Marcelina Smużewska
Walery Goetel Fot. Henryk Schabenbeck Źródło: Wikipedia
Jedynie z pozoru sport nie ma wiele wspólnego z historią nauki. Wszak instytucjonalizacja wychowania fizycznego to ludzie, ich życiorysy, pasje, wartości. Najpierw pojawiła się jednak idea (dziś byśmy powiedzieli, że całkiem dobrze ugruntowana naukowo). Chodziło o dążenie do zrównoważonego rozwoju intelektualnego i fizycznego młodych ludzi. Można powiedzieć: określony typ „edukacji” czy bardziej staroświecko „wychowania”. Stworzenie czegoś dla dobra ogółu wymagało i wymaga nadal pracy organizacyjnej. Pierwsze stowarzyszenia studenckie powstały „z powodu istotnych braków”. Nieważne, czy chodziło o książki, czasopisma, odczynniki, potrzebę wypraw naukowych, czy też boiska, sale sportowe i sprzęt. Zaborcy nie zamierzali dbać o potrzeby studentów Polaków. Dzięki współpracy łatwiej było brakujące elementy uzyskać. Organizacja była także potrzebna, by się tym uzyskanym zasobem sprawiedliwie dzielić i o niego dbać. Niniejszy tekst jest swojego rodzaju hołdem dla tych najwcześniejszych działań organizacyjnych w obszarze sportu.
Krakowski Akademicki Związek Sportowy został założony 15 maja w 1909 roku w Collegium Novum UJ i działa do chwili obecnej. Był dwudziestą szóstą organizacją spośród zarejestrowanych stowarzyszeń studenckich na krakowskiej uczelni. Celem związku było „wniesienie w mury Uniwersytetu Jagiellońskiego blasków młodości, zdrowia i siły (…), obudzić wśród młodzieży akademickiej zamiłowanie do sportu i spopularyzować go poprzez stworzenie potrzebnych do jego rozwoju warunków” (I Sprawozdanie z działalności za rok 1909 i 1909/10, cytat za: Czesław Michalski, Akademicki Związek Sportowy w Krakowie. Część I 1909-1954, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2007).
Jak wspominał jeden z założycieli: „w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku wśród polskich akademików „dominował typ studenta »peleryniarza«. Gardzili oni wychowaniem fizycznym i sportem, ćmili ogromne ilości papierosów i spędzali gros czasu w kawiarniach. Jedynym »sportem« uznawanym przez nich, i to tylko od czasu do czasu, była gra w bilard w zadymionych lokalach kawiarnianych” (Walery Goetel, Do trzech razy sztuka [w:] Pół wieku Akademickiego Związku Sportowego. Sukcesy, cyfry, porażki, wspomnienia, anegdoty, Wyd. Sport i Turystyka, Warszawa 1962).
Do grupy założycieli AZS należeli cytowany Walery Goetel, Wacław Majewski i Władysław Pawlica. Były to postacie nietuzinkowe, o czym poniżej. Wymienieni studenci działali też w Krakowskim Klubie Narciarskim. Szczególnie bliska była im więc turystyka górska i sporty zimowe. Mieli silne przekonanie, że do zachowania równowagi życiowej, obok rozwoju umysłowego, potrzebny jest także wysiłek fizyczny. W referacie programowym na spotkaniu założycielskim, ówcześnie student II roku geologii Walery Goetel zaproponował ideę nowoczesnego hellenizmu. Przywołał termin kalokagathii, czyli dążenia do piękna (sprawności) i dobra (mądrości) jednocześnie. Trzeba jak najwięcej wyciągać studentów z ciasnych i dusznych laboratoriów w stronę przyrody. Dziś nikogo takie rozumowanie nie dziwi, wtedy było novum.
Pierwszym prezesem organizacji został student medycyny Wacław Majewski. Nie czekając na formalną rejestrację organizacji, działacze poprowadzili pierwszą w historii wyprawę w Pieniny. Odbyła się ona pod koniec maja 1909 r. i wzięło w niej udział 27 osób. Kolejna wycieczka skierowała się na Ojców i odbyła się miesiąc później. Wyprawy organizowano zarówno latem, jak i zimą. Początkowo w okolice Krakowa, ale także dalej na Podkarpacie i w Tatry. Od maja do sierpnia 1909 roku odbyło się w sumie 13 takich wycieczek.
