logo
FA 12/2020 informacje i komentarze

Ewa Chmielecka

3 x „in”

Głównym celem listopadowego, wirtualnego spotkania ministrów właściwych dla szkolnictwa wyższego krajów, które uczestniczą w procesie bolońskim, było przyjęcie kolejnego komunikatu (nazwanego rzymskim) wytyczającego strategię rozwoju europejskiego obszaru szkolnictwa wyższego (EOSW) na dekadę 2020-2030. Na poprzednim spotkaniu w Paryżu w roku 2018 dyskutowano wstępne założenia tej strategii. Rozmowy kontynuowano w Bolonii w 2019 roku podczas obchodów 20-lecia procesu bolońskiego.

Debaty te pozwoliły zdefiniować trzy fazy całego procesu, odpowiadające mniej więcej dekadom jego działania. W pierwszej fazie (1999-2009), którą można nazwać narzędziową, a rozpoczętej podpisaniem deklaracji bolońskiej, budowano EOSW poprzez wdrażanie narzędzi pozwalających na zwiększenie spójności systemów szkolnictwa wyższego w Europie, takich jak: ECTS, zasady zapewniania jakości kształcenia, ramy kwalifikacji, zasady walidacji efektów uczenia się zdobywanych poza edukacją formalną, zasady uznawalności osiągnięć. Faza druga (2010-2019), którą nazwano konsolidacyjną, była okresem oswajania i wykorzystywania wdrożonych narzędzi z coraz większym udziałem zewnętrznych interesariuszy uczelni, zwłaszcza przedstawicieli rynku pracy oraz silną integracją uczelni z otoczeniem społecznym. Dziś proces boloński wchodzi w fazę trzecią. Komunikat rzymski pokazuje jej główne hasła: powrót do tradycyjnych wartości akademickich (ale w nowych warunkach organizacyjno-instytucjonalnych stworzonych przez dwie poprzednie fazy procesu bolońskiego) oraz nowe rozumienie odpowiedzialności uczelni za otoczenie społeczne.

Dokument rozpoczyna się od zwyczajowej inwokacji poświadczającej wolę dalszej współpracy i poprzez nią rozwijania innowacyjnej i trwałej EOSW, sprzyjającej spójności i solidarności społecznej. Przykładem tej współpracy jest walka z COVID 19 podjęta przez uczelnie świata nie tylko w ramach prac nad szczepionką, ale współpracujących w celu wypełnienia swych statutowych celów wbrew ograniczeniom wynikającym z tej pandemii. Pada w niej także deklaracja dotycząca zobowiązań szkół wyższych do podjęcia działań, które umożliwią stawienie czoła zagrożeniom współczesnym, które nie mają precedensu w historii ostatnich dekad. Wśród najbardziej zagrożonych obszarów wymieniane są: pokój globalny, wartości demokratyczne, wolność informacji, zdrowie i dobrobyt ludzkości – co związane jest z zanieczyszczeniem środowiska i zmianami klimatu. Szkolnictwo wyższe jest też kluczowym aktorem realizacji ONZ-owskich celów zrównoważonego rozwoju.

W drugiej części komunikatu znajdujemy wizję EOSW jako systemu, który w pełni respektuje i podtrzymuje zasady demokracji oraz rządów prawa w swym otoczeniu, a w badaniach i nauczaniu – podstawowe wartości akademickie. EOSW ma się cechować trzema „in”: Inclusive, Innovative, Interconnected. Spójność polega na tym, że każda osoba chcąca się uczyć ma mieć zapewniony dostęp do studiów i otrzymać wsparcie pomagające w ich ukończeniu. Innowacyjność zaś będzie realizowana poprzez ścisłe powiązanie treści, metod i praktyk kształcenia z badaniami naukowymi. Wzajemne powiązania będą się urzeczywistniały w dalszym rozwoju narzędzi służących współpracy, przepływowi wiedzy, mobilności kadry i studentów, porównywalności i uznawalności, w tym automatycznym uznawaniu dyplomów, paszporcie edukacyjnym dla uchodźców.

Celem tych działań jest przygotowanie absolwentów do aktywnego, krytycznego i odpowiedzialnego obywatelstwa oraz wykorzystania lifelong learning (LLL) do dobrego wypełniania ich społecznych ról. Jakość tak rozumianej edukacji zbudowana jest na zdrowej akademickiej kulturze i naukowej uczciwości, która nie dopuszcza do rozpowszechniania pseudo wiedzy i nie naraża na szwank prawdy naukowej.

Aby spełnić te cele, EOSW musi kultywować fundamentalne wartości akademickie, przede wszystkim instytucjonalną autonomię i indywidualną wolność badań i nauczania. Oznacza to również wolność od bezpośredniego dyktatu instytucji i osób finansujących uczelnie, w tym rynku pracy. Uczelnie mają też ponosić odpowiedzialność za otoczenie społeczne i jego pomyślność. Warto zwrócić uwagę na to ostatnie stwierdzenie: uczelnie nie mają już po prostu wypełniać życzeń tego otoczenia, zwłaszcza rynku pracy, ale mają, we współpracy z nimi, rozpoznawać ich potrzeby i wyzwania, i podawać odpowiedzialnie wiedzę i umiejętności pozwalające im sprostać. Aby te zadania wypełniać, powinny być wolne. Definicja i interpretacja wolności (academic freedom) wypełnia cały aneks nr 1 do komunikatu. W największym skrócie oznacza ona swobodę kadry akademickiej i studentów do prowadzenia badań, nauczania i uczenia się, a także uczestniczenia w życiu społecznym bez przeszkód lub obawy przed przykrymi konsekwencjami (reprisal).

Aneks nr 2 komunikatu zawiera Zasady i wskazówki dotyczące wzmacniania wymiaru społecznego szkolnictwa wyższego w EOSW, które wspomóc mają „budowanie przyszłości” społeczeństw. Komunikat silnie podkreśla rolę nauk humanistycznych i społecznych oraz sztuk w rozumieniu zmian zachodzących we współczesnym świecie i pozwalających im sprostać. Na drugim miejscu wymienia aktualizowaną i rzetelną wiedzę, a potem umiejętności tranzytywne: krytyczne myślenie, kreatywność, rozwiązywanie problemów czy przedsiębiorczość oraz osobno – zaawansowane umiejętności cyfrowe. Kształtowaniu takich postaw i umiejętności sprzyjać mają elastyczne i otwarte ścieżki kształcenia i małe jego moduły (microcredentials), które dodatkowo ułatwiają tworzenie własnych ścieżek edukacyjnych w ramach uczenia się przez całe życie. Takie zalecenia dotyczące organizacji procesu nauczania zawiera aneks nr 3 pt. Rekomendacje dla władz krajowych dotyczące doskonalenia uczenia się i nauczania w EOSW”.

Jakie najważniejsze przesłanie niesie komunikat rzymski? Sądzę, że jest to przede wszystkim podkreślenie odpowiedzialności szkolnictwa wyższego za pomyślny rozwój ludzkości i uznanie, że temu zadaniu może sprostać swobodna, twórcza ludzka myśl podporządkowana wartościom poznawczym, a nie rozmaitym interesom.

dr hab. Ewa Chmielecka, członek Zespołu Bolońskiego KRASP

Wróć