logo
FA 11/2022 okolice nauki

Tomasz Kłusek

Humanistyka rewindykacyjna

Humanistyka rewindykacyjna 1

Przed dwunastoma laty Michał Głowiński powiedział: „Z niejakim żalem trzeba stwierdzić, że w ostatnich dwu dziesięcioleciach studia nad romantyzmem polskim – poza paroma wyjątkami – nie osiągają tego co poprzednio poziomu”. Jak to bywa z tego rodzaju opiniami: jedni przyznali rację, drudzy tak mocny sąd uznali za bezzasadny. Szczególnie dotknięci poczuli się młodsi naukowcy, którzy w eksploracjach epoki Mickiewicza sięgali po nowe metody, nie tyle zresztą przekreślając obowiązujący paradygmat badawczy, co raczej poddając go modyfikacjom. Z perspektywy widać, że trudno mówić o regresie. W tamtym czasie powstało sporo książek, do których nawiązują badacze najnowszej generacji. Warto odwołać się do artykułu Arkadiusza Bagłajewskiego Współczesna refleksja nad romantyzmem (FA 5/2022). Autor w zwięzły i przejrzysty sposób przedstawił stan badań nad naszym romantyzmem, skupiwszy się co prawda na teraźniejszości, ale uwzględniając kontekst dawniejszy.

Oto pojawiła się kolejna pozycja, która zaświadcza o dobrym stanie literaturoznawstwa eksplorującego romantyzm polski. Mowa o książce Magdaleny Woźniewskiej-Działak W poszukiwaniu koncepcji narodu. Tutaj niezbędne będą dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, mamy do czynienia z literaturoznawstwem sensu largo. Sama autorka w podtytule określa swą monografię jako pracę sytuującą się „między historią idei a historią i antropologią kultury polskiej XIX wieku”. Jednak we wstępie deklaruje: „Za punkt wyjścia rozważań przyjmuję literaturę, płodną ideowo i oddającą w sposób nieporównywalny z żadnym innym wytworem kultury symbolicznej charakter i ducha epoki. Za projekcje uniwersum mentalnego epoki (…) uznaję jednak teksty stanowiące egzemplifikacje spoza wysokoartystycznego dziedzictwa. W niniejszej książce uzyskują one status źródła o randze fundamentalnej. Nietrudno zauważyć, że są przesycone literackością, co jest charakterystyczne dla wieku XIX”. Po drugie, można zaryzykować twierdzenie, że jest to książka o romantyzmie sensu largo, bo: „W pokoleniu Mickiewicza i Mochnackiego widać wyraźnie siłę oddziaływania wzorców autorów klasycznych, w pokoleniach późniejszych to autorzy romantyczni stają się najczęstszym punktem odniesienia w najszerszym tego słowa znaczeniu. Ich wpływ nie ograniczał się do kwestii naśladowania stylu i języka”. A był to wpływ przemożny, nawet w pokoleniu pozytywistów warszawskich, a co dopiero mówić o rzeczach takich, jak Monsalwat Artura Górskiego (według Tomasza Burka książka „wzgardzona przez głupi wiek XX”).

Nie bez powodu przywołałem osobę Artura Górskiego, który jest przecież tylko jednym z bohaterów omawianej pracy. Wymieńmy innych: Jan Paweł Woronicz, Kazimierz Brodziński, Maurycy Mochnacki, Adam Mickiewicz, Karol Libelt, Cyprian Norwid, Józef Ignacy Kraszewski, Stefan Buszczyński, Teofil Lenartowicz, Zygmunt Szczęsny Feliński, Stanisław Szczepanowski, Zygmunt Gloger, Zygmunt Miłkowski i Stanisław Pigoń. W Dzienniku kwarantanny Burek wzywał do przywrócenia Monsalwatu świadomości zbiorowej. A to tylko jeden z elementów koniecznej rewindykacji. Największą wartością książki Woźniewskiej-Działak jest to, że analizując dziewiętnastowieczne koncepcje, zmusza czytelnika do ponownego przemyślenia funkcjonujących dziś w obiegu społecznym mitów, fałszów i uproszczeń dotyczących polskiego romantyzmu, mesjanizmu, patriotyzmu, uwstecznienia cywilizacyjnego, wtórności i nieoryginalności kulturowej, niedojrzałości ideowej, zaściankowości, ksenofobii i nacjonalizmu. Autorka to uczennica Bogusława Doparta. Recenzowana książka wpisuje się w nurt polskiej humanistyki rewindykacyjnej, którą postulował Burek, a realizowali choćby autorzy monografii zbiorowej Społeczeństwo polskie dziś. Samoświadomość, uznanie, edukacja (wspomniany tekst Doparta zamieszczony został w tym tomie).

Tomasz Kłusek

Magdalena WOŹNIEWSKA-DZIAŁAK, W poszukiwaniu koncepcji narodu. Między historią idei a historią i antropologią kultury polskiej XIX wieku, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2022.

Wróć