logo
FA 12/2020 informacje i komentarze

Maciej Żylicz

Konsolidacje, rady uczelni, prawa autorskie

Podsumowanie prac Zespołu do spraw monitorowania Ustawy 2.0

W lutym 2019 roku minister nauki i szkolnictwa wyższego powołał Zespół ds. monitorowania wdrażania reformy szkolnictwa wyższego i nauki. Do jego zadań należały m.in.: analiza efektywności działań podejmowanych w związku z wdrażaniem reformy przez podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki, opracowywanie propozycji dobrych praktyk w zakresie wdrażania reformy oraz rekomendowanie ministrowi rozwiązań lub narzędzi wspierających wdrażanie reformy.

Na początku listopada br. Zespół podsumował swoją działalność (22 miesiące pracy, 17 spotkań), przyjmując dokument Podsumowanie rekomendacji dotyczących niezbędnych zmian w Ustawie 2.0 oraz właściwych rozporządzeń. Nie będę omawiał wszystkich zagadnień poruszonych w tym dokumencie, który, mam nadzieję, będzie dostępny na stronie ministerstwa, ale chciałbym zwrócić uwagę na kilka elementów, które mają charakter rozwiązań systemowych.

W Polsce mamy przeszło 130 uczelni publicznych i powinna nastąpić częściowa konsolidacja niektórych z nich. Zespół proponuje utworzenie rządowego programu, który zostałby wpisany do znowelizowanej Ustawy 2.0 i byłby realizowany na zasadzie otwartego konkursu. Mogłyby do niego przystąpić uczelnie, które docelowo będą chciały doprowadzić do fuzji poprzez wykorzystanie etapu przejściowego w postaci federacji uczelni. Komisja konkursowa takiego programu (stworzona w podobny sposób co komisja konkursowa programu Inicjatywa Doskonałości – Uczelnie Badawcze) powinna oceniać m.in. wartość dodaną danej konsolidacji, specyfikę łączących się uczelni i realność przedsięwzięcia prowadzącego do fuzji. Program konsolidacji powinien przewidywać zwiększanie finansowania z chwilą osiągnięcia wyznaczonych punktów kontrolnych (oraz ewentualnie wstrzymanie finansowania, jeśli nie osiągnie się wyznaczonych celów pośrednich), ze znaczącą premią, która miałaby najwyższy wymiar na etapie końcowym, w związku ze zrealizowaniem fuzji. W Ustawie 2.0 należy nadać większą elastyczność pojęciu „federacja”, również w odniesieniu do oceny parametrycznej i studiów doktoranckich prowadzonych przez federacje. Federalizacja nie powinna dotyczyć tylko większych uczelni w dużych miastach, które uzyskały status uczelni badawczych. Zespół widzi wartość dodaną w federalizacji i łączeniu się małych uczelni, w tym zlokalizowanych w małych miastach.

Po dokonaniu przeglądu wielu statutów uczelni, Zespół stwierdził, że w niektórych przypadkach statuty uczelni, wykorzystując niejednoznaczne zapisy Ustawy 2.0, zmarginalizowały rolę Rady Uczelni, co nie było intencją ustawodawcy. Proponujemy zmiany w Ustawie 2.0, które przywróciłyby uprawnienia RU przewidziane w wersji projektu Ustawy 2.0 przesłanym do Sejmu. Ponadto proponujemy sprecyzować zapisy dotyczące RU w Ustawie 2.0. Rada nie współuczestniczy w bezpośrednim zarządzaniu uczelnią, ale sprawuje nad nią nadzór z wykorzystaniem mechanizmu feedbacku. Rada m.in. przyjmuje (lub nie) sprawozdanie z działań rektora na rzecz realizacji strategii uczelni (w tym jej roczne sprawozdanie finansowe sprawdzone przez profesjonalną firmę audytorską wyłonioną przez Radę). W statucie uczelni należy uwzględnić procedurę działania w sytuacji, gdy Rada nie przyjmie takiego sprawozdania. Procedura wyboru członków Rady także musi być opisana w statutach. Konieczne jest doprecyzowanie udziału Rady w wyborach rektora. Statut uczelni powinien wskazywać, w jaki sposób są wyznaczani kandydaci na kandydatów na rektora. Dobre praktyki stosowane przez uczelnie zagraniczne wskazują, że statut może przewidzieć istnienie search committee (powoływanego przez RU), który wskazuje Radzie Uczelni kandydatów na kandydatów na rektora, w tym przedstawia jej ocenę kandydatów pod kątem kluczowych dla dobrego sprawowania funkcji rektora kompetencji indywidualnych, menadżerskich, analitycznych, interpersonalnych, motywacyjnych, a także ocenę autorytetu kandydata w środowisku naukowym oraz rzetelności jego dorobku naukowego. Tylko RU powinna przedstawiać wcześniej zaopiniowanych pozytywnie przez Senat kandydatów na rektora kolegium elektorów (w tym wypadku wymagana jest zmiana ustawy). Należy zwrócić uwagę na konieczność spełnienia przez członków Rady wymogu unikania działalności konkurencyjnej i niepozostawania w konflikcie interesów, z podkreśleniem, że kierują się oni dobrem uczelni. Powinno się znieść limit wieku 67 lat dla zewnętrznych kandydatów na członków RU (wymagana jest zmiana ustawy). Członka Rady może odwołać Senat – tylko w przypadku, gdy został mu postawiony zarzut złamania prawa lub/oraz w przypadku działania na szkodę uczelni. Przesłanki do odwołania członka Rady i związana z tym procedura działania powinny być opisane w statucie uczelni.

