logo
FA 11/2021 okolice nauki

Katarzyna Krzyżanowska

W nowym świetle

W nowym świetle 1

W czerwcu 2021 roku minęło 65 lat od jego samobójczej śmierci w Nowym Jorku. Ostatnie lata borykał się z ciężkim stanem psychicznym, z problemami osobistymi, oderwany od Polski i jej kultury, które były najbliższe jego sercu. Jan Lechoń, bo o nim mowa, nie był już tym samym człowiekiem – celebrytą swoich czasów, buńczucznym Skamandrytą znanym z donośnego, zaraźliwego śmiechu. Wydawałoby się, że o twórczości wielkiej piątki związanej z kawiarnią artystyczną „Pod Pikadorem” napisano już wszystko. Lechoń nie był tym najczęściej analizowanym Skamandrytą, ale jego twórczości historycy literatury poświęcili sporo uwagi. Nakładem Instytutu Literatury ukazało się kolejne opracowanie, które udowadnia, że my, czytelnicy, nadal poruszamy się w kręgach utartych klisz, które od wielu lat przekazywane są nam w podręcznikach i na lekcjach języka polskiego.

Autorem analizy Poeta niemodny. O twórczości poetyckiej Jana Lechonia jest Wacław Lewandowski, profesor, historyk literatury, na co dzień pracownik naukowy Instytutu Literaturoznawstwa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Edytor dzieł między innymi Jerzego Andrzejewskiego czy Bolesława Leśmiana. Wstęp do jego opracowania stanowi biografia Lechonia, która choć krótka, opisuje najważniejsze wydarzenia kształtujące młodego poetę, a także tło historyczne towarzyszące powstawaniu tomów jego poezji. W kolejnych rozdziałach mierzy się autor z dotychczasową recepcją takich tomów, jak Karmazynowy poemat, Srebrne i czarne oraz wierszami z okresu wojny i emigracji, a także szczegółowo omawia wybrane przez siebie wiersze Lechonia. Odnosząc się do funkcjonujących analiz, pokazuje, jak przez kilkadziesiąt lat literatura polonistyczna powielała czytelnicze intuicje pierwszych odbiorców. Rozważania autora są wyjątkowo dociekliwe, nie tylko pokazują, jak bardzo szeroki był świat poezji Lechonia, ale rzucają także nowe światło analizy na utwory, z których wydawałoby się, odczytano już wszystko.

Opracowanie twórczości Jana Lechonia wchodzi w skład Biblioteki Krytyki Literackiej, serii wydawniczej towarzyszącej kwartalnikowi kulturalnemu „Nowy Napis”. Na pojedynczy tom składa się monografia wybranego pisarza (na rynku dostępne są już analizy twórczości Baczyńskiego, Poświatowskiej, Miłosza oraz wielu innych znamienitych autorów), a także skomponowana przez autora opracowania antologia tekstów. Skąd pomysł na powołanie do życia owej serii? Wydawca pisze o tym wprost: „Od wielu lat z kręgu środowisk polonistycznych płyną alarmujące głosy o stanie świadomości literackiej Polaków. (…) Dość dużo wiemy również o kryzysie czytelnictwa – o tym, że ma on dwa wymiary. Najbardziej uchwytny jest ten ilościowy – Polacy czytają niewiele. Warto pamiętać jednak również o aspekcie jakościowym”. Ów aspekt jakościowy pojawił się, zdaniem wydawców, wraz ze zmianą systemu kształcenia. Jeszcze w latach osiemdziesiątych polscy uczniowie mieli bowiem szansę zdobywania umiejętności, które umożliwiały im dekodowanie teksów wyrafinowanych artystycznie. Dekadę później używany przez wiele lat system zamieniono na taki, który pozwala opanować umiejętność czytania tekstów użytkowych. Aby wspomóc tych, którzy wierzą jeszcze, że literatura zajmuje wysokie miejsce w hierarchii dóbr kulturowych, Instytut Literatury powołał do życia niniejszą serię. Wydawcy pragną, aby była ona współczesną wersją doskonale znanej każdemu poloniście „Biblioteki Analiz Literackich”. Sami przyznają: „Zdajemy sobie sprawę, że proponowane przez nas opracowania nie są w stanie wypełnić wszystkich luk w polskiej świadomości literackiej. Wierzymy jednak, że stając się częścią szerzej zakrojonych działań służących zahamowaniu czy nawet odwróceniu opisanych wyżej tendencji, będą one ważnym elementem procesu przywracania naszej zbiorowej pamięci nie tylko znaczących pisarzy oraz ich dzieł”.

Katarzyna Krzyżanowska

Wacław LEWANDOWSKI, Poeta niemodny. O twórczości poetyckiej Jana Lechonia, Instytut Literatury, Kraków 2020, seria: Biblioteka Krytyki Literackiej.

Wróć