Dwa rodzaje zagrożeń

Poznaliśmy rekomendacje ministerialnego Zespołu doradczego ds. nieuczciwych praktyk publikacyjnych, pracującego pod kierunkiem prof. Piotra Jedynaka, rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Powołanie tego gremium było reakcją na ujawniane coraz częstsze przypadki podejrzanych praktyk związanych z udziałem badaczy w tzw. papierniach, ale też opisywane już od dawna zjawiska publikowania w „drapieżnych” czasopismach. Głównym zadaniem 11-osobowego ciała doradczego miała być identyfikacja i zdefiniowanie nagannych praktyk publikacyjnych oraz analiza rozwiązań przeciwdziałających tego typu aktywnościom.

Jak czytamy w przygotowanym raporcie, wyróżniono dwojakiego rodzaju problemy. Po pierwsze, oszustwa naukowe – w postaci np. fałszowania wyników, fabrykowania danych, nieuzasadnionego (współ)autorstwa publikacji itd. Drugą kategorię tworzą publikacje w czasopismach „drapieżnych” i udział w tzw. papierniach. Nie zdefiniowano ich jednak, zaznaczając, że działalność publikatorów „drapieżnych” i „papierni”, choć etycznie naganna, odbywa się w prawnej „szarej strefie”. Jak podkreślono, trudno więc sobie wyobrazić powszechnie akceptowane legalne definicje tych zjawisk.

Oba rodzaje postępowań należy uznać za niewłaściwe, z tym, że pierwszego rodzaju praktyki (oszustwa naukowe – przyp. MK) są wyjątkowo naganne i powinny być zdecydowanie piętnowane poprzez wyciąganie surowych konsekwencji w stosunku do naukowców je stosujących. Drugiego rodzaju praktyki co prawda nie są podstawą do kar dyscyplinarnych, jednak powodują marnowanie środków przeznaczonych na badania naukowe, stanowią zatem również przykłady niewłaściwego postępowania. Można je jednak skutecznie ograniczać poprzez określenie warunków, które nie sprzyjają takim sposobom postępowania – napisali członkowie zespołu.

Ich zdaniem praprzyczyną tego typu zjawisk jest system ewaluacji oparty głównie na ocenie ilościowej. Szczególnie wyraźnie widoczne jest to w dyscyplinach, w których prowadzi się prace zespołowe. Dodatkowo, zaważają eksperci, sytuację pogarsza fakt, że opublikowanie wybitnej pracy naukowej nie jest odpowiednio odzwierciedlone w punktacji. Chodzi o to, że „prace w najbardziej renomowanych czasopismach, stosujących wymagania najwyższej jakości badań, aby ich wyniki mogły zostać opublikowane (200 pkt), są w ewaluacji oceniane podobnie jak prace w czasopismach przyjmujących zdecydowanie niższe kryteria (np. 140 pkt)”.

Wydaje się zatem, że w celu wyeliminowania warunków sprzyjających drugiej z wymienionych form niewłaściwych praktyk publikacyjnych konieczna jest diametralna zmiana zasad ewaluacji jednostek naukowych. Nacisk powinien być położony na jakość, a nie liczbę osiągnięć naukowych – postulują członkowie zespołu, sugerując, że ocena powinna mieć charakter ekspercki, a brane pod uwagę osiągnięcia – nieliczne, za to najważniejsze.

Podobna ocena jakości osiągnięć naukowych kandydatów musi także być podstawą decyzji o awansach naukowych. W raporcie wskazano, że obecnie ekspercka ocena wartości naukowej osiągnięć kandydatów jest stosowana przez Radę Doskonałości Naukowej (proceduje wnioski o tytuł profesora) i tak samo powinny wyglądać praktyki w zakresie stopni doktora i doktora habilitowanego w podmiotach uprawnionych do ich nadawania.

Skupienie się na ocenie jakości osiągnięć naukowych, bez stosowania kryteriów ilościowych i minimalizacji znaczenia wskaźników bibliometrycznych, będzie najprawdopodobniej powodować odejście większości naukowców od publikowania dużej liczby prac o miernym znaczeniu naukowym, a skoncentrowanie się na prowadzeniu badań na jak najwyższym poziomie merytorycznym i publikowaniu kompleksowych prac, opisujących ważne dokonania naukowe – sugerują eksperci.

Zespół wskazał, że na podobnych zasadach powinna być oparta okresowa ocena pracowników naukowych w uczelniach i instytutach. Ministerialni doradcy zastrzegają, że kluczową sprawą jest jednak postawa etyczna pracowników nauki, a także wypełnianie przez nich swojej misji poprzez dążenie po poznania prawdy o zasadach funkcjonowania badanych obiektów, procesów czy zjawisk, a nie dostosowywanie się do aktualnych zasad ewaluacji poprzez kładzenie nacisku na uzyskanie lepszej oceny (np. wyższej punktacji) kosztem jakości prowadzonych badań.

Na koniec członkowie Zespołu przygotowali kilka rekomendacji. Postulują zatem utworzenie funkcji Rzecznika Rzetelności Naukowej (na wzór podobnych instytucji w innych krajach, np. Finlandii czy Wielkiej Brytanii), którego obowiązki miałyby charakter prewencyjny oraz kontrolny. Sugerują scalenie (zlikwidowanie progów punktowych) wykazów czasopism i wydawnictw naukowych. Proponują: zmianę zasad ewaluacji działalności naukowej na model wyłącznie jakościowy; zmniejszenie liczby slotów na osiągnięcia naukowe w ramach procesu ewaluacji; wydłużenie okresu ewaluacji jakości działalności naukowej; zmniejszenie liczby kategorii naukowych do dwóch: kategorii z uprawnieniami akademickimi oraz kategorii bez uprawnień; zwiększenie znaczenia publikacji jednoautorskich.

Jak nas poinformowało biuro prasowe resortu nauki, część wniosków, które pozostawały w zgodzie z wynikiem prac Zespołu ds. opracowania nowego modelu ewaluacji jakości działalności naukowej, uwzględniono. Chodzi o wydłużenie okresu objętego ewaluacją do 5 lat, zwiększenie roli oceny eksperckiej w procesie ewaluacji, zmodyfikowanie zasad tworzenia wykazów na bardziej transparentne (jednak bez usunięcia progów punktowych), zmniejszenie limitu liczby osiągnięć naukowych sprawozdawanych przed podmiot podczas ewaluacji jakości działalności naukowej. W ministerstwie prowadzone są jeszcze analizy dotyczące postulatu wprowadzenia funkcji Rzecznika Rzetelności Naukowej.