logo
FA 12/2020 życie naukowe

Zbigniew Osiński

Kręte drogi punktowania czasopism

Rażąca dysproporcja w punktacji czasopism z obu dyscyplin według mnie nie ma pokrycia ani w jakości publikowanych w nich artykułów, ani w standardach wydawniczych stosowanych przez redakcje.

Ministerialny wykaz czasopism punktowanych od początku budził liczne kontrowersje. Jednakże nie tym problemem chciałbym się zająć. Uwagę czytelnika chciałbym skoncentrować na kwestii nierównoprawnego potraktowania części polskich czasopism naukowych związanych z dwiema dyscyplinami, których realia uprawiania znam.

W tym celu przeprowadziłem analizę porównawczą standardów wydawania polskich czasopism naukowych przyporządkowanych do dyscypliny historia, którym przyznano 70 punktów, oraz dyscypliny nauki o komunikacji społecznej i mediach, którym przyznano 20 punktów. Głównym powodem zainteresowania tą sprawą jest rażąca dysproporcja w punktacji czasopism z obu dyscyplin, która według mnie nie ma pokrycia ani w jakości publikowanych w nich artykułów, ani w standardach wydawniczych stosowanych przez redakcje.

Zgodnie z założeniami systemu punktacji czasopism (https://konstytucjadlanauki.gov.pl/wykaz-czasopism-jak-powstawal-punktacja-w-poszczegolnych-etapach) na listę ministerialną miały trafić te spośród wydawanych w Polsce, które znajdowały się w bazie ERIH Plus lub stały się beneficjentami programu „Wsparcie dla czasopism naukowych”. Zasadniczo uzyskały one 20 punktów. Wyższa punktacja (od 40 do 200) została zarezerwowana dla czasopism obecnych w bazach Scopus i Web of Science, dla których wyliczano wskaźniki cytowań. Wielkość wskaźnika miała decydować o punktacji czasopisma. Przyznanie 70 punktów miało oznaczać, że dane czasopismo posiada wskaźnik cytowań mieszczący się na skali centylowej (100 najwyższy – 1 najniższy) w przedziale 50–75. Czasopisma zaliczone do więcej niż jednej dyscypliny miały mieć przypisaną punktację będącą średnią arytmetyczną punktacji dla każdej z dyscyplin. Oznacza to, że czasopismo „wycenione” na 70 punktów nie tylko obecne jest w międzynarodowych bazach Scopus i WoS, których redakcje stosują rygorystyczną politykę selekcji, lecz także zalicza się do górnej połowy zbioru czasopism pod względem cytowalności. Czym spowodowane było przyznanie 70 punktów polskim czasopismom historycznym? Na pewno nie wyliczeniami wskazującymi, że artykuły w nich publikowane cytowane są na świecie równie często jak te publikowane w czasopismach z baz Scopus i WoS. Takie bowiem wyliczenie nie istnieją.

Zgodnie z zasadami tworzenia ministerialnej listy czasopism przyznanie więcej niż 20 punktów mogło zostać dokonane przez zespoły doradcze właściwe dla dyscyplin z dziedziny nauk humanistycznych, społecznych i teologicznych. Zmiana punktacji z 20 na 40, 70 lub więcej wymagać miała szczególnego uzasadnienia. Propozycje zespołów mogły zostać zaakceptowane lub odrzucone przez Komitet Ewaluacji Nauki. Jednakże ostateczną punktację ustalił minister właściwy dla nauki i szkolnictwa wyższego. Teoretycznie można domniemywać, że punktacja, która przeszła przez trzy etapy weryfikacji, powinna być zasadna i mieć pokrycie w danych merytorycznych. Postanowiłem więc sprawdzić, czym czasopisma historyczne, nagrodzone 70 punktami, wyróżniają się na tle periodyków związanych z dyscypliną nauki o komunikacji społecznej i mediach.

Do analizy wybrałem czasopisma spełniające następujące kryteria: obecność w bazie ERIH Plus, istniejąca strona www czasopisma, wolny dostęp do pełnych tekstów artykułów rocznika 2018 lub 2019 (analizę ograniczyłem do artykułów z jednego rocznika). Jak już wspomniałem, z dyscypliny historia zbadałem te, którym minister nauki przyznał 70 punktów parametryzacyjnych:

„Acta Poloniae Historica” – http://www.aph-ihpan.edu.pl/index.php?lang=pl; https://apcz.umk.pl/czasopisma/index.php/APH

„Dzieje Najnowsze” – https://apcz.umk.pl/czasopisma/index.php/DN

„Historyka. Studia Metodologiczne” – http://journals.pan.pl/hsm

„Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” – http://www.iaepan.vot.pl/wydawnictwo/czasopisma/kwartalnik-historii-kultury-materialnej/o-czasopismie; http://rcin.org.pl/publication/73679

„Kwartalnik Historyczny” – http://www.kh-ihpan.edu.pl/index.php?lang=pl; https://apcz.umk.pl/czasopisma/index.php/KH/issue/view/1834/showToc

„Odrodzenie i Reformacja w Polsce” – http://oir-ihpan.edu.pl/index.php?lang=pl; https://rcin.org.pl/dlibra/results?q=Odrodzenie+i+Reformacja+w+Polsce&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0