Od samego początku AZS dążył do stworzenia domu turystycznego dla studentów gdzieś w górach. Od hrabiego Władysława Zamojskiego AZS uzyskał zgodę do użytkowania budynku u ujścia Doliny Kościeliskiej. Potem wynajęto willę przy ul. Łukaszówki 4 w Zakopanem, gdzie stworzono 40 miejsc noclegowych. Warunki były dosyć prymitywne. Brakowało np. urządzeń sanitarnych, ale i tak dom noclegowy cieszył się wielką popularnością. Zawiadywał nim członek AZS Józef Oppenheim (1887-1946), który nota bene był także narciarzem i ratownikiem górskim.
15 listopada 1909 roku odbyło się kolejne Walne Zebranie. Władze związku przedstawiały się następująco: Wacław Majewski – przewodniczący, Walery Goetel – zastępca, Władysław Pawlica – sekretarz, Ludwik Janczarski – skarbnik. Pierwszym kuratorem organizacji był profesor mineralogii i petrografii Józef Morozewicz (1865-1941). Pełnił swoją funkcję do 1914 roku. W 1910 roku AZS uruchomił 4 boiska do tenisa, założył akademicką drużynę piłkarską i sekcję szermierczą, gdzie za niewielką opłatą można się było uczyć fechtunku. Liczba członków wynosiła wtedy 139 osób; najwięcej z Wydziału Filozoficznego. Organizacja współpracowała z innymi związkami turystycznymi i sportowymi. Między innymi Krajowy Związek Turystyczny udzielił AZS-owi wsparcia na utrzymywanie wspomnianego domu turystycznego w Zakopanem (Czesław Michalski, Akademicki Związek Sportowy w Krakowie. Część I 1909-1915, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, Kraków 2007).
Wacław Majewski Źródło: Biogramy. Ludzie AZS muzeum.azs.pl
Zgodnie z przyjętym statutem AZS członkowie dzielili się na zwyczajnych, honorowych i założycieli. Członkami pierwszego typu mogli być studenci i pracownicy uczelni, o ile zapłacili wpisowe w wysokości 4 koron. Pojawił się jednak problem: kiedy kończyło się naukę, traciło się przynależność do organizacji. Zmiany wprowadzone w statucie w 1912 roku dopuszczały istnienie tzw. członków wspierających. Absolwenci UJ, o ile opłacili roczną składkę, mogli korzystać z infrastruktury związku i oferty sportowo-turystycznej. Działacze byli uprawnieni także do udziału w wyborach, zabierania głosu na zebraniach, zgłaszania uwag i zażaleń oraz noszenia odznaki związkowej. Członkowie honorowi nie mieli początkowo czynnego i biernego prawa wyborczego, potem to zmieniono. Kandydatom nie stawiano żadnych barier klasowych, narodowościowych, światopoglądowych czy politycznych (Tamże). Jedynym warunkiem było opłacenie składki i przestrzeganie regulaminów. Kto chciał należeć do poszczególnej sekcji, musiał opłacić dodatkową składkę.
Głównymi organami AZS były Walne Zgromadzenie i Zarząd, nazywany początkowo Wydziałem. Ten pierwszy pełnił funkcje uchwałodawcze, a ten drugi uchwałodawcze i wykonawcze. Wydział składał się z prezesa, zastępcy, skarbnika, gospodarza i czterech członków. Do zarządu należeli także naczelnicy sekcji. Aktualizacja z 1912 roku rozbudowała zarząd do 12 osób. Spotykali się oni co najmniej raz w miesiącu. Wydział zajmował się kierowaniem działalnością AZS: wykonywał uchwały Walnego Zgromadzenia, przygotowywał sprawozdania z działalności, rozpatrywał skargi i prośby członków, uchwalał regulaminy, zarządzał majątkiem Związku, gromadził składki członkowskie, przyjmował, zawieszał i wykluczał członków, powoływał i rozwiązywał sekcje, uzupełniał wakaty w Wydziale (zasada kooptacji). Do kompetencji prezesa należało reprezentowanie Związku na zewnątrz, zwoływanie Walnych Zgromadzeń i posiedzeń Zarządu oraz przewodniczenie im. Podpisywał wraz z sekretarzem wszystkie pisma i rachunki. Nad finansami AZS czuwała dodatkowo Komisja Kontrolująca, składająca się z prezesa i trzech innych członków. Spory wewnątrz organizacji rozstrzygał Sąd Honorowy. Kadencja wszystkich władz trwała 1 rok. Walne Zgromadzenia musiały się odbyć w terminie do 15 listopada każdego roku akademickiego. Sekcje miały znaczną autonomię. Ich budżet składał się z dochodów własnych i subwencji Wydziału.
