław dowiedział się, że zanosi się na dużą wyprawę antropologiczną na północne obrzeża Pacyfiku, która byłaby kierowana przez cieszącego się dobrą sławą Franza Boasa. Piłsudski pisał nawet do uczonego w nadziei, że ten odkupi jego zbiory artefaktów ajnuskich, które w tamtym czasie były już odesłane do polskich krewnych. Do ekspedycji jednak nie doszło i Boas kolekcji nie kupił. Piłsudski postanowił więc ruszyć w dalszą drogę.
Ainu z Sachalinu. Fot. Bronisław Piłsudski, ok. 1905
Dorobek Bronisława Piłsudskiego jako etnografa regionu sachalińskiego składa się ze słownika języka ainu, giliackiego, orockiego i mangunckiego. Są także bogate opisy kultury i obyczajów, podania i legendy. Polak nagrał też mowę i pieśni Ajnów na woskowe wałki fonograficzne. Zrobił około 300 fotografii. Oprócz nagrań dźwiękowych, posługiwał się też kamerą. To co przetrwało z kolekcji, znajduje się obecnie w Zbiorach Specjalnych Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie.
Podróż z Jokohamy do Zakopanego zajęła Bronisławowi 3 miesiące. Najpierw parostatkiem dopłynął do Kanady, przebył znaczną część Stanów Zjednoczonych, gdzie wsiadł na statek do Wielkiej Brytanii. Potem już koleją dostał się do Galicji. Podróż odbywała się najprawdopodobniej za fundusze PPS-u, gdyż sam Bronisław raczej ich nie miał. Po 20 latach bracia Piłsudscy spotkali się po raz pierwszy w Poroninie, gdzie akurat rezydował przyszły Marszałek. Pod koniec 1906 roku przenieśli się do Krakowa, gdzie Bronisław rozpoczął starania o wydanie wyników swoich badań i być może dalszą ich kontynuację na łonie uniwersytetu. Był jednak w trudnej sytuacji, gdyż w konserwatywnym środowisku akademickim traktowano go jako socjalistę i wywrotowca. On sam nie chciał iść politycznymi śladami brata. Na przeszkodzie karierze naukowej stały także braki w formalnym wykształceniu etnografa.
Znaczna część 1907 roku minęła Bronisławowi na rekonwalescencji (nie wiadomo, czy od krakowskich niepowodzeń, czy autentycznych chorób). Z rzadka jedynie pisał artykuły popularnonaukowe do gazet i czasopism, w tym do periodyku „Lud”. Zapewne utrzymywał go brat, bo innych dochodów nie miał. W tym czasie nawiązał kontakt z miłością z czasów młodzieńczych Marią Baniewicz. Była ona wtedy w separacji z mężem Janem Żarnowskim, mając mu za złe brak wsparcia dla kariery śpiewaczej. Żarnowski był ważnym urzędnikiem carskim w Petersburgu. Bronisław i Maria zamieszkali razem w Zakopanem, zachowując się i przedstawiając jako małżeństwo. Potem wyjechali na dalszą kurację do Karlsbadu, o czym dowiedział się mąż Marii i podesłał jej nastoletniego syna Janka. Pierwsze dni fascynacji zaczęły mijać i ukazała się prawdziwa natura kochanka. Marynia zwierzyła się własnej rodzinie, że Broniś jest w istocie człowiekiem niezdecydowanym i niezaradnym. Taka była okrutna prawda, gdyż większość ich wspólnego życia sponsorował nieświadomy sytuacji Jan Żarnowski.
Podczas romansu para mieszkała także we Lwowie, gdzie Maria uczyła się śpiewu, a Bronisław tradycyjnie już szukał pracy i próbował sprzedawać swoją kolekcję azjatycką. Około 1908 roku spadło na nich nieszczęście – choroba nowotworowa Marii. Z tego powodu przenieśli się do Paryża, by Maria miała lepsze szanse na wyleczenie. Piłsudski pracował tam jako dziennikarz-korespondent, lecz nie był w stanie zarobić na koszty leczenia kochanki. Zmęczona chorobą i brakiem środków Żarnowska wróciła do Petersburga, gdzie przejął nad nią opiekę porzucony wcześniej mąż. Maria Żarnowska z domu Baniewicz zmarła w 1911 roku w wieku zaledwie 42 lat (Jerzy Chochołowski, Bronisława Piłsudskiego pojedynek z losem, Iskry, Warszawa 1918).
