Człowiek z kufrem na plecach

Celem serii wydawniczej „Biblioteka Krytyki Literackiej Kwartalnika »Nowy Napis«” jest – jak deklarują jej twórcy – poprawa stanu świadomości literackiej w Polsce. Odbywa się to poprzez publikowanie przystępnych w założeniu książek o twórczości polskich pisarzy i poetów. Chodzi jednak o studia historyczno– i krytycznoliterackie, a nie opracowania do użytku szkolnego. Książka prof. Jolanty Dudek składa się z trzech części: dłuższego szkicu o biografii i charakterystyce twórczości Kazimierza Wierzyńskiego, krótszych tekstów – interpretacji wybranych utworów poety (część z nich to zmienione teksty publikowane już gdzie indziej) oraz wyboru kilkudziesięciu wierszy z całej jego twórczości (reprezentowany jest każdy kolejny tom ogłoszony przez Wierzyńskiego).

Kolejni twórcy różnego typu studiów o Wierzyńskim wciąż muszą zmagać się z dziedzictwem komunizmu w recepcji jego twórczości. Podobnie jak w przypadku kilku innych Skamandrytów i Żagarystów, nie był on – przynajmniej po 1956 roku – objęty całkowitym zapisem cenzury, ale omawiano tylko jego przedwojenne utwory, całą twórczość emigracyjną pomijając milczeniem. Pozwalało to traktować jego utwory z dystansem, jako część epoki minionej, zamkniętej i politycznie surowo krytykowanej. Problem ten dotyczy oczywiście w większym stopniu książek skierowanych do szerszej publiczności, jak omawiana publikacja czy Wierzyński. Sens ponad klęską. Biografia poety Wojciecha Wencla (2020; nie bez powodu wydana rok później także po angielsku).

Jolanta Dudek wychodzi z tej pułapki obronną ręką przede wszystkim dzięki właściwemu wyborowi emigracyjnych utworów Wierzyńskiego. Nie boi się umieszczać w nim najbardziej znanych wierszy tego poety – jeśli ktoś pamięta coś z drugiego okresu jego twórczości, to zapewne Ktokolwiek jesteś bez ojczyzny z tomu Róża wiatrów (1942; „Ktokolwiek jesteś bez ojczyzny / Wstąp tu, gdzie czekam po kryjomu: / W ugornej pustce jałowizny / Będziemy razem nie mieć domu”…) czy wykorzystany swego czasu na maturze Kufer z tomu Kufer na plecach (1964: „Na strychu śpi mój powrót / Kufer blachą okuty, walizy / Cała moja ojczyzna / Paszporty, obywatelstwa / Emigracyjne wizy”…). Te wiersze są znane nie bez powodu, najlepiej oddają perspektywę obecną w całym emigracyjnym dorobku Wierzyńskiego.

Jednocześnie jednak w wyborze ujęto utwory mniej otwarcie „emigracyjne” i w mniej oczywistym sensie „polskie”, jak niezwykle nastrojowy Teatr Marcella z wydanego pośmiertnie tomu Sen mara (1969). Właśnie ten wiersz, choć nie został omówiony w osobnym rozdziale w drugiej części pracy, najlepiej pokazuje, jak przemyślane jest to opracowanie. Dopiero w kontekście empatycznego (to dobry tu przymiotnik) szkicu biograficznego w części pierwszej zrozumiały staje się obraz poety stojącego nocą w pustych ruinach rzymskiego amfiteatru, z którego Mussolini kazał usunąć nawet straganiarzy – starego poety z obcego, zniewolonego kraju, którego od trzydziestu lat nie widział: „Gdy odejdą stąd ostatni Amerykanie i Niemcy, / Ja tu przychodzę nocą, / Stoję pod murami i gram / Moje własne komedie i dramaty, / Jedyny autor, / Jedyny aktor, / I do tego jeszcze publiczność”. Tu także Wierzyński pisze o samotności i bezdomności emigranta i poety, gdyż jego zdaniem artysta nigdy nie jest rozumiany w pełni. W świetle tego można z kolei zrozumieć jego wiersze o ukochanej żonie, czyli tej, która ze wszystkich rozumiała go najlepiej. Jolanta Dudek jest jak palec wskazujący na mistrza, naprowadza czytelnika, a nie przesłania omawianego tekstu błyskotliwością interpretacji. Jeśli taka dyscyplina autorska zostanie utrzymana, seria „Nowego Napisu” ma szansę spełnić swoją funkcję.

Jolanta DUDEK, „Jeśli mi słowo bić przestanie, co mi po sercu”. O twórczości Kazimierza Wierzyńskiego, Instytut Literatury, Kraków 2023, seria: Biblioteka Krytyki Literackiej Kwartalnika „Nowy Napis”.