Członkom AZS przysługiwał bezpłatny lub ze zniżką udział z wycieczkach, kursach, zawodach sportowych i treningach. Studenci mogli bezpłatnie korzystać z biblioteki, czytelni oraz sprzętu sportowego (wyjątkiem był sprzęt narciarski). Mieli znaczne upusty na zakup sprzętu sportowego w wyznaczonych sklepach i wytwórniach. Byli także uprawnieni do zniżek kolejowych (nawet 50%) i preferencyjnych cen w schroniskach górskich. W pierwszym roku istnienia AZS liczba członków wyniosła 65 studentów (2,3% ogółu). Cztery lata później było to już 318 studentów (9,9% ogółu studiujących na UJ). Po Majewskim kolejnymi prezesami byli słuchacz filozofii Józef Grabowski, a po nim Tadeusz Krzyżanowski.
Status członków założycieli dzierżyli profesorowie: bakteriolog Odo Bujwid (1857-1942), prawnik Ksawery Fierich (1860-1928), geolog Edward Janczewski (1887-1959), lekarz i farmakolog Józef Łazarski (1854-1924), stomatolog Wincenty Łepkowski (1866-1935), pierwszy kurator Józef Morozewicz (1865-1941), mikrobiolog i lekarz Julian Nowak (1865-1946), medyk Stanisław Pareński (1843-1913), prawnik Józef Rosenblatt (1853-1917), lekarz Maksymilian Rutkowski (1867-1947), okulista Bolesław Wicherkiewicz (1847-1915). Członkami honorowymi byli: profesor medycyny Roman Nitsch (1873-1943), Wacław Majewski (pierwszy prezes) i Józef Grabowski (drugi prezes).
Jak już wspominano, pierwszą utworzoną sekcją była ta odnosząca się do sportów zimowych. Później powstały kolejno wioślarska, szermiercza, tenisowa, footballowa, kolarska, fotograficzna. W 1913 roku dołączyły sekcje: krajoznawczo-turystyczna, strzelecka i łyżwiarska.
AZS nie był dotowany przez władze Galicji. Środki czerpał ze składek, darowizn, dochodów z wynajmu obiektów i urządzeń, z organizacji imprez sportowych i turystycznych, wycieczek, pikników, zabaw tanecznych, prelekcji, sprzedaży sprzętu sportowego, przewodników turystycznych, widokówek, kalendarzy, znaczków organizacyjnych, reklam i ogłoszeń. AZS odpłatnie dokonywał także pomiarów meteorologicznych w Zakopanem. Otrzymywał subwencję z Krajowego Związku Turystycznego. Darowizny pochodziły najczęściej od profesorów, m.in. R. Nitscha czy M. Rutkowskiego. Pierwszy lokal AZS mieścił się w sali nr 2 Collegium Novum. Przystań wioślarska znajdowała się przy dawnym pałacu Lasockich w Dębnikach, a wspomniany Dom Turystyczny w Zakopanem.
Piszę o tym, żeby pokazać, że za pozornie skromnymi działaniami, stoi zazwyczaj spora machina organizacyjna. Tak było od samego początku AZS. Naturalnie dziś struktury Związku są znacznie bardziej rozbudowane.
Pierwszy prezes AZS Wacław Majewski urodził się 1882 roku w Płocku. Tam zdał maturę, po czym rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim w Warszawie. Ze względu na strajk szkolny przeniósł się w 1905 roku na Uniwersytet Jagielloński. Studia ukończył w 1910 roku, a stopień doktora medycyny uzyskał w 1915 roku. Oprócz AZS, związany był z Polskim Towarzystwem Tatrzańskim. Wraz z Władysławem Kurylukiem, Władysławem Pawlicą, J. Nowakiem i braćmi Goetlami (Walerym i Ferdynandem) dokonał pierwszego zimowego przejścia Babiej Góry z Zawoi na Orawę. Wspólnie z W. Kurylukiem trawersował Babią Górę na karplach, czyli rakietach śnieżnych. Był aktywny w Karpackim Towarzystwie Narciarzy. Wraz z kolegami W. Pawlicą, Mariuszem Zaruskim oraz Stanisławem Zdybem dokonał pierwszego zimowego wejścia na Skrajny Granat. W lutym 1914 roku Majewski zdobył samotnie Baraniec Wielki. A były to inne wyprawy niż te, które znamy teraz. Chociażby bez specjalistycznego sprzętu.
