Fakty i emocje

Już sam tytuł książki może budzić zainteresowanie, a co dopiero jego naukowe rozwinięcie pod postacią takich rozdziałów jak: Kryzys migracyjny, Szczepienia przeciw Covid-19, Wojny (na Ukrainie i w Strefie Gazy). Każdy z tych tematów został skrupulatnie zanalizowany, obejmując aspekty kulturowe, społeczne czy medioznawcze. Zanim czytelnik zagłębi się w odautorską narrację, jest najpierw wyposażany przez Barbarę Orzeł w solidny aparat pojęciowy. Badaczka wyjaśnia na pozór proste definicje kryzysu, wojny lub dezinformacji, co bez wątpienia ułatwia lekturę i jest warunkiem poprawnej recepcji tekstu.

„Koń, jaki jest, każdy widzi”? Ta oczywista prawda bez wątpienia traci na oczywistości wobec błyskawicznie zmieniającego się w ostatnich latach świata mediów. Nie wystarczy już być jedynie odbiorcą informacji, konieczna jest umiejętność selekcji, a odwieczne pytanie „Czym jest prawda?” nabrało chyba jeszcze bardziej pragmatycznego charakteru. Książka opisuje nie tylko medialne i wielopłaszczyznowe status quo naukowych peregrynacji, ale stanowi edukacyjne kompendium w zakresie takich pojęć jak deep fake, AI, fake news etc. Orzeł odwołuje się do konkretnych przykładów, w których informacja lub dezinformacja ma realny wpływ na nasze życie. Absurdalną i niemal nierzeczywistą sytuacją jest chociażby wydarzenie z 2017 roku, gdy „Donald Trump nawiązał do nieistniejących zamieszek na tle rasowym w Szwecji”, po czym „rosyjska ekipa telewizyjna pojawiła się na przedmieściach Sztokholmu, w Rinkeby, i zaoferowała pieniądze miejscowym młodym migrantom za zorganizowanie zamieszek przed kamerą”. Autorka wskazuje na otwierające się nowe możliwości technologiczne – jak chociażby przypadek Davida Beckhama, który dzięki deep fake, wziął udział w kampanii przeciwko malarii i przemawiał do wielu odbiorców w ich rodzimych językach – ale przede wszystkim uczula na niebezpieczeństwa związane z kradzieżą naszej wizualnej tożsamości i jej konsekwencjami.

Tematyka Covid-19 została opisana zarówno w kontekście prawodawstwa i procesu dopuszczania szczepionek do użytku, jak i teorii spiskowych czy ruchów antyszczepionkowych. Oprócz oczywistych konsekwencji zdrowotnych, jakie ponieśliśmy, nie mniej groźne pozostają następstwa natury psychologicznej dla społeczeństwa, które po części okazało się mało odporne na nieprawdziwe i czasem wręcz idiotyczne teorie na zasadzie „słyszałem, że podobno…”. Opisanie tych mechanizmów poznawczych lub przynajmniej zasygnalizowanie, jak działa ludzka psychika pod wpływem fake newsów, jest mocną stroną książki.

Oczywiście nic nie zastąpi myślenia, zdrowego rozsądku i obiektywizmu, ale w dzisiejszym galimatiasie informacyjnym, nawet fragmenty tej publikacji mogą być pożyteczne i dla naukowca, i dla przeciętnego odbiorcy. Media kłamią? Oczywiście, że tak, ale przecież nie moje, tylko te związane z mitycznymi „onymi”. Orzeł wyjaśnia, że chociaż żyjemy w świecie tak ostatnio popularnego pojęcia „postprawdy”, to jego korzenie sięgają lat 90. XX wieku i obecnie synonimem prawdziwości niekoniecznie są fakty, ale emocje przesączone przez filtr naszej wrażliwości i wiedzy lub niewiedzy. Przykład konfliktu palestyńsko-izraelskiego obrazuje, że nie mniej ważna od tej militarnej jest wojna medialna, próba zohydzenia przeciwnika, wywołania uczucia nienawiści lub współczucia, czasem również szokowania bestialstwem, chociaż jednocześnie prowadzi to do desensytyzacji przemocy, czyli braku wrażliwości na obrazy wojny. Agenda setting, spirala milczenia lub Pallywood, to na pewno kilka pojęć, które warto poznać. Ciekawym zabiegiem jest umieszczenie przez autorkę kodów QR, dzięki którym możemy szybko zilustrować wiele przykładów materiałami wizualnymi.

Barbara ORZEŁ, Kryzysy, media i emocje. Modelowanie nastrojów opinii publicznej w dobie fake newsów i sztucznej inteligencji, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2025, seria: Oikos.