logo
FA 11/2020 informacje i komentarze

Nagrody FNP

Czworo wybitnych uczonych dołączyło do grona 102 laureatów „polskich Nobli” – najważniejszych wyróżnień naukowych w kraju przyznawanych od 1992 roku przez Fundację na rzecz Nauki Polskiej.

Prof. Jacek Radwan

W obszarze nauk o życiu i o Ziemi uhonorowano prof. Jacka Radwana z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, który wykazał rolę ewolucyjnego mechanizmu optymalizacji zmienności genetycznej w kształtowaniu odporności na patogeny i tolerowaniu własnych antygenów. Jego badania dotyczą układu odpornościowego, a konkretnie wyjaśnienia, dlaczego nie zawsze jest on zdolny odpowiedzieć na atak organizmów patogennych.

Prof. Radwan jest biologiem ewolucyjnym. Zajmuje się m.in. doborem i konfliktem płciowym, koewolucją pasożyt-żywiciel, a w ostatnich latach szczególnie intensywnie ewolucją głównego układu zgodności tkankowej (MHC). Od 2012 roku pracuje na Wydziale Biologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Jest zastępcą przewodniczącego Komitetu Biologii Środowiskowej i Ewolucyjnej PAN. Opublikował 121 artykułów, cytowanych ponad 3,5 tys. razy. Był również redaktorem polskiego tłumaczenia podstawowego podręcznika biologii ewolucyjnej dla studentów –Ewolucji Douglasa J. Futuymy.

Prof. Ewa Górecka
Fot. Magdalena Wiśniewska-Krasińska/Arch. FNP

W kategorii nauk chemicznych i o materiałach nagroda trafiła do prof. Ewy Góreckiej z Uniwersytetu Warszawskiego, która opracowała materiały ciekłokrystaliczne o strukturze chiralnej zbudowane z niechiralnych molekuł. Efekty tego osiągnięcia mogą być w przyszłości zastosowane do stworzenia materiałów ciekłokrystalicznych nowej generacji. Otwierają też perspektywy zastosowań w zakresie nowatorskich materiałów optycznych oraz urządzeń przechowujących informacje. Chiralność to cecha obiektów, których lustrzane odbicia nie mogą być nałożone na siebie. Jest ona charakterystyczna zarówno dla makroświata, jak i mikroświata, ale przede wszystkim chiralna jest większość molekuł o znaczeniu biologicznym: aminokwasów, białek, cukrów. Do niedawna uważano, że struktury takie można otrzymać tylko w stanie krystalicznym, w którym molekuły silnie oddziałują. Dzięki pracom prof. Góreckiej wiemy, że również mniej zorganizowana materia, jaką są ciekłe kryształy, może tworzyć struktury chiralne zbudowane z molekuł achiralnych.

Prof. Krzysztof M. Górski

Prof. Krzysztof M. Górski z Uniwersytetu Warszawskiego i NASA Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology (Caltech) otrzymał Nagrodę FNP w obszarze nauk matematyczno-fizycznych i inżynierskich za opracowanie i wdrożenie metodologii analizy map promieniowania reliktowego, kluczowych dla poznania wczesnych etapów ewolucji Wszechświata. Jest autorem rewolucyjnej metody formatowania liczbowego i analizy danych astronomicznych z przeglądów całego nieba – HEALPix (Hierarchical Equal Areaiso Latitude Pixelization of the Sphere). To wszechstronne, innowacyjne narzędzie do konstrukcji, wizualizacji i analizy map sygnałów astronomicznych rozłożonych na całej sferze niebieskiej, w szczególności mikrofalowej emisji promieniowania tła. Z algorytmu tego korzystano w wielkoskalowych przeglądach całego nieba, takich jak WMAP, Planck, Fermi LAT czy Gaia. W badaniach kosmicznego promieniowania tła prof. Górski uczestniczył od wczesnych lat 90. XX wieku. Był jednym z kluczowych członków amerykańskiego zespołu misji Planck. Satelita został wystrzelony w 2009, a w roku 2013 zakończył misję po stworzeniu bezprecedensowo bogatego zbioru danych pomiarowych rozkładu mikrofalowej emisji na całym niebie w dziewięciu pasmach częstotliwości. Prof. K.M. Górski jest absolwentem Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, a doktoryzował się i habilitował na Uniwersytecie Warszawskim. Opublikował ponad 300 artykułów, które były cytowane ponad 63 tys. razy.

Prof. Romuald Schild

Prof. Romuald Schild z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie został laureatem Nagrody FNP w obszarze nauk humanistycznych i społecznych za wskazanie klimatycznych i środowiskowych uwarunkowań procesów społeczno-kulturowych w epoce kamienia na obszarach Afryki Północnej i Niżu Europejskiego. Był jednym z pierwszych naukowców, którzy dostrzegli i opisali wpływ środowiska i zmian klimatu na życie we wczesnych społecznościach ludzkich Sahary Wschodniej. Nagrodzonych odkryć dokonano przede wszystkim w ramach Zjednoczonej Ekspedycji Prehistorycznej (Combined Prehistoric Expedition). Od 1962 roku związani z nią naukowcy prowadzili prace wykopaliskowe w Egipcie, Sudanie i Etiopii. Prof. Schild w latach 1999–2007 pełnił funkcję dyrektora ekspedycji. W badaniach zastosował m.in. nowatorską tzw. analizę dynamiczną zespołów kamiennych. Wykorzystywał też wciąż nowe w tamtych latach metody datowania radiowęglowego iluminescencyjnego. Skupiał się na zupełnie pomijanych wówczas zagadnieniach ewolucji klimatu oraz geoarcheologii.

Prof. Schild jest archeologiem pradziejowym. Był pierwszym polskim i działającym w Polsce naukowcem wybranym w 1998 r. do Narodowej Akademii Nauk Stanów Zjednoczonych. Obecna liczba jego cytowań wynosi 4913, a wskaźnik Hirscha 35, co jest rekordem wśród polskich archeologów.

Nagrody FNP wręczane są od 1992 roku autorom szczególnych osiągnięć i odkryć naukowych, które przesuwają granice poznania i otwierają nowe perspektywy poznawcze, wnoszą wybitny wkład w postęp cywilizacyjny i kulturowy naszego kraju oraz zapewniają Polsce znaczące miejsce w podejmowaniu najbardziej ambitnych wyzwań współczesnego świata. Wysokość nagrody wynosi 200 tys. zł.

Dominika Wojtysiak-Łańska

Wróć