Lubow Żwanko
Źródło: Wikipedia
Julian Kamil Pęski urodził się 3 czerwca 1859 r. w miasteczku Sławucie w guberni podolskiej, w rodzinie pracownika majątku książąt Sanguszków, szlachcica Juliusza i Henryki Pęskich. Ojciec jako uczestnik powstania styczniowego został skazany na siedem lat katorgi. Najpierw uwięziony w Twierdzy Kijowskiej, później został zesłany na Syberię.
Na początku lat 70. XIX w. Henryka Pęska wraz z synami Julianem i Mieczysławem przeprowadziła się do Charkowa. Bracia Pęscy stali się szanowanymi obywatelami miasta: jeden został wybitnym lekarzem i profesorem medycyny, drugi zajmował się biznesem, handlem, był członkiem charkowskiego stowarzyszenia kupieckiego.
Julian najpierw uczył się w protogimnazjum, a w latach 1876–1880 w III gimnazjum położonym przy ulicy Gogola w pobliżu kościoła. Wykształcenie wyższe zdobywał na Wydziale Medycznym Uniwersytetu Charkowskiego. Jeszcze w okresie studiów zaczął pracę naukową, pogłębiając wiedzę u znanych profesorów charkowskich. W 1885 r. ukończył Uniwersytet Charkowski, otrzymał dyplom lekarza z wyróżnieniem oraz możliwość pełnienia obowiązków lekarza powiatowego.
Pozytywne opinie profesorów i doskonałe studia przyczyniły się do tego, że Pęski otrzymał pracę na uniwersytecie. W 1886 r. został wyznaczony na stanowisko „ponadetatowego” asystenta profesora anatomii (prosektora) w Katedrze Chirurgii Operacyjnej i Anatomii Topograficznej Uniwersytetu Charkowskiego. W latach 1887–1888 pracował w Zakładzie Bakteriologii, prowadził badania nad laseczkami tężca, nowotworami złośliwymi i przeszczepami chrząstek stawowych. Najpierw pracował za darmo, a później na podstawie wniosku Wydziału Medycznego do ministra edukacji publicznej wydano mu zezwolenie na otrzymanie wynagrodzenia z wolnych środków uniwersytetu.
Na tej uczelni przeszedł wszystkie szczeble kariery zawodowej, wykazując się jako utalentowany naukowiec, zdolny administrator oraz lubiany przez studentów pedagog. W ciągu prawie dziewięciu lat pracował jako asystent, wykonywał badania histologiczne i patoanatomiczne.
W 1893 r. obronił rozprawę Doświadczenia przeszczepu (replantacji, transplantologii) stanowych powierzchni nasady kości, uzyskując stopień doktora medycyny. Na podstawie wyników tych badań 25 maja 1895 r. Julian Pęski uzyskał stopień doktora medycyny i został przydzielony na stanowisko etatowego asystenta prosektora przy Katedrze Chirurgii Operatywnej i Anatomii Topograficznej. W styczniu 1896 r. został mianowany na prywatnego docenta Uniwersytetu Charkowskiego, a 8 listopada 1904 r. wybrany na wakujące stanowisko przy Katedrze Chirurgii Operatywnej i Anatomii Topograficznej. W tym okresie podejmował kilkakrotnie próbę uzyskania stanowiska profesora nadzwyczajnego tejże katedry, co zresztą się udało 25 lutego 1905 r. Można przypuszczać, że bardzo skomplikowana droga do profesury była uwarunkowana tym, że Julian Pęski nie ukrywał swojej polskości, jak na przykład na pogrzebie Władysława Frankowskiego, kiedy wygłosił przemówienie w języku polskim.
W 1909 r. został kierownikiem Katedry Szpitalnej Kliniki Chirurgicznej, której obowiązki pełnił aż do śmierci. W 1910 r. uzyskał tytuł profesora zwyczajnego i w tymże roku przyznano mu tytuł profesora honorowego Uniwersytetu Charkowskiego. Wykładał anatomię, chirurgię operacyjną i anatomię topograficzną. Wykłady prowadził w aulach uniwersyteckich, jak również w Aleksandrowskim Szpitalu Miejskim. O terminach egzaminów lub spotkaniach organizacyjnych informował studentów przez ogłoszenia w miejscowej prasie.
