logo
FA 11/2021 w stronę historii

Piotr Hübner

Ludzie systemu

Ludzie systemu 1

Adam Schaff. Źródło: Culture.pl

Na wzór ZSRS – jeszcze przed 1948 rokiem – zaczęto budować system partyjnego zarządzania nauką. Miał on początkowo charakter niesformalizowany i skryty. Wybrane dyscypliny nauki, mające znaczenie ideologiczne, poddano nadzorowi „kierowników frontu nauki”.

Formowane przed wojną wzory polityki naukowej w Polsce kojarzyły inicjatywy instytucji akademickich z działaniami agend ministerialnych, uwzględniano zarówno interes nauki, jak i rację stanu. Harmonia ta została zburzona przez powojenne władze komunistyczne. Na wzór ZSRS – jeszcze przed 1948 rokiem – zaczęto budować system partyjnego zarządzania nauką. Miał on początkowo charakter niesformalizowany i skryty. Wybrane dyscypliny nauki, mające znaczenie ideologiczne, poddano nadzorowi „kierowników frontu nauki”. Była to terminologia rewolucyjna, uczonych akademickich, instytucje i towarzystwa naukowe definiowano jako przeciwników frontowych. Kierownicy zawiadywali uruchamianą nauką partyjną, której reprezentatywną placówką stał się Instytut Kształcenia Kadr Naukowych przy KC PZPR. Miejsce dla „nowej nauki” zdobywano poprzez ofensywę ideologiczną. Uczeni zostali poddani rygorom administracyjnym i uprzedmiotowieni. Ofensywą ideologiczną kierował z ramienia władz PPR Jakub Berman, wspomagany przez Franciszka Fiedlera, redaktora „Nowych Dróg”. Powoływani uchwałą Sekretariatu KC PPR/PZPR kierownicy frontu nauki odpowiadali za przebudowę metodologiczną wybranych dyscyplin oraz sterowali polityką awansów i eliminacji kadrowych. Poprzez uzależnione od władz PPR Ministerstwo Oświaty uzyskali dostęp do stanowisk uczelnianych i możliwość instytucjonalnego awansu. Z założenia kierowali się obcymi nauce akademickiej wartościami.

W Polskiej Partii Robotniczej sprawy nauki znalazły się w gestii Wydziału Oświaty i Kultury. Powołano go w marcu 1947 roku w drodze przekształcenia sekcji oświaty Wydziału Propagandy i Agitacji. Przy Wydziale działały komisje zajmujące się poszczególnymi dziedzinami sztuki. Na początku 1948 roku powołano dwie sekcje: oświaty oraz kultury i sztuki. Od grudnia 1947 roku kierownictwo Wydziału od Stanisława Trojanowskiego przejął Stefan Żółkiewski. Z jego inicjatywy objęto działaniami także naukę, organizując partyjne narady wykładowców. Żółkiewski przygotował program represji personalnych wobec najbardziej znanych uczonych-humanistów. Odgrywający pomniejszą rolę Wydział Oświaty i Kultury Polskiej Partii Socjalistycznej kierowany był – po utworzeniu w styczniu 1946 roku – przez Tadeusza Jabłońskiego, kolejni kierownicy podlegali częstej rotacji. W wydziale wyodrębniono dwa referaty: szkolnictwa ogólnokształcącego i zawodowego oraz nauki i szkół wyższych.

Jak Berman z Ochabem

Po utworzeniu PZPR pojawił się już aparat partyjny w formie Wydziału Nauki, jednej z agend Komitetu Centralnego tej partii. Początkowo zatrudniano jedynie pięciu instruktorów politycznych, którym przydzielono z osobna sprawy szkolnictwa (ekonomiczne, humanistyczne, techniczne, prawne) oraz sprawy studenckie. W praktyce sprawowania władzy ustalono relacje między wydziałami KC PZPR a odpowiednimi ministerstwami. Nauka należała do sektora ideologicznego, w którym zasadnicze decyzje podejmował odpowiedni wydział KC PZPR, a nie dane ministerstwo. Odmiennie ułożyły się relacje w sektorze gospodarczym, w którym prymat miały biurokratyczne decyzje ministerstw. Wydziały KC PZPR były podstawą administracyjną działań partii. Obie biurokracje, partyjna i ministerialna, posługiwały się rozbudowanym instrumentarium władzy. Działały permanentnie, na co dzień. Główne wytyczne do działań pozyskiwały w Sekretariacie PZPR. Strategiczne decyzje podejmowało Biuro Polityczne KC PZPR na podstawie opinii członka biura lub sekretarza KC odpowiedzialnego za daną domenę. Sprawami nauki zajmował się w latach 1945-1953 Jakub Berman. Od roku 1951 podzielił się władzą nad nauką z Edwardem Ochabem. Powodem była kampania przeciw syjonistom, uruchomiona przez Józefa Stalina.

