logo
FA 11/2021 okolice nauki

Marek Lechniak

Praktyczność i Kotarbiński

Praktyczność i Kotarbiński 1

3 października 2021 minęła 40. rocznica śmierci Tadeusza Kotarbińskiego. Rocznicę tę prof. Wojciech Gasparski, nestor polskiej prakseologii, postanowił uczcić wydaniem tomu Filozofia praktyczności. Na początek winni jesteśmy czytelnikowi kilka słów objaśnienia tytułu książki. Łączy ona przekład wydanej w 1993 roku w Helsinkach książki Gasparskiego A Philosophy of Practicity. A Tractat on the Philosophy of Tadeusz Kotarbiński z similariami, tzn. powiązanymi z nią tematycznie pracami dotyczącymi studiów nad dorobkiem Kotarbińskiego. Całość stanowi spójną monografię poświęconą filozofii działania T. Kotarbińskiego.

Filozofia praktyczności składa się z czterech części. Pierwsza wprowadza pojęcie praktyczności i wskazuje pozorność przeciwieństwa teoretyczności (już Arystoteles wskazywał, że podstawą odróżnienia poznania praktycznego i teoretycznego jest inny cel) oraz tego, kiedy mamy do czynienia z „błędem praktycznym” – jest to „wywarcie impulsu nieodpowiadające celowi” (a w poszczególnym przypadku – przeciwcelowe), a także główne przyczyny tego błędu: opieszałość, niedobór siły, brak wprawy, automatyzm i wadliwe rozeznanie. Część druga to rozważania o praktyczności filozofii, które obejmują uwagi o praktykowaniu filozofii (na wydziałach filozofii) oraz ważne konstatacje nad kulturą filozoficzną (obejmującą kulturę historyczno-filozoficzną, choć trzeba tu przyznać, oczyszczoną z wątków metafizycznych, oraz kulturę etyczną) jak i kulturą logiczną (pożytki logiki są, jak się wydaje, w Polsce powszechnie nadal znane, więc je tu pominę). Ważny moment tej części to kwestia relacji praktyczności filozofii i głoszonego przez Kotarbińskiego konkretyzmu (reizmu, czyli poglądu, że nie istnieją inne obiekty niż rzeczy, a wszelkie zdania pierwotne mają za przedmiot rzeczy); daje to osobliwe skutki, gdy chodzi o badanie przedmiotów humanistyki: „Jeśli ktoś żąda, by humanistyka badała dzieje nauk, systemów filozoficznych, systemów prawa i rozumie to w ten sposób, że są to przedmioty humanistyki, podobnie jak minerały, rośliny i zwierzęta są przedmiotami badania naturalistów – ulega złudzeniu”. Wszystkie te obiekty mają istnienie w stopniu obrazowym… Brzmią te tezy osobliwie, chyba dziś nie do obrony – jest to pogląd skrajnie „nieekonomiczny poznawczo”.

Trzecia część dotyczy filozofii praktycznej, do której Kotarbiński zaliczał naukę o życiu szczęśliwym (felicytologię), naukę o praktyczności działań (prakseologię) i naukę o tym „jak trzeba żyć, aby zasłużyć na miano porządnego człowieka” (czyli etykę w sensie ścisłym); oczywiście nie są to w sensie ścisłym nauki, ale „mają one na celu konstrukcję jak najracjonalniejszych programów postępowania z punktu widzenia satysfakcji, sprawności i godziwości”. I w końcu czwarta część dotyczy metodologii dyscyplin praktycznych; według Kotarbińskiego tym, co wyróżnia nauki praktyczne, jest sporządzanie projektów. „Nauką normatywną można by nazwać np. etykę, ile że uprawiając głównie projektowanie czynności, pracuje ona w tym obrębie przede wszystkim nad uzasadnieniem trafnych zdań normatywnych”, a ich twierdzenia przyjmują charakter wzorów czy norm.

Similaria dołączone do Filozofii praktyczności obejmują kilka artykułów Gasparskiego bezpośrednio poświęconych myśli, ale i życiu Kotarbińskiego. Szczególny charakter ma wieńczący książkę Adres do Tadeusza Kotarbińskiego mający postać listu, w którym, jak pisze prof. Gasparski, „zwierzam się i informuję o zdarzeniach, jakie zaszły bądź zachodzą w bliższym i dalszym otoczeniu”.

Podsumowując: myśl Kotarbińskiego nadal brzmi świeżo, mimo że przemijają kolejne pokolenia uczniów. Mam nadzieję, że następni podejmą zadanie troski o praktyczną racjonalność podejścia do nauki i kultury w Polsce, które kultywowali Kotarbiński i jego uczniowie.

Marek Lechniak

Wojciech GASPARSKI, Filozofia praktyczności. Traktat o filozofii Tadeusza Kotarbińskiego oraz similaria, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2021.

Wróć