W AZS-ie był aktywny nie tylko w sekcji narciarskiej, ale też wioślarskiej. W tekście pt. Na Wiśle i Dunajcu (III Sprawozdanie AZS w Krakowie za roku 1911/12) opisał wyprawę z sierpnia 1912 roku z Krakowa do Nowego Sącza. Na czterowiosłowej łodzi o nazwie „Luba” studenci przepłynęli 409 km. Wyprawa była daleka od współczesnych wyobrażeń. Majewski wraz z kolegami płynęli początkowo pod prąd, walcząc o każdy kilometr. Zatrzymywali się u przypadkowych chłopów, którzy mieszkali blisko brzegu. Często łódź musieli przenosić przez przeszkody lub walczyć, żeby w wirach nie rozbić się o głazy. W kolejnym sezonie Majewski miał na swoim koncie rekord. Przepłynął 2361 km. W 1911 roku został członkiem honorowym krakowskiego AZS, a listopadzie 1912 roku członkiem honorowym Sekcji Wioślarskiej tego Związku.
Władysław Pawlica Źródło: Biogramy. Ludzie AZS muzeum.azs.pl
W latach 1925-1930 był przewodniczącym Sekcji Narciarskiej Oddziału Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Stanisławowie. Starał się o rozbudowę sieci schronisk w Karpatach Wschodnich. W latach 1926-1932 był wiceprezesem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. W kolejnych latach pozostawał aktywny w jego strukturach. Działał także w Wojewódzkiej Komisji Turystycznej we Lwowie i Polskim Czerwonym Krzyżu. Podczas II wojny światowej przebywał właśnie w tym mieście, gdzie pracował w pogotowiu ratunkowym. Pod koniec 1945 roku trafił do Krakowa, a potem do Jaworzna, gdzie pracował do emerytury. Od 1951 roku mieszkał w Rajczy. Uprawiał turystykę górską niemal do końca swoich dni. Zmarł 22 sierpnia 1977 roku.
W swoim życiu uzyskał kilka odznaczeń państwowych: Medal Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości (1929), Złoty Krzyż Zasługi (1938), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1948), Odznakę Zasłużonego Działacza Turystyki (1963), Odznakę Zasłużonego Działacza Kultury Fizycznej (1964).
Zastępcą Majewskiego był Walery Florian Goetel, który urodził się w 1889 roku w Suchej. W 1907 roku podjął studia w zakresie geologii i paleontologii na Uniwersytecie Jagiellońskim. W latach 1910-1912 uczył się na Uniwersytecie Wiedeńskim. W 1912 roku wyjechał na Kaukaz, by uczestniczyć w wyprawie geologicznej. Doktorat uzyskał w 1913 roku w Wiedniu. W 1916 roku habilitował się w Krakowie. Pracował najpierw na UJ, potem na AGH. Był nawet prorektorem i rektorem tej uczelni. Naukowo zajmował się budową geologiczną Tatr. Działał na rzecz utworzenia parków narodowych w górach. Włączył się w spór polsko-czechosłowacki o Jaworzynę. Interesował się kulturą mniejszości, np. Łemków w Karpatach. Był twórcą nowej gałęzi nauki – sozologii, połączenia kwestii ochrony przyrody z racjonalnym użytkowaniem zasobów. Odbył wiele podróży naukowych. O niektórych z nich można przeczytać w książce pt. Ze wspomnień podróżników (Warszawa 1958).
W latach 1928-1934 roku pracował jako redaktor rocznika poświęconego górom pt. „Wierchy”. Podobnie jak Majewski, także Goetel działał w Towarzystwie Tatrzańskim. Nie tylko w Sekcji Turystycznej, ale także Sekcji Ochrony Tatr, Komisji do Robót w Tatrach czy Klubie Wysokogórskim. W latach 1935-1947 był prezesem PTT. W latach 1950-1972 był działaczem Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego i jego członkiem honorowym.
Od 1940 roku był członkiem Stronnictwa Demokratycznego. W 1945 roku został delegatem na konferencję poczdamską jako rzeczoznawca. Otrzymał tytuły doktora honoris causa od AGH (1960), Akademii Górniczej w Ostrawie (1950) i Politechniki Krakowskiej (1970). Był członkiem Polskiej Akademii Nauk (od 1964 r. jako członek rzeczywisty) i Polskiego Towarzystwa Geologicznego (jako członek honorowy). Został patronem fundacji, która zajmowała się ochroną środowiska. Zmarł w Krakowie w 1972 roku.
W swoim życiu otrzymał kilka orderów i odznaczeń, m.in.: Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1925), Złoty Krzyż Zasługi (1931), Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955), Odznakę 1000-lecia Państwa Polskiego, Wielki Srebrny Medal Société Nacionale d’Acclimatation de France czy Międzynarodową Nagrodę im. Tienhovena Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma w Bonn.