Proponujemy nową procedurę powoływania członków Rady Doskonałości Naukowej. Minister właściwy powołuje zespół identyfikujący (złożony z autorytetów naukowych uznanych przez środowisko), zajmujący się wyłonieniem kandydatów do RDN spośród osób wskazanych przez rady dyscyplin naukowych posiadających kategorie A i A+ (analogia do procedury powoływania członków Rady NCN czy ERC). Kandydatury zgłoszone przez rady dyscyplin mogą być oceniane przez inne gremia, np. Radę Główną Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Następnie minister powołuje członków Rady wskazanych przez zespół identyfikujący i pozytywnie ocenionych przez wyznaczone gremium.

Po uzyskaniu grantu badawczego przez pracownika uczelni w wielu przypadkach rektorzy, nie chcąc płacić podatku VAT, twierdzą, że finansowane z grantu badania nie będą komercjalizowane (i nie płacą VAT-u). Zdarza się jednak, że mimo tych deklaracji badacz realizujący grant odkryje coś ciekawego, co potencjalnie może i powinno być skomercjalizowane. Wtedy zgodnie z zapisem Ustawy 2.0 rektor musi postanowić, czy to uczelnia będzie komercjalizowała uzyskane wyniki, czy też odpłatnie przekaże to prawo wynalazcy. Na tym etapie rektorowi jest bardzo trudno podjąć taką decyzję, bo komercyjna wartość odkrycia może być zweryfikowana przez rynek dopiero po upływie czasu potrzebnego na rozwinięcie wdrożenia. Dlatego, aby uniknąć ryzyka ewentualnego niedoszacowania wartości odkrycia, rektor najczęściej nie godzi się na odpłatne przekazanie praw wynalazcy i deklaruje komercjalizację odkrycia przez uczelnię. Zazwyczaj nie dochodzi to do skutku, bo uczelnia musiałaby m.in. zapłacić podatek VAT od kosztów badań, które doprowadziły do potencjalnej komercjalizacji. Jest to jedna z przyczyn zajmowania przez Polskę jednego z ostatnich miejsc w Unii Europejskiej w rankingu innowacyjności.