Nadal organizowano narady coraz liczniejszej partyjnej profesury, ale prymat uzyskała sieć komórek partyjnych w uczelniach i instytutach, sterowana poprzez instruktorów Wydziału Nauki. Struktury sieciowe animowane były z centrali okólnikami i poleceniami, stanowiły w nauce ciało obce, tkankę zrakowaciałą i zgubną dla uczonych i instytucji nauki akademickiej. Pod bezpośrednią kontrolą Edwarda Ochaba kierował Wydziałem Nauki Kazimierz Petrusewicz, po trzech latach zastąpiony przez Zofię Zemankową. Dziełem tego układu była przebudowa instytucjonalna nauki „na fali I Kongresu Nauki Polskiej”. Dokonano też systemowej wymiany „potencjału kadrowego” – około tysiąca pracowników uczelni zostało usuniętych, w ich miejsce zaangażowano wyselekcjonowanych ludzi systemu. Mimo rozbudowy aparatu administracyjnego PZPR, utrzymany został system osobistej odpowiedzialności kierowników frontu nauki za przebudowę ideologiczną poszczególnych dyscyplin. Kierowników tych osadzono w roli referentów sekcji i podsekcji I Kongresu Nauki Polskiej. W okresie prac przygotowawczych do Kongresu (1949-1951) pojawił się megakierownik – Adam Schaf, odpowiadający za „Akcję N” (Nauka). Stopniowo uzyskiwał rangę głównego ideologa. Wsparcie władz partyjnych, całkowita niezależność od środowiska akademickiego, mimo zakładania kostiumu akademickiego, liczne apanaże, w tym przydzielone mieszkanie i możliwość dodatkowych zarobków – w połączeniu z rewolucyjnym wykształceniem i nihilizmem moralnym – wszystko to dawało kierownikom frontu nauki pozycję udzielnych władców.

Ludzie systemu 2

Stefan Żółkiewski. Źródło: Wikipedia.pl

Słabe wyrobienie partyjne

Uchwałą Sekretariatu Biura Organizacyjnego KC PZPR z 7 sierpnia 1952 roku powołano w komitetach wojewódzkich (w Warszawie, Łodzi, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu i Katowicach) wydziały oświaty i szkół wyższych. Przy każdym z nich działało miejscowe kolegium międzyuczelniane. Pracę partyjną i administracyjną uczelni nadzorowali instruktorzy KW. Zwracali uwagę na „odcinek studencki”. W okresie „odwilży” politycznej (po śmierci Stalina 5 III 1953) miarkowali egzekutywy POP, które stale nadmiernie „zastępowały” władze rektorskie. Ta tendencja świadczy o ukierunkowaniu terenowego aparatu partyjnego. Władze PZPR uznawały działania za pośrednictwem rektorów jako nieskuteczne. W „Notatce w sprawie wyższego szkolnictwa muzycznego w Polsce z 15 listopada 1955 r.” wskazywano: „Wśród kadry kierowniczej i profesorskiej bardzo nieliczną część stanowią członkowie partii. Na 44 rektorów, profesorów i dziekanów tylko 10 jest członkami partii o dość słabym wyrobieniu partyjnym”. Ogółem we wszystkich uczelniach podległych ministrowi szkolnictwa wyższego we władzach było (V 1959) 19 członków PZPR (na 107), a w roku kolejnym 24 (na 84). Pozycję rektora wzmocniła dopiero nowelizacja ustawy z 1951 roku, przeprowadzona 10 września 1956 roku.