Prof. Julian Pęski został światowym pionierem w dziedzinie pilnej opieki chirurgicznej (urgent surgical care). Najpierw podjął badania w zakresie leczenia obrażeń wątroby. Jego nowatorska metoda weszła do współczesnych podręczników chirurgii. W latach 1893–1894 wspólnie z lekarzem-chirurgiem Michaiłem Kuzniecowem opracował i opublikował dane eksperymentalne o stosowaniu specjalnego szwu podczas operacji na wątrobie. Metoda ta została wpisana do podstawowej pomocy medycznej w zakresie chirurgii jako „szew Kuzniecowa-Pęskiego”. „Metoda Pęskiego polegała na tym, że część naczyń krwionośnych wyciągał z miąższu i podwiązywał, a część podkłuwał, jeżeli nie udało się ich uzewnętrznić. Do podkłucia stosował specjalną igłę, która nie uszkadzała miąższu wątroby” (Monika Zamachowska).
Profesor Julian Kamil Pęski (w środku) ze studentami w klinice. (1911). Źródło: Перцева, Ж., Пенський Юліан Романович, [w:] Керівники вищої медичної школи: Харківський національний медичний університет, ред. В. М. Лісовий, Харків 2020, с. 57.
Julian Pęski był też autorem nowatorskiej metody usunięcia wyrostka robaczkowego, zapoczątkowując teorię pierwszej doby interwencji chirurgicznej w praktyce lekarskiej Ukrainy. Polegała ona na tym, że interwencja chirurgiczna w odpowiednim czasie w ciągu pierwszych 24 godzin przy zapaleniu wyrostka robaczkowego może uratować życie pacjenta. W owych czasach choroba ta była uważana za nieuleczalną. W 1912 r. na ХІІ zjeździe chirurgów Imperium Rosyjskiego Julian Pęski po raz pierwszy przedstawił nowatorską pracę O wczesnym zabiegu usunięcia wyrostka robaczkowego, w której dokonano aprobacji i opisano pionierską wówczas metodę usunięcia wyrostka robaczkowego. Pierwszy skuteczny zabieg operacyjny Julian Pęski wykonał wraz z lekarzem Trofymowem w 1914 r., uratowawszy życie wydawałoby się beznadziejnie choremu człowiekowi. Była to pierwsza operacja na terenie południa Imperium Rosyjskiego.
W tym samym roku Pęski przeprowadził operację po wypreparowaniu worka serca u pacjenta z procesem zapalnym osierdzia. Opracował także techniki interwencji chirurgicznych na narządach trawienia, oddawania moczu i naczyniach krwionośnych. Wyniki jego badań zostały ogłoszone w kilkunastu oryginalnych publikacjach w różnych wydawnictwach naukowych.
W 1896 r. Pęski został wybrany na redaktora naczelnego medycznego czasopisma „Prace Towarzystwa Naukowej Medycyny i Higieny”. Jako członek redakcji „Wiestnika Medycyny” referował dla niego francuskie i niemieckie prace z chirurgii. W 1890 r. został mianowany na sekretarza Sekcji Medycznej Naukowego Towarzystwa Eksperymentalnego. W 1894 r. Sekcja została przemianowana na Towarzystwo Naukowej Medycyny i Higieny, a Pęski do 1907 r. był jego sekretarzem. Było to bardzo poważne towarzystwo, liczące 1 stycznia 1901 r. 121 osób. Wśród nich byli czołowi profesorowie Wydziału Medycyny Uniwersytetu Charkowskiego. Jego prezesem był profesor Iwan Obolenski, inicjator założenia w Charkowie Stacji Pogotowia Ratunkowego.
W lutym 1914 r. Julian Pęski został wybrany na prezesa Towarzystwa Chirurgicznego Charkowa. Uznanie zasług i szacunek dla jego osobowości wyrażało się w tym, że na jednym z zebrań towarzystwa podjęto decyzję o założeniu corocznej nagrody jego imienia za pracę naukową w dziedzinie chirurgii. Wynosiła ona 100 rubli.