Proponujemy zmiany w przepisach dotyczących zarzadzania prawami autorskimi oraz zasad komercjalizacji wyników badań naukowych. W naszej propozycji autor odkrycia w terminie 3 miesięcy od poinformowania uczelni o wynikach badań naukowych lub prac rozwojowych oraz o know-how związanym z tymi wynikami może złożyć pisemne oświadczenie o woli nabycia bezpłatnej 3-letniej licencji wyłącznej do ich praw, obejmującej wszelkie istniejące w chwili zawierania tej umowy pola eksploatacji w celu ich wdrażania lub komercjalizacji. W przypadku złożenia takiego oświadczenia uczelnia zobowiązana jest udzielić pracownikowi licencji. Jeśli pracownik mimo oświadczenia nie będzie wdrażał wynalazku, uczelnia może w trybie przewidzianym w ustawie wypowiedzieć zawartą z nim umowę licencyjną. Jeśli z kolei pracownik nie zadeklaruje woli uczestnictwa w komercjalizacji swoich wyników, uczelnia może udzielić bezpłatnej 3-letniej licencji wyłącznej do wyników tych badań, z prawem do udzielania dalszych licencji swojemu podmiotowi zależnemu. W tym przypadku pracownikowi przysługuje (zdefiniowany w ustawie) udział w zyskach uzyskanych w komercjalizacji bezpośredniej. W pierwszym wariancie (licencja przy autorze odkrycia) byłby on uprawniony do udzielenia dalszych licencji innym podmiotom, jednakże licencja taka nie mogłaby być udzielona na okres dłuższy niż okres obowiązywania licencji wyłącznej przysługującej wynalazcy. Udzielenie takiej licencji powinno odbyć się na warunkach rynkowych, a więc autor odkrycia zobowiązany jest wybrać podmiot lub podmioty, którym udzieli licencji w wyniku otwartego, przejrzystego i niedyskryminującego postępowania ofertowego. Po wygaśnięciu bezpłatnej 3-letniej umowy licencyjnej zawartej z pracownikiem uczelni (lub podmiotem zależnym) uczelnia może udzielić licencji wyłącznej lub niewyłącznej do wynalazku w celu jego wdrażania lub komercjalizacji podmiotom trzecim. Licencja jest udzielana na warunkach rynkowych, a więc uczelnia zobowiązana jest wybrać podmiot lub podmioty, którym udzieli licencji w wyniku otwartego przejrzystego i niedyskryminującego postępowania ofertowego. W pierwszej kolejności prawo nabycia licencji przysługuje pracownikowi, którego wyników badań dotyczy licencja. Ma on pierwszeństwo nabycia licencji po cenie równej najwyższej ofercie zgłoszonej w postępowaniu ofertowym przeprowadzonym przez uczelnię. W przypadku nieskorzystania przez pracownika z tego uprawnienia prawo pierwszeństwa nabycia licencji na takich samych warunkach i w takim samym trybie przysługuje podmiotowi, któremu pracownik udzielił dalszej licencji. W przypadku, gdy żaden z tych podmiotów nie skorzysta z prawa pierwszeństwa, licencja zbywana jest oferentowi, który zaoferował najwyższą cenę w postępowaniu ofertowym. W przypadku udzielenia przez uczelnię licencji do wyników badań naukowych lub prac rozwojowych (oraz know-how związanego z tymi wynikami) na rzecz jakiegokolwiek podmiotu, autorowi wynalazku przysługuje prawo do 5% opłat licencyjnych wnoszonych przez nabywców licencji przez cały okres obowiązywania umowy licencyjnej.

Przedstawiłem tu tylko wybrane zagadnienia zawarte w podsumowaniu rekomendacji dotyczących Ustawy 2.0 przygotowanym przez Zespół ds. monitorowania reformy. Podsumowanie to zostało przekazane ministrowi edukacji i nauki 6 listopada br. Tego samego dnia złożyłem rezygnację z funkcji przewodniczącego Zespołu oraz z dalszego udziału w jego pracach. Chciałbym podziękować wszystkim członkom Zespołu za wiele miesięcy konstruktywnych dyskusji i udane próby osiągania kompromisu. Uczestniczenie w pracach tego gremium było dla mnie cennym i budującym doświadczeniem. Nasze spotkania odbywały się na bardzo wysokim poziomie merytorycznym, organizacyjnym i, co bardzo ważne, kultury dyskusji, za co wszystkim członkom Zespołu serdecznie dziękuję. Dziękuję także dyrektorom departamentów ministerstwa za konstruktywną współpracę.

Maciej Żylicz

Zespół ds. monitorowania reformy nauki i szkolnictwa wyższego

1 lutego 2019 r.– 6 listopada 2020 r.: Prof. Maciej Żylicz – przewodniczący, Łukasz Kierznowski, dr hab. Marcin Krawczyński, Dominik Leżański, prof. Wojciech Maksymowicz, prof. Zbigniew Marciniak, prof. dr hab. inż. Grażyna Ptak, dr hab. Dariusz Surowik, dr inż. Janusz Szczerba, dr Dominik Szczukocki, dr hab. Lech Trzcionkowski, prof. Jerzy Woźnicki, (w ostatnim posiedzeniu Zespołu uczestniczył także jego nowo powołany członek prof. Jerzy Jasieńko)

Wróć