W skali ogólnokrajowej początkowo zakładano, że polityka naukowa – po wyłączeniu polityki „na odcinku szkolnictwa wyższego” – będzie prowadzona przez Polską Akademię Nauk. W jej ramach ulokowano Zespół Partyjny Prezydium PAN, którego sekretarzem „z urzędu” została po Kazimierzu Petrusewiczu pełniąca obowiązki kierownika Wydziału Nauki i Szkół Wyższych KC PZPR Zofia Zemankowa, usytuowana poza PAN. Na niższym szczeblu działały komisje partyjne przy wydziałach PAN. Na posiedzeniu Podkomisji Nauki w KC PZPR (27 X 1957) Henryk Jabłoński postulował połączenie rozproszonych organizacji partyjnych w PAN, łącznie z Zespołem Partyjnym Prezydium, ale i powołanie zespołów partyjnych w wydziałach PAN.

Szukając przyczyn słabości

W okresie „odwilży” przejściowo połączono w KC Wydział Nauki i Szkół Wyższych z Wydziałem Kultury (IV 1955 – VI 1956) pod kierownictwem Stefana Żółkiewskiego. Z kolei po rozłączeniu funkcjonowały w Wydziale Nauki trzy sektory: medycyny i nauk rolniczych, nauk humanistycznych oraz nauk technicznych (pomijano więc nauki ścisłe). Od początku 1957 roku zamiast Wydziału Nauki podjęła działalność Komisja Oświaty, Nauki i Kultury (od VII 1957 – Oświaty i Nauki). Jej sekretarzem była Zofia Zemankowa, zastąpił ją (X 1959) Henryk Garbowski. Komisja, złożona z partyjnych profesorów i działaczy, była „organem doradczo-informacyjnym” władz PZPR. Przewodniczył jej Witold Jarosiński, a po nim Jerzy Morawski, sekretarz KC. Komisja przejęła zadania od zlikwidowanego Zespołu Partyjnego Prezydium PAN. Debatowała też nad sytuacją w uczelnianych POP, oceniała stan ideologizacji poszczególnych dyscyplin nauki i projekty zmian normatywnych. W roku 1958 rozszerzono jej skład z 19 do 34 osób. Powstały wtedy podkomisje: oświaty oraz nauki i szkolnictwa wyższego. Jak głosiła notatka w „Życiu Szkoły Wyższej” (nr 3, 1958), komisja kierowała się zasadą: „odwrót od komenderowania i dogmatyzmu nie może oznaczać rezygnacji z politycznego kierowania nauką”. Szukając przyczyn słabości „nauki marksistowskiej”, proponowano „walkę na dwa fronty”: przeciw dogmatykom i przeciw rewizjonistom. Wyrazem nowej polityki była też likwidacja na szczeblu KW wydziałów oświaty i szkół wyższych. W ich miejsce wprowadzono komisje nauki i oświaty (II 1957), jednak sprawy organizacyjne uczelni przekazano w gestię aparatu etatowego – wydziałów propagandy KW.

Gdy system odzyskał równowagę po kryzysie z końca 1956 roku, powrócono do rządów etatowego aparatu. Powołanym w styczniu 1960 roku Wydziałem Oświaty i Nauki KC PZPR kierował (do III 1971) Andrzej Werblan, następnie Romuald Jezierski (do II 1975) i Jarema Maciszewski. W lutym 1960 roku odbudowano także terenowy aparat etatowy w postaci wydziałów nauki, oświaty i kultury KW PZPR. Przy tych wydziałach ulokowano dotychczas samodzielne komisje nauki i oświaty. Partyjny system kierowania nauką legalizowało zarządzenie czterech ministrów mających w swej gestii szkoły wyższe (21 lutego 1968 roku), na mocy którego oficjalnie powołano kolegia rektorów w poszczególnych miastach wojewódzkich. Uzupełniono je po 1971 roku kolegiami dyrektorów instytutów resortowych i oddziału PAN. Kolegia te sytuowano przy Komitecie Wojewódzkim PZPR.

Zadania „kierowników frontu nauki”, a następnie komisji dyscyplinowych przy Wydziale Oświaty i Nauki KC, przejęły (I 1973) zespoły partyjne przy komitetach naukowych PAN. Miejscem posiedzeń zespołów partyjnych była siedziba Wydziału Oświaty i Nauki KC PZPR.

Wróć