Prof. Pęski dwie kadencje pełnił obowiązki dziekana Wydziału Medycznego Uniwersytetu Charkowskiego (1911–1920) w trudnym okresie, m.in. podczas pierwszej wojny światowej oraz tragicznych wydarzeń powiązanych z dwukrotną okupacją Charkowa przez wojsko bolszewickie. Po raz pierwszy został jednogłośnie wybrany na to stanowisko w 1911 r., a na drugą kadencję mianowany już w trakcie trwającej wojny w styczniu 1916 r. Był też przewodniczącym Komisji Rekrutacyjnej Wydziału Medycznego.
Prof. Julian Pęski miał grono wybitnych uczniów, którzy przyczynili się do rozwoju medycyny w odrodzonej Polsce. Pozostawili oni o nauczycielu wzruszające wspomnienia. Wśród uczniów był przyszły generał i lekarz chirurg Bolesław Szarecki, jeden z twórców chirurgii wojskowej w Polsce. Inny uczeń to przyszły założyciel Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, Wincenty Tomaszewicz, którym Julian Pęski szczególnie się opiekował. Zostawił on w swoich wspomnieniach następujący opis nauczyciela: „Profesor Pęski był wysokim, postawnym, przystojnym mężczyzną. Wesoły, dowcipny, dobroduszny, szczery i nieco rubaszny, przyciągał do siebie ludzi, którzy go bliżej poznali. Pięknie tańczył mazura, miał duże powodzenie u kobiet, z którego, zdaje mi się, nie korzystał, pozostając wierny swej Mańce, jak nazywał żonę. Naukowe osiągnięcia profesora Pęskiego były mierne, aczkolwiek nazwisko jego można spotkać w każdym podręczniku chirurgii w związku z zaproponowanym przez niego, a przyjętym przez ogół chirurgów, szwem wątroby. Posiadał duże zdolności dydaktyczne: jego wykłady były przemyślane i starannie opracowane, rzeczowe, łatwo dostępne słuchaczom. Studenci słuchali ich z zaciekawieniem, mimo że anatomia i chirurgia operacyjna są to przedmioty dość suche”.
Prof. Pęski, wraz z profesorem medycyny Teodorem Opęchowskim, adwokatem Aleksandrem Kwiatkowskim i architektem Zdzisławem Charmańskim, należeli do czołowych przedstawicieli Polonii Charkowa. Był serdecznym człowiekiem, do którego rodacy się zwracali z prośbą o pomoc i wsparcie. Dołączył do grona organizatorów powstania nowego kościoła. W 1896 r. został sekretarzem Polskiego Towarzystwa Dobroczynnego, a trzy lata później został jego honorowym prezesem. Był również członkiem rzeczywistym Charkowskiego Stowarzyszenia Społecznego „Dom Polski”.
Julian Pęski opiekował się studentami, angażując niejednokrotnie w organizację wieczorów, na których zbierano pieniądze dla niezamożnych studentów. Występował wtedy jako odpowiedzialny gospodarz wieczoru. Np. 21 lutego 1907 r. zorganizował w teatrze Klubu Komercyjnego wieczór wsparcia biednych studentów Polaków. Zawsze dawał dowody swej polskości w przemówieniach w ojczystym języku, w przyjaznym stosunku do młodzieży polskiej. „Wykazał się odwagą osobistą w sytuacji, gdy w kwietniu 1895 r. na ceremonii pożegnania wybitnego Polaka Charkowa – lekarza W. Frankowskiego – wygłosił przemówienie w języku polskim. To wystąpienie wywołało nieprzychylne komentarze władz rosyjskich” – odnotował Piotr Szarejko.
W styczniu 1914 r. Polonia charkowska zorganizowała uroczyste obchody 25-lecia działalności naukowo-dydaktycznej Juliana Pęskiego. Uczestnicy mówili jednogłośnie o jego ogromnym wkładzie w skuteczną integrację miejscowych Polaków w społeczność miasta. Za swoją pracę Julian Pęski otrzymał wysokie odznaczenia państwowe: Order św. Anny II st., Order św. Włodzimierza IV stopnia.