Jeśli chodzi o trzeciego z założycieli AZS Kraków – Władysława Pawlicę – to był prawdziwym góralem z Poronina, urodzonym 28 maja 1886 roku. Jego ociec był przewodniczącym Związku Górali. W 1908 roku Pawlica ukończył studia pod kierunkiem prof. Morozewicza (kuratora AZS). W 1913 obronił doktorat i pracował w katedrze mineralogii UJ. Jego prace przyczyniły się do poznania tatrzańskich skał krystalicznych.
Na nartach nauczył się jeździć najprawdopodobniej w Krakowie, w okolicach 1907 roku. Były to wtedy tzw. narty lilienfeldzkie – zaopatrzone w metalowe wiązania, a podczas jazdy podpierano się kijem bambusowym (por. W. Goetel, Na nartach przed pięćdziesięciu laty, „Wierchy” nr 26) – szerszej publiczności nieznane.
Pawlica był przewodniczącym Sekcji Narciarskiej w latach 1909-1910 oraz 1912-1914. Był też towarzyszem na wymienionych wcześniej wyprawach górskich. Podczas nich robił zdjęcia, które wydano w albumie W górach – ku pamięci Władysława Pawlicy w 10. rocznicę śmierci (Drukarnia Narodowa, Kraków 1929). W 1918 roku podjął pracę jako geolog w Państwowym Instytucie Geologicznym. Zmarł przedwcześnie w 1919 roku.
Wybuch I wojny światowej na pewien czas przerwał działalność AZS. Większość studentów wcielono bowiem do armii austriackiej. Ci, których nie zmobilizowano, wstąpili do Legionów Polskich. Wielu z nich zginęło. Pod koniec 1916 roku ożywiła się sekcja narciarska. Władysław Pawlica poprowadził kurs narciarski według szkoły norweskiej. Odbyły się też wycieczki turystyczne po Tatrach i w okolice Krakowa.
W 1918 roku powstała myśl, by z krakowskiego AZS stworzyć osobną narciarską jednostkę wojskową, która miałby patrolować Tatry. Według Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej inicjatorem był Jan Gadomski (1889-1966), narciarz i instruktor narciarski. „Jaki taki stawał i przecierał oczy, patrząc na to góralskie wojsko. Chłopy dobrane, rosłe, kapelusiki z orlim piórem, ino portek cyfrowanych chybiało. A obok nich gęby tak dobrze znane: wygi narciarskie i turyści, co niejedną ściankę i komin górski wytarli. Czekany, liny, narty, a do tego karabin” (Ludwik Leszko, Gdy śpiący rycerze w Giewoncie zbudzili się i przypięli narty, „Życie sportowe” nr 8/1946). Do oddziału należeli więc lokalni górale i działacze AZS. Dowódcą był kapitan Władysław Ziętkiewicz (1892-1940), pionier skialpinizmu, powołany do armii austriackiej przeszedł wszystkie stopnie wojskowej kariery w jednostkach górskich, zyskując wszechstronne wyszkolenie i zostając na koniec szefem kompanii.
Kompania Wysokogórska wchodziła w skład 3. Pułku Strzelców Podhalańskich. Jej celem, oprócz służby granicznej, był także wywiad. Instruktorami w jednostce byli członkowie AZS, m.in.: taternik Mieczysław Świerz, Zdzisław Rittersschild, bramkarz Cracovii Stefan Popiel, bracia Aleksander i Kazimierz Schielowie, dziennikarz sportowy Stanisław Fächer, dr Bolesław Macudziński, Ignacy Bujak, artysta malarz Wacław Wąsowicz i Bogdan Krzemiński. Sanitariuszkami były także działaczki Związku. Studentki wyróżniały się znakomitymi umiejętnościami narciarskimi.
W Kompanii uczono jazdy na nartach przy wykorzystaniu dwóch kijków. Zdaniem Ludwika Leszko, to właśnie Kompania dała początek późniejszemu Polskiemu Związkowi Narciarskiemu. Oddział miał także swoje zasługi w budowie i naprawie schronisk i tras wycieczkowych. Poruszanie się w wojskowym i narciarskim rynsztunku wymagało siły i sprawności.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości powstały oddziały AZS w kolejnych miastach: w Warszawie (1918), Poznaniu (1919), Wilnie i Gdańsku (1921), Lwowie i Lublinie (1922). Łączna liczba członków AZS wynosiła wówczas około trzech tysięcy. W dniach 18–19 marca 1923 roku, podczas zjazdu w Warszawie, powołano podmiot koordynujący działalność wszystkich lokalnych AZS – Centralę Polskich AZS. Jej pierwszym prezesem mianowano Stefana Grodzkiego, a na siedzibę CP AZS wybrano Warszawę. Nastąpił kolejny etap rozwoju organizacji, która narodziła się w Krakowie.
Wróć