logo
FA 11/2020 Okolice nauki

Katarzyna Krzyżanowska

Krótko, ale treściwie

„Początki tego, co dzisiaj nazywamy teatrem, sięgają czasów, kiedy nie rejestrowano wydarzeń historycznych. Zapoczątkowały go ponadczasowe ludzkie czynności, co związane jest z niekończącą się i bezowocną dyskusją na temat tego, która z tych czynności stanowi rzeczywistą podstawę teatru. Prawdopodobnie najlepsza odpowiedź jest taka, że wszystkie te czynności połączone i rozwinięte na niezliczone sposoby w rozmaitych społecznościach i kulturach dają nam we współczesnym świecie rozległy wybór w zakresie tego, co nazywamy teatrem i formą z nim związaną”.

Opisanie historii teatru na świecie wydaje się zadaniem karkołomnym. A skumulowanie owej historii na niespełna 140 stronach jest wręcz niemożliwe. Tego zadania podjął się jednak Marvin Carlson w wydanej przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego książce Teatr z serii Krótkie wprowadzenie.

Carlson to prawdziwy znawca tematyki teatralnej, na co dzień profesor, wykładowca teatru i literatury porównawczej na Uniwersytecie Nowojorskim. Jest założycielem i redaktorem czasopisma „Western European Stages” oraz jurorem Międzynarodowego Festiwalu Teatru Eksperymentalnego w Kairze. Napisał ponad dwieście artykułów i czternaście monografii z zakresu dramatu oraz historii i teorii teatru.

W serii ukazują się publikacje przedstawiające skrótowy przegląd zagadnień, których dotyczy dany tytuł. Jednak Carlson uważa, że dzięki poruszeniu wielu ważnych aspektów jego książka przedstawia o wiele bardziej wielostronny obraz teatru niż ten, który można odnaleźć w innych ogólnych studiach dotyczących tego zagadnienia. Swoje dzieło podzielił autor na pięć rozdziałów. W pierwszym szukamy odpowiedzi na pytanie, „czym jest teatr?”. Znajdziemy w nim opis początków oraz rozwoju teatru w jego najbardziej znamienitych ośrodkach i kulturach – od klasycznej Grecji i Rzymu, poprzez średniowieczną Japonię i Europę, aż po wiek XX. Autor odwołuje się także do odległych geograficznie i kulturowo obszarów, które rzadko pojawiały się w „teatralnych” monografiach. Trzy kolejne rozdziały opisują związki teatru z religią, różnicę między teatrem a dramatem rozumianym jako tekst pisany, a także amplifikacje performansu i jego wpływ na teatr. Ostatni rozdział charakteryzuje to, co najbardziej odróżnia teatr od innych sztuk, czyli fakt, że powstaje on w wyniku jednoczesnego działania wielu twórców. W tym rozdziale Carlson opisuje poszczególne role odgrywane przez owych współtwórców (aktorów, reżyserów, scenografów oraz publiczność), a także wkład, jaki wnieśli oni do teatru na przełomie wieków.

Autorzy bardzo popularniej, interdyscyplinarnej serii Krótkie Wprowadzenie – skupieni wokół Uniwersytetu Oxfordzkiego – w swoich publikacjach poruszają najważniejsze zagadnienia XXI wieku, od zmian klimatu, przez terroryzm czy komórki macierzyste, po teorię gier. Wszystkie one, bazując na najnowszych faktach i analizach ekspertów, w przystępny i zwięzły sposób wprowadzają czytelnika w świat wybranej tematyki.

Wydawać by się mogło, że tak niewielka objętościowo książka na pewno nie wyczerpie tematu, jakim jest wielowiekowa historia teatru – i oczywiście tak właśnie jest. Nie zmienia to jednak faktu, że Carlson porusza tu najważniejsze aspekty, które wpłynęły na to, jak ewoluowała koncepcja teatru. Mimo iż właściwie każde zdanie tej książki niesie ze sobą jakąś wiedzę, jej lektura nie męczy czytelnika, nie odnosi on wrażania przeładowania publikacji. Opowieść o teatrze snuje autor w sposób jasny i zrozumiały dla czytelnika. A dla każdego, kogo uwiedzie narracja Teatru, lecz poczuje po niej niedosyt, autor przygotował spis lektur pomocniczych, czyli wybór najważniejszych tekstów poświęconych różnym aspektom teatru, na których sam się oparł.

Katarzyna Krzyżanowska

Marvin CARLSON, Teatr, tłum. Krystyna Kujawińska Courtney i Anna Jędrzejewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2020, seria: Krótkie Wprowadzenie.

Wróć