Bogactwo Wilna

Stołeczny charakter Wilna wymuszał na najważniejszych (i najbogatszych) mieszkańcach Wielkiego Księstwa wizytowanie miasta. Interesy gospodarcze, sprawy sądowe czy wreszcie konieczność kreowania i podtrzymywania politycznych aliansów były powodem, że do miasta nad Wilejką przybywali wszyscy, którzy na Litwie coś znaczyli lub znaczyć chcieli. Co siłą rzeczy skutkowało tym, że wznosili oni w mieście rezydencje, w których spędzali krótszą lub dłuższą część roku.

Owe miejskie rezydencje wielkich (i mniejszych) rodów w Wilnie stanowią temat interesującej i wartościowej pracy Anny Czyż, która połączyła w niej dwa istotne wątki. Pierwszym jest imponujący swoim rozmachem katalog czterdziestu jeden pałaców, zachowanych w lepszym i gorszym stanie oraz pewnej części niezachowanych. Każdy omawiany w katalogu obiekt ma dokładnie wskazaną lokalizację, historię oraz opis. Ważnym elementem dużej części wpisów jest wskazanie na związki stylistyczne oraz usytuowanie pałacu w strukturze urbanistycznej Wilna. Tam, gdzie jest to możliwe, wpisy do katalogu są uzupełniane o materiały źródłowe, także ikonograficzne.

Dzięki tej drobiazgowej pracy czytelnicy otrzymują kompendium wiedzy na temat rezydencji wileńskich, które może być doskonałym punktem wyjścia do dalszych badań, bądź to szczegółowych omówień poszczególnych zabytków, bądź też prób syntezy. Nie da się zatem zaprzeczyć temu, że omawiane opracowanie jest jedną z najistotniejszych pozycji w historii polskiej architektury nowożytnej.

Opracowany przez Annę Czyż katalog poprzedzają trzy krótkie szkice pióra autorki, pozwalające na prawidłowe usytuowanie prezentowanych w nim obiektów. Autorka prezentuje historię rozwoju miasta, ukazując na tym tle dzieje budowania rodowych rezydencji.

Bardzo istotnym fragmentem jest prezentacja architektów oraz warsztatów budowniczych działających w Wilnie. Należy podkreślić, że jest to właściwie pierwsza synteza tego tematu podjęta w polskiej literaturze. Opracowanie to jest uzupełnione słownikiem architektów i budowniczych działających w Wilnie od szesnastego do osiemnastego wieku. Krótkie biogramy uzupełnione są bibliografią i odesłaniem do źródeł archiwalnych.

Trzeci rozdział jest syntezą wiedzy na temat rezydencjonalnej architektury wileńskiej. Autorka jako podstawowy czynnik wpływający na jej kształt wskazuje na fakt, że rezydencje były budowane w ramach już istniejącej struktury miejskiej, co w sposób konieczny ograniczało możliwości i inwencję architektów. Stylistycznie architektura odpowiadała innym założeniom pałacowym w Polsce oraz wpływom architektury europejskiej.

Książka jest bardzo istotnym i potrzebnym wstępem do dalszych badań nad architekturą wileńską. Anna Czyż nie ukrywa, że stan tych badań jest wciąż niewystarczający i istnieje konieczność dalszych prac archiwalnych oraz przygotowania monograficznych opracowań poszczególnych rezydencji, a także ich wpływu na tkankę miejską oraz budownictwo obszaru Wileńszczyzny. W jej przekonaniu „książka nie zamyka i nie wyczerpuje badań, ale jest zaproszeniem do ich kontynuacji i poszerzania”. Dodajmy, że zaproszeniem opartym na rzetelnej pracy i solidnej metodologii.

Na zakończenie chciałbym zwrócić uwagę czytelników na wydawcę Pałaców Wilna. Jak się okazuje, niektóre instytucje lub wydawnictwa komercyjne są w stanie systematycznie budować wartościowy dorobek intelektualny poprzez publikowane książki. Jedną z nich jest Instytut POLONIKA, zajmujący się wydawaniem szeregu opracowań, które z całą pewnością poszerzają naszą wiedzę na temat polskiego dziedzictwa kulturowego.

Anna Sylwia CZYŻ, Pałace Wilna XVII-XVIII wieku, Narodowy Instytut Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA, Warszawa 2021.