Po rozstaniu z Marią Bronisław nie wrócił już do Lwowa, gdzie miał zapewne długi. Pomieszkiwał w Krakowie i w Zakopanem. W 1910 roku wraz z Wacławem Sieroszewskim i Stefanem Żeromskim pojechał do Londynu na wystawę światową, by porozmawiać ze specjalnie tam przywiezioną grupą Ajnów. Podobno porozumieli się bez problemów. W 1911 roku ukazał się w języku angielskim tom niewielkiej części materiałów zebranych na Sachalinie. Może byłoby ich więcej, ale jak to Bronisław miał w zwyczaju, stracił serce do projektu przed jego ukończeniem. Za to zapalił się do badań etnograficznych na Podhalu. Doprowadził nawet do utworzenia w ramach Towarzystwa Tatrzańskiego Sekcji Etnograficznej, której (a jakże!) został pierwszym prezesem. Rozpoczął zbieranie tekstów do „Rocznika Podhalańskiego”. Prace przerwała jednak I wojna światowa. Bronisław jako poddany rosyjski został internowany przez władze austriackie w Zakopanem.
Choć Bronisław Piłsudski nie był uznawany za ważną osobę w społeczeństwie polskim, sam fakt pokrewieństwa z charyzmatycznym Józefem stanowił wystarczający powód, żeby go chronić. Bronisław nie mógł być więziony przez żadne władze, bo mogłoby to wpływać na decyzje przyszłego Marszałka. Dlatego też zdecydowano, że Bronisław ma opuścić Galicję. Trafił najpierw do Wiednia jako wysłannik Naczelnego Komitetu Narodowego. Miał być łącznikiem między bratem a Gabrielem Narutowiczem. Odwiedzał też Paryż, Brukselę i Zurych. Zaangażował się w projekt polskiej encyklopedii, która miała powstać jako dowód żywotności narodu pragnącego odzyskać niepodległość. Inicjatywę wspierali m.in. Sienkiewicz, Askenazy, Estreicher, Kucharzewski, Kallenbach, Rozwadowski. W tym samym czasie najstarszy z braci Piłsudskich wymyślił, że byłoby dobrze otoczyć specjalną opieką litewskie dzieci i dać im możliwość wyjazdu z ogarniętych wojną terenów. Do współpracy zaprosił hrabiego Andrzeja Platera, a potrzebne na ten cel środki wyprosił u Paderewskiego. Organizacja Bronisława otrzymała czek na 50 tys. franków. To jednak zdenerwowało środowisko polonijne w Szwajcarii i rozpętał się spór o wspomnianą dotację.
Od tego momentu coraz wyraźniej widać, że Bronisław Piłsudski stracił kontakt z rzeczywistością i umiejętność oceny sytuacji. W lipcu 1917 roku Józef został aresztowany przez Niemców. Polskie środowiska nie miały o nim wieści. W Lozannie zawiązał się Komitet Narodowy Polski z Romanem Dmowskim na czele. W jego skład wszedł Bronisław. O ile ze strony środowisk narodowych był to zrozumiały zabieg PR-owy, decyzję najstarszego Piłsudskiego trudno wyjaśnić. Czy chodziło o faktyczne przekonania, czy raczej przyziemną pensję i ciepły pokój? Trudno orzec.
Wiemy na pewno, że Bronisław Piłsudski jako pacyfista nie mógł mentalnie pogodzić się z wojną. Nie akceptował także sporów między rodakami na emigracji. Napisał w tej sprawie memoriał, który datowany jest na 3 maja 1918 roku. Potem poroznosił go wśród zaprzyjaźnionych Polaków w Paryżu. Jego wypowiedzi w kontaktach z ludźmi w tym czasie stawały się coraz mniej logiczne. 16 maja Władysław Zamoyski zorganizował mu wizytę u najsłynniejszego polskiego lekarza w stolicy Francji, dr. Józefa Babińskiego. Ten zdiagnozował u Bronisława „zaburzony stan układu nerwowego, stwardnienie żył, niezwykle wysokie ciśnienie krwi” (Kowalski 2021). 17 maja 1918 roku strażnik miejski zauważył na moście Pont des Arts postać, która skoczyła do Sekwany. Mimo natychmiastowych poszukiwań, ciało Bronisława Piłsudskiego odnalazło się dopiero 21 maja w okolicach innego paryskiego mostu. Identyfikacją zwłok zajęli się Władysław Zamoyski i Władysław Mickiewicz (syn wieszcza). Bronisław Piłsudski został pochowany na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency.
Od połowy lat 90. XX wieku pojawiają się inicjatywy, które mają na celu przypomnienie postaci Bronisława Piłsudskiego. Wydawane są jego materiały etnograficzne i korespondencja, organizuje się wystawy. Stawia się pomniki i wieszane są tablice pamiątkowe. Jednak nadal jest to promil w porównaniu z upamiętnieniem postaci jego brata Józefa Piłsudskiego.
Wróć