W życiu rodzinnym cieszył się miłością. Z żoną Marią, córką Aleksandra i Karoliny Hiszpańskich z Warszawy, wychowywał córki Marię, Jadwigę, Zofię i syna Henryka. Maria była żoną Jana Krasuskiego, polskiego inżyniera-chemika, profesora i rektora Instytutu Technologicznego w Charkowie, zamordowanego w 1937 r. w okresie stalinowskich represji. Jadwiga wyszła za mąż za sędziego śledczego Eliaszowa, Zofia została żoną lekarza Klemczyńskiego. Syn wybrał zawód lekarza dentysty.
Dzięki niestrudzonej pracy Pęski stał się jednym z najzamożniejszych ludzi ówczesnego Charkowa; z sukcesami prowadził prywatną praktykę lekarską (przy ul. Czernyszewskiej 39). Był wpisany na listę Rosyjskiego Spisu Medycznego, rocznika, który od 1889 r. podawał wykaz nazwisk lekarzy na terenie Imperium Rosyjskiego. W 1905 r. wymieniony jako „lekarz chirurg, radny kolegialny. Asystent prosektora uniwersytetu. Charków”, a w 1913 jako „doktor chirurg, radca stanu. Profesor uniwersytetu. Charków”. W latach 1907–1908 pracował jako konsultant w charkowskim szpitalu-sanatorium „Zielony Brzeg”. Latem rodzina mieszkała w miasteczku Słowiańsk w powiecie iziumskim w guberni charkowskiej, gdzie ojciec prowadził praktykę w miejscowym uzdrowisku. W Charkowie rodzina miała własny dom przy pl. Żandarmskim 4 (budynek niezachowany).
Po bolszewickiej okupacji Ukrainy i mianowaniu Charkowa jej stolicą Julian Pęski pozostał w mieście i kontynuował pracę dziekańską na uniwersytecie. Nowa władza zdecydowała się na reformowanie uczelni i w lutym 1919 r. rozpoczęły się te procesy. W zbiorach Muzeum Narodowego Uniwersytetu Medycznego w Charkowie zachował się dokument podpisany przez dziekana Juliana Pęskiego z 7 lutego 1919 r., w którym pisał petycję do Rady Profesorów Ludowego Komisariatu Opieki Zdrowotnej Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej o niezbędnym posiedzeniu członków Wydziału oraz Instytutu dla Kobiet w celu wyjaśnienia sytuacji z medyczną szkołą wyższą.
Jak się okazało, prof. Pęski nie był w stanie znieść nowej rzeczywistości, którą przyniosły bolszewickie bagnety. Rodzina zaczęła przygotowania do wyjazdu do nieznanej ojczyzny historycznej. 20 kwietnia 1920 r. Pęski nagle zmarł na udar mózgu. Został pochowany w Charkowie na cmentarzu katolickim. Na ceremonii pożegnalnej obecne były władze uniwersytetu, a także wspólnota polska, lekarze kilku pokoleń i duchowni prawosławni.
Dla Juliana Pęskiego, uczonego i lekarza światowej skali, Charków stał się azylem po zesłaniu ojca, uczestnika powstania styczniowego. Jego dzieciństwo i życie dorosłe upłynęły w mieście, dla którego zrobił bardzo dużo, zarówno w dziedzinie rozwoju nauki, ratując swoimi osiągnięciami życie ludzi, w okresie pracy profesorskiej, jak i dziekańskiej na Uniwersytecie Charkowskim. Przyczynił się do rozwoju miejscowej społeczności polskiej. Pozostaje wymownym wzorcem zachowania polskich korzeni w warunkach bezpaństwowości własnej ojczyzny.
Konsultacja językowa dr Marcin Lutomierski
Prof. dr hab. Lubow Żwanko, kierowniczka Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie, stypendystka Programu Stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej „Thesaurus Poloniae” (październik–grudzień 2024) oraz Międzynarodowego Centrum Kultury w Krakowie
