logo
FA 11/2020 informacje i komentarze

Nagrody FNP

Czworo wybitnych uczonych dołączyło do grona 102 laureatów „polskich Nobli” – najważniejszych wyróżnień naukowych w kraju przyznawanych od 1992 roku przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej.

Nagrody FNP 1

Prof. Jacek Radwan

W obszarze nauk o życiu i o Ziemi uhonorowano prof. Jacka Radwana z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, który wykazał rolę ewolucyjnego mechanizmu optymalizacji zmienności genetycznej w kształtowaniu odporności na patogeny i tolerowaniu własnych antygenów. Jego badania dotyczą układu odpornościowego, a konkretnie wyjaśnienia, dlaczego nie zawsze jest on zdolny odpowiedzieć na atak organizmów patogennych.

Prof. Radwan jest biologiem ewolucyjnym. Zajmuje się m.in. doborem i konfliktem płciowym, koewolucją pasożyt-żywiciel, a w ostatnich latach szczególnie intensywnie ewolucją głównego układu zgodności tkankowej (MHC). Od 2012 roku pracuje na Wydziale Biologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jest zastępcą przewodniczącego Komitetu Biologii Środowiskowej i Ewolucyjnej PAN. Opublikował 121 artykułów, cytowanych ponad 3,5 tys. razy. Był również redaktorem polskiego tłumaczenia podstawowego podręcznika biologii ewolucyjnej dla studentów –Ewolucji Douglasa J. Futuymy.

Nagrody FNP 2

Prof. Ewa Górecka
Fot. Magdalena Wiśniewska-Krasińska/Arch. FNP

W kategorii nauk chemicznych i o materiałach nagroda trafiła do prof. Ewy Góreckiej z Uniwersytetu Warszawskiego, która opracowała materiały ciekłokrystaliczne o strukturze chiralnej zbudowane z niechiralnych molekuł. Efekty tego osiągnięcia mogą być w przyszłości zastosowane do stworzenia materiałów ciekłokrystalicznych nowej generacji. Otwierają też perspektywy zastosowań w zakresie nowatorskich materiałów optycznych oraz urządzeń przechowujących informacje. Chiralność to cecha obiektów, których lustrzane odbicia nie mogą być nałożone na siebie. Jest ona charakterystyczna zarówno dla makroświata, jak i mikroświata, ale przede wszystkim chiralna jest większość molekuł o znaczeniu biologicznym: aminokwasów, białek, cukrów. Do niedawna uważano, że struktury takie można otrzymać tylko w stanie krystalicznym, w którym molekuły silnie oddziałują. Dzięki pracom prof. Góreckiej wiemy, że również mniej zorganizowana materia, jaką są ciekłe kryształy, może tworzyć struktury chiralne zbudowane z molekuł achiralnych.

Nagrody FNP 3

Prof. Krzysztof M. Górski

Prof. Krzysztof M. Górski z Uniwersytetu Warszawskiego i NASA Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology (Caltech) otrzymał Nagrodę FNP w obszarze nauk matematyczno-fizycznych i inżynierskich za opracowanie i wdrożenie metodologii analizy map promieniowania reliktowego, kluczowych dla poznania wczesnych etapów ewolucji Wszechświata. Jest autorem rewolucyjnej metody formatowania liczbowego i analizy danych astronomicznych z przeglądów całego nieba – HEALPix (Hierarchical Equal Areaiso Latitude Pixelization of the Sphere). To wszechstronne, innowacyjne narzędzie do konstrukcji, wizualizacji i analizy map sygnałów astronomicznych rozłożonych na całej sferze niebieskiej, w szczególności mikrofalowej emisji promieniowania tła. Z algorytmu tego korzystano w wielkoskalowych przeglądach całego nieba, takich jak WMAP, Planck, Fermi LAT czy Gaia. W badaniach kosmicznego promieniowania tła prof. Górski uczestniczył od wczesnych lat 90. XX wieku. Był jednym z kluczowych członków amerykańskiego zespołu misji Planck. Satelita został wystrzelony w 2009, a w roku 2013 zakończył misję po stworzeniu bezprecedensowo bogatego zbioru danych pomiarowych rozkładu mikrofalowej emisji na całym niebie w dziewięciu pasmach częstotliwości. Prof. K.M. Górski jest absolwentem Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, a doktoryzował się i habilitował na Uniwersytecie Warszawskim. Opublikował ponad 300 artykułów, które były cytowane ponad 63 tys. razy.

Nagrody FNP 4

Prof. Romuald Schild

Prof. Romuald Schild z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie został laureatem Nagrody FNP w obszarze nauk humanistycznych i społecznych za wskazanie klimatycznych i środowiskowych uwarunkowań procesów społeczno-kulturowych w epoce kamienia na obszarach Afryki Północnej i Niżu Europejskiego. Był jednym z pierwszych naukowców, którzy dostrzegli i opisali wpływ środowiska i zmian klimatu na życie we wczesnych społecznościach ludzkich Sahary Wschodniej. Nagrodzonych odkryć dokonano przede wszystkim w ramach Zjednoczonej Ekspedycji Prehistorycznej (Combined Prehistoric Expedition). Od 1962 roku związani z nią naukowcy prowadzili prace wykopaliskowe w Egipcie, Sudanie i Etiopii. Prof. Schild w latach 1999–2007 pełnił funkcję dyrektora ekspedycji. W badaniach zastosował m.in. nowatorską tzw. analizę dynamiczną zespołów kamiennych. Wykorzystywał też wciąż nowe w tamtych latach metody datowania radiowęglowego iluminescencyjnego. Skupiał się na zupełnie pomijanych wówczas zagadnieniach ewolucji klimatu oraz geoarcheologii.

Prof. Schild jest archeologiem pradziejowym. Był pierwszym polskim i działającym w Polsce naukowcem wybranym w 1998 r. do Narodowej Akademii Nauk Stanów Zjednoczonych. Obecna liczba jego cytowań wynosi 4913, a wskaźnik Hirscha 35, co jest rekordem wśród polskich archeologów.

Nagrody FNP wręczane są od 1992 roku autorom szczególnych osiągnięć i odkryć naukowych, które przesuwają granice poznania i otwierają nowe perspektywy poznawcze, wnoszą wybitny wkład w postęp cywilizacyjny i kulturowy naszego kraju oraz zapewniają Polsce znaczące miejsce w podejmowaniu najbardziej ambitnych wyzwań współczesnego świata. Wysokość nagrody wynosi 200 tys. zł.

Dominika Wojtysiak-Łańska

Wróć