Świat zwierząt według Kruszewicza

Andrzej Kruszewicz to dyrektor warszawskiego ogrodu zoologicznego, prowadzący programy radiowe, narrator świetnego cyklu Prywatne życie zwierząt w Telewizji Polskiej. I właśnie z tym cyklem kojarzą się tytuł i styl książki – kiedy ją czytamy, niemal słyszymy głęboki telewizyjny głos Kruszewicza. Ten sam gawędziarski ton, ten sam sposób nawiązywania kontaktu z odbiorcą poprzez pytania i pozorowanie dialogu. I w końcu ta sama głęboka wiedza na temat przyrody i jednakowa pasja, z jaką autor opowiada.

Kruszewicz, opisując zwierzęta, przypisuje im cechy i myśli ludzi, wskazując tym samym, jak niewiele różni nas od naszych braci mniejszych. Tę analogię widać już w tytułach kolejnych rozdziałów, np.: Zaloty, czyli ruszamy w konkury, Kobiety rządzą, Władza, Wierność i skoki w bok, Podróżnicy, Zabawa, lenistwo i praca. Zupełnie jakby dotyczyły życia człowieka. Są oczywiście i różnice, ale wszystko w świecie zwierząt ma jakieś uzasadnienie, które autor stara się znaleźć.

Dlaczego u wielu ptaków to samiec jest „płcią piękną”? Okazuje się, że jest tak przede wszystkim u gatunków, u których samce są zdecydowanymi poligamistami. U łabędzi czy gęsi, które wiążą się w bardziej trwałe pary, polimorfizm płciowy jest słabo zaznaczony. Ale również u nich zdarzają się skoki w bok. Coraz powszechniejsze badania genetyczne, akcje obrączkarskie czy monitoring GPS pozwalają zdobywać nowe informacje na temat życia zwierząt. Okazuje się, że nawet idealizowane przez nas bociany, symbol życia rodzinnego, nie wiążą się w trwałe pary.

U ptaków, które spędzają ze sobą tylko krótki czas godów i ewentualnego odchowywania piskląt, samce są swoistą reklamą – kolorową i do tego głośną, bo wyróżniającą się donośnym śpiewem lub piękną linią melodyczną. W ten sposób chcą pokazać potencjalnym partnerkom, że są zdrowe i silne, czyli przekażą potomkom dobrą pulę genów. Wiele gatunków potrafi przy tym tańczyć lub wykonywać skomplikowane manewry w locie, wszystko po to, by przypodobać się wybrankom. Ale nawet te ptaki, którym natura poskąpiła urody czy głosu, mają swoje sposoby na zwabienie partnerki. Altanniki, które nie są wyjątkowo barwnie upierzone, budują tak zwane altanki – stawiają konstrukcje z gałązek i listków, znoszą kolorowe piórka i kamyczki i misternie ozdabiają nimi swoje budowle. Ale samica nie wychowuje w nich później piskląt, tylko zajmuje zwykłe gniazdo w innym miejscu. Tworzone przez altanniki małe dzieła sztuki nie mają więc wartości użytkowej. Są tylko… sztuką.

Podczas gdy ptaki żyją w świecie głosów i kolorów, dla ssaków często najważniejszym wyznacznikiem atrakcyjności jest zapach. Jak mówi autor, w warszawskim ogrodzie najintensywniej pachną wilki grzywiaste, dlatego ich wybiegi są na peryferiach zoo. Chociaż zapach zwierząt, a ściślej woń piżma, jest przez nas odbierany jako nieprzyjemny, sami często używamy jego pochodnych do zabijania zapachu własnego ciała. Piżmo jest dodawane do perfum i zapewnia im trwałość; naturalne dużo jednak kosztuje, a jego pozyskiwanie budzi sprzeciwy, więc zastępuje się je sztucznym.

Ale opowieści Kruszewicza to nie tylko historie miłosne. To również opisy zwierzęcych zabaw i lenistwa oraz podróży. Wszystko to ma swój cel. Z podróżami najbardziej kojarzą nam się ptaki, ale największa migracja na Ziemi odbywa się w Afryce. Zaczyna się pod koniec pory deszczowej, kiedy to milion antylop gnu, zebr i gazeli wyruszają w poszukiwaniu wody i pożywienia z równiny Serengeti na północ do rezerwatu Masai Mara w Kenii.

Książka kończy się słowami, które najlepiej opisują jej styl i zawartość: „Jeżeli chcemy przekazać naszą wiedzę o życiu zwierząt, to najlepiej zrobimy to własnym językiem. Nie bójmy się używać codziennych, potocznych słów do opisywania spraw niecodziennych. A wtedy wszystko stanie się prostsze. Łatwiej będzie wytłumaczyć, co oznacza macho w świecie zwierząt, czemu służą uroda, wierność, zdrada czy lenistwo, które wcale lenistwem nie jest. To pomoże nam ze spokojem rozmawiać o prywatnym życiu zwierząt! I nie bójmy się tych rozmów”.

Andrzej G. KRUSZEWICZ, Sekretne życie zwierząt, Rebis, Poznań 2020.