logo
FA 11/2021 informacje i komentarze

Marcin Behrendt

Z królewskiej puszczy na ołtarze

Z królewskiej puszczy na ołtarze 1

Fot. Andrzej Romański

Drewno z ponadstuletnich dębów wyciętych w 1479 r. w królewskiej Puszczy Niepołomickiej posłużyło Witowi Stwoszowi do budowy konstrukcji ołtarza w krakowskim kościele Mariackim – ustalili badacze z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Dendrochronologia pozwala na podstawie analizy wzoru przyrostów rocznych określić wiek drzew, czasami nawet z dokładnością co do sezonu ich ścięcia. Opiera się na zasadzie, że drzewa danego gatunku rosnące na tym samym obszarze jednakowo reagują na warunki klimatyczne, m.in. wilgotność i temperaturę.

– Przy datowaniu drewna historycznego bardzo ważna jest obecność oflisu, czyli ostatniego przyrostu podkorowego. Przykładowo badając więźbę, zawsze wybieramy takie elementy, które oflis zachowały – żeby znać rok ścięcia drzewa – wtedy możemy precyzyjnie datować. W przypadku drewna iglastego bardzo często się to udaje – zauważa mgr Barbara Gmińska-Nowak, która realizuje właśnie doktorat na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Trudniej jest w przypadku dębu, czyli drewna, z którego zbudowana jest m.in. konstrukcja ołtarza mariackiego. Na szczęście ten gatunek, nawet jeśli nie zachował się słój podkorowy, daje badaczom pewne wskazówki. Zawiera bowiem twardziel i biel. Biel występuje w zewnętrznej warstwie pnia. Na obszarze Polski maksymalna liczba przyrostów bielu wynosi 21. Podczas badań przyjmuje się uśrednioną liczbę słojów – 15.

Toruńscy naukowcy w Krakowie trzy razy pobierali z ołtarza materiał do badań. Datowali głównie szafę, a do tego kilka części predelli i elementów wcześniej zdemontowanych przez konserwatorów, np. złoconą ramę, w której był dostęp do sztorców. Oczyścili sztorce, zrobili zdjęcia i w specjalnym programie komputerowym wykonali pomiary szerokości przyrostów rocznych.

– Zawsze lepiej się pracuje na wywiertach niż na zdjęciach. Pod mikroskopem mogę badać drewno z dokładnością do jednej setnej milimetra – tłumaczy mgr Gmińska-Nowak.

Ustalono, że do budowy szafy wykorzystano najprawdopodobniej dąb z Puszczy Niepołomickiej, zaś do wykonania predelli – dąb ścięty na Pomorzu. Różnicę w strukturze drewna było widać na pierwszy rzut oka. W predelli ostatni datowany przyrost sięga 1463 r. Próbki do badań pochodziły z części przyrdzeniowej drzewa. Nie miały zachowanego bielu, więc do tej daty trzeba było dodać statystyczne 15 lat bielu, z czego wynika, że prawdopodobnie drzewa ścięto po 1478 r.

Już deski, z których zbudowana jest szafa ołtarza mariackiego, wskazywały, że pochodzą z dorodnych drzew. Ich średnicę badacze oszacowali na 60–70 cm. Z dużym prawdopodobieństwem określili także wiek ścinanych drzew na 120 lat.

– To, że drewno pochodziło z lasów królewskich, pokazuje pozycję Wita Stwosza w Krakowie i to, jak jego dzieło było ważne nie tylko dla mieszczan, ale i dla króla – podsumowuje badaczka z UMK.

Zespołem specjalistów, którzy badali i prowadzili prace przy XV-wiecznym ołtarzu mariackim kierował dr hab. Jarosław Adamowicz, profesor Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie.

Marcin Behrendt

Wróć