„Pamięć i Sprawiedliwość” – https://ipn.gov.pl/pl/publikacje/periodyki-ipn/pamiec-i-sprawiedliwosc

„Przegląd Wschodnioeuropejski” – https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/pw

„Res Historica” – https://journals.umcs.pl/rh/index

„Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych” – http://rdsg-ihpan.edu.pl/index.php?lang=pl

„Roczniki Historyczne” – https://apcz.umk.pl/czasopisma/index.php/RH

„Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” – http://wuwr.pl/sfzh

„Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” – https://apcz.umk.pl/czasopisma/index.php/SDR

„Studia Źródłoznawcze” – http://www.studia-zrodloznawcze.pl/index.php?lang=pl; https://apcz.umk.pl/czasopisma/index.php/SZC

Z dyscypliny nauki o komunikacji społecznej i mediach zbadałem te, którym minister nauki przyznał 20 punktów parametryzacyjnych:

„Central European Journal of Communication” – https://www.cejc.ptks.pl; http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.cejsh-4d948a01-08c2-496b-b678-e43c940a3218

„Media – Biznes – Kultura. Dziennikarstwo i komunikacja społeczna” – http://www.ejournals.eu/MBK/

„Media – Kultura – Komunikacja Społeczna” – http://uwm.edu.pl/mkks/

„Media i Społeczeństwo” – http://www.mediaispoleczenstwo.ath.bielsko.pl/

„Przegląd Biblioteczny” – http://czasopisma.sbp.pl/przeglad-biblioteczny/ – http://ojs.sbp.pl/index.php/pb

„Toruńskie Studia Bibliologiczne” – http://www.home.umk.pl/~tsb/?q=pl; https://apcz.umk.pl/czasopisma/index.php/TSB

„Zagadnienia Informacji Naukowej” – http://www.sbp.pl/artykul/?cid=2885&prev=497; http://ojs.sbp.pl/index.php/zin/index

„Zeszyty Prasoznawcze” – http://www.ejournals.eu/Zeszyty-Prasoznawcze/

Zastosowałem następujące kryteria porównawcze oparte na kryteriach kwalifikowania czasopism do bazy Scopus:

1. struktura artykułów – autorzy z afiliacją; wyodrębnione części, w tym wstęp/wprowadzenie i zakończenie/podsumowanie; abstrakt i słowa kluczowe; bibliografia załącznikowa;

2. proces wydawniczy – brak widocznych opóźnień w udostepnieniu artykułów (np. w początkach roku 2020 wydane są już artykuły z rocznika 2019); regularność (np. półrocznik zawsze ukazuje się dwa razy w roku); podanie składu redakcji (rady naukowej) wraz z informacjami pozwalającymi na określenie pozycji naukowej redaktorów (członków rady); obiektywny i precyzyjnie opisany proces recenzyjny; ustalone zasady etyki wydawniczej (zwłaszcza dla autorów i recenzentów); precyzyjne wskazówki dla autorów – to wszystko na stronie www dostępnej dla potencjalnych autorów;

3. umiędzynarodowienie – wśród redakcji lub rad naukowych, a także recenzentów i autorów osoby z różnych państw (systematycznie, a nie okazjonalnie; przynajmniej 20% w ostatnich dwóch latach); w języku angielskim przynajmniej tytuły, abstrakty i słowa kluczowe;

4. światowa widoczność – otwarty dostęp do pełnych tekstów artykułów z opóźnieniem nie dłuższym niż rok; każdy artykuł jest odrębnym plikiem html lub pdf; informacje typu: tytuł artykułu, abstrakt, słowa kluczowe, bibliografia w html (najlepiej po angielsku); obecność w powszechnie dostępnych bazach czasopism.

W trakcie analizy uzyskałem następujące wyniki (+ kryterium spełnione; – kryterium niespełnione):

Z zaprezentowanych powyżej danych wynika, że w zastosowanych czterech grupach standardów wydawania czasopism nie można dostrzec różnic pomiędzy czasopismami z grupy Historia (70 punktów), a czasopismami z grupy Nauka o komunikacji społecznej i mediach (20 punktów). Pomiędzy poszczególnymi czasopismami występują niewielkie różnice w kryteriach z grupy 3 i 4, które jednak nie powodują istotnego zróżnicowania standardów wydawniczych. Czasopisma przyporządkowane do obu dyscyplin nie są wydawane według różnych standardów, wyższych lub niższych dla którejkolwiek dyscypliny. Biorąc pod uwagę fakt, iż dokonanie ocen jakościowych artykułów publikowanych w badanych czasopismach nie jest realne, a porównanie cytowalności nie jest możliwe do przeprowadzenia z powodu braku odpowiednio kompletnych zbiorów danych, porównanie standardów publikacji czasopism wydaje się obiektywną metodą przyznawania punktów parametryzacyjnych. Zebrane powyżej dane jednoznacznie wskazują, że nie ma merytorycznego uzasadnienia sytuacji, w której czasopisma z grupy Historia mają przyznane 70 punktów, a z grupy Nauki o komunikacji społecznej i mediach jedynie 20. Standardy wydawania czasopism z obu grup są bowiem bardzo podobne. Czyżby kluczowe było „dojście do ucha ministra”?

Dr hab. Zbigniew Osiński, prof. UMCS, historyk, Katedra Humanistyki Cyfrowej w Instytucie Historii UMCS

Wróć