Katharsis dzisiaj?

Uniwersytet Śląski wydał monografię dotyczącą kwestii terapeutycznych. Jest to metodyczne i praktyczne nakreślenie pedagogicznych możliwości i pozytywnych skutków, jakie przynosi dorosłym pacjentom zaangażowanie teatralne. Sam teatr uzyskał przymiotnik egzystencjalny od niepełnosprawności, z którą zmagają się jego aktorzy, osoby z niedomaganiami fizycznymi i psychicznymi.

Pierwszą część książki stanowi wprowadzenie objaśniające teoretyczne i metodologiczne aspekty projektu zaangażowania niepełnosprawnych egzystencjalnie w przygotowanie spektaklu, próby, a w końcu samo przedstawienie. Zarysowana zostaje koncepcja badań z zakresu pedagogiki, andragogiki i teatrologii. Zaprezentowani zostają także rozmówcy biorący udział w badaniach i materiał performatywny, czyli teatralne spektakle, w których wystąpili. Dwie pozostałe części książki to analiza treści przedstawień i wypowiedzi aktorów, ich wzajemnych relacji, wpływu na poczucie tożsamości ich sytuacji egzystencjalnej, zmiany widzenia świata, sposobu myślenia i relacyjności. Zakończenie stanowi próba odpowiedzi na wymienione wyżej kwestie badawcze i refleksja dotycząca praktyk teatralnych w przestrzeni działań edukacyjnych.

Poza ściśle naukową warstwą monografii jest czysto ludzka, ta świadcząca o doświadczeniu zmagania się i niesienia niepełnosprawności. Aktorzy opowiedzieli o swoim życiu, przeżywaniu cierpienia i uzdrowieńczych relacjach. Badaczka podjęła się próby usystematyzowania tych wypowiedzi. Powstał swoisty kwestionariusz będący metodologiczną podpowiedzią dla podobnych analiz w przyszłości. Problemy szczegółowe niepełnosprawnych aktorów skupiają się wokół nienadążania za zmianami społeczno-kulturowymi i rozmijania się z zewnętrznymi wymaganiami/oczekiwaniami. Dochodzą do tego poczucie rzeczywistości, która zmienia się w coraz bardziej obcą, a także wewnętrzne, osobiste kryzysy. Teatr wówczas staje się dla takich osób wsparciem w przepracowywaniu kryzysów, pogłębieniem rozwoju osobistego prowadzącym nawet do rearanżacji tożsamości, miejscem spotkania i samorealizacji „osób pozbawionych głosu”, w końcu inkluzją osób doświadczających marginalizacji w społeczności lokalnej.

Aktorzy, bohaterowie monografii, grają w Teatrze Przebudzeni w Ostródzie, w Teatrze Biuro Rzeczy Osobistych w Gdyni, w Teatroterapii Lubelskiej, w Teatrze Ubogi Relacji w Sopocie i Teatrze Zgoda w Warszawie.

Ciekawymi narratorami monografii są reżyserzy spektakli. Zdarza się, że z reżyserią związani zawodowo, ale w przeważającej mierze raczej z terapią zajęciową, pedagogiką specjalną, psychoterapią, psychodramą, animacją kultury. Autorka stosując poniekąd metodę Stanisławskiego, trzykrotnie przeprowadza z nimi wywiady narracyjne, usiłując dotrzeć do kolejnych warstw uczuć, emocji, wpływu tej pracy na osobistą egzystencję, ale i na postrzeganie samej istoty teatru. Wygląda na to, że się udało. Wyzwania reżyserskie są wielkie. Jedna z reżyserek mówi: „W Polsce jest dużo grup teatralnych. Powstają przez naśladownictwo, powstają z racji awansu zawodowego nauczycieli(…) Są teatry z tradycją, ale też z utrwalonymi błędami, z racji braku rozwoju instruktora prowadzącego czy jego specyficznej estetyki oraz infantylnego traktowana osoby upośledzonej umysłowo”. Inna dodaje: „trzeba naprawdę bardzo uważać, żeby nie zrobić z nich pośmiewiska”.

Być może odwieczna idea teatru, którą odkryli Grecy, jest nadal dostępna. Być może nie chodzi o spędzenie/zabicie czasu spektaklem i nie idzie o humanitarne pobudki, dla których widzowie przyjdą na przedstawienie wystawione przez maluczkich. Może katharsis da się jeszcze przeżyć?

Katarzyna MALISZEWSKA, Teatr egzystencjalny w perspektywie biograficznej. Konteksty pedagogiczno-andragogiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2024, seria: Nowa Edukacja.