Lubow Żwanko, Dmytro Kibkało
Zygmunt Mokrzecki, zdjęcie portretowe, 1935. Źródło: zbiory Biblioteki Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych, https://rcin.org.pl/dlibra/publication/88623/edition/72911/content
Zygmunt Mokrzecki, zdjęcie portretowe, 1902. Źródło: zbiory Biblioteki Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych, https://rcin.org.pl/dlibra/publication/88624/edition/73049/content
Zygmunt Atanazy Mokrzecki urodził się 2 maja 1865 r. w majątku Dzitriki w powiecie lidzkim (gubernia wileńska) w rodzinie szlacheckiej Aleksandra i Kamili Mokrzeckich. Mieli oni czterech synów, wśród których Zygmunt był najmłodszy. Rok po jego urodzeniu zmarła matka, a ojciec oddał go na wychowanie do rodziców żony – Wincentego i Gersylii Narbut-Maszewskich. Mieszkali oni nieopodal w folwarku Winkowce. Babcia zaszczepiła w chłopcu zainteresowanie roślinami: zbierała zioła i znała się na ich właściwościach leczniczych. Prawdopodobnie to ona miała wpływ na wybór jego drogi zawodowej. Naukę szkolną Zygmunt pobierał najpierw w szkole podstawowej w Lidzie (1874–1879), a potem w Wileńskim Gimnazjum Realnym (1879–1884). W latach 1884–1889 studiował w Instytucie Leśnym w Sankt Petersburgu, uzyskawszy dyplom leśniczego II stopnia.
Wizyta prof. L.O. Howarda w Skierniewicach, 1927. Źródło: zbiory Biblioteki Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych, https://rcin.org.pl/miiz/dlibra/publication/88627/edition/73706/content
Po studiach powrócił do majątku Winkowce, żeby uczyć „chłopców czytać, pielęgnować sady, szczepić drzewka i nie kraść owoców z dworów”. Zamierzał założyć w zapisanych na niego po dziadku majątkach Winkowce i Kazimierowo „doświadczalnictwo naukowe”. O swojej decyzji po latach pisał do jednego z braci: „Rozumiałem też, że nie ma żadnej nadziei na to, aby rząd rosyjski stworzył w kraju placówkę naukową, chociażby rosyjską, ale tylko osobista prywatna inicjatywa w danych warunkach naszego bytu politycznego może być jedynym źródłem twórczości naukowej, w szczególności polskiej. Jedynymi ośrodkami kultury i cywilizacji polskiej, poza kościołem, były polskie dwory i dworki, i przy jednym z nich chciałem się utrzymać”. Niestety rodzina nie zrobiła tak, jak było zapisane w testamencie dziadka i młody Mokrzecki musiał wyjechać, żeby gdzie indziej układać sobie życie.
Azylem dla Zygmunta Mokrzeckiego stał się Charków, gdzie zrobił pierwsze kroki w zawodzie i nauce. Dwuletni okres charkowski (1890–1892) pozwolił mu ułożyć nowe plany na przyszłość. Najpierw zaczął pracować w Charkowskim Zarządzie Mienia Państwowego na stanowisku asystenta leśniczego. Jednocześnie studiował na Uniwersytecie Charkowskim. Na swoje zainteresowania naukowe i życiowe wybrał entomologię. Pracował też jako asystent w Katedrze Zoologii pod kierunkiem znanego zoologa profesora Aleksandra Brandta. W 1892 r. obronił doktorat. W tym samym roku w czasopiśmie „Lesnoj Żurnał” (Sankt Petersburg) została opublikowana jego pierwsza praca naukowa: Oczerk dacz Izumskogo leśnictwa Charkowskoj gubernii, w swiazi s diejatielnostju w nich sosnowago szełkopriada.
W 1892 r. tawrijskie ziemstwo gubernialne jako pierwsze w Imperium Rosyjskim wprowadziło stanowisko entomologa, które objął Zygmunt Mokrzecki. Okres krymski, w którym prowadził działalność naukową, popularyzatorską i organizacyjną, trwał 28 lat i został przerwany okupacją półwyspu przez wojska bolszewickie. Najpierw do 1897 r. pracował na stanowisku gubernialnego entomologa. Kolejne 15 lat podlegał Departamentowi Rolniczemu jako inspektor, później jako starszy specjalista. Podczas licznych wyjazdów i ekspedycji zbierał kolekcje owadów, roślin, minerałów, skał. W tym okresie cały czas utrzymywał ożywione kontakty z polskim środowiskiem naukowym.
W tym czasie Zygmunt Mokrzecki wykazał się wysokimi kwalifikacjami naukowymi i zdolnościami organizacyjnymi. Był założycielem różnych towarzystw naukowych. Z jego inicjatywy powstały towarzystwa entomologiczne w Kijowie i Chersoniu. W 1896 r. w Symferopolu założył pierwszy w Rosji magazyn ziemski, gdzie można było nabyć środki chemiczne ochrony roślin. W 1899 r. założył w tym mieście Historyko-Przyrodnicze Muzeum, a w 1910 r. Krymskie Towarzystwo Naturalistów i Wielbicieli Przyrody, na którego czele stał w ciągu pierwszych pięciu lat. Był też redaktorem wydawanego przez Towarzystwo zbioru prac naukowych. W latach 1912–1920 był organizatorem i dyrektorem pierwszej na Krymie doświadczalnej stacji pomologicznej w Sałgirce (Symferopol). Prowadził regularnie szkolenia dla ogrodników-instruktorów, słuchaczy i kadry szkół agronomicznych.
Do wielkich osiągnięć Mokrzeckiego można zaliczyć udział w założeniu Uniwersytetu Tawrijskiego w Symferopolu. Otrzymał też propozycję objęcia na nim stanowiska asystenta profesora i sprawując tę funkcję przyczynił się do powstania Wydziału Agronomicznego. W 1918 r. został mianowany na profesora entomologii, jak też uhonorowany tytułem doktora honoris causa.
Zygmunt Mokrzecki jako pierwszy w Europie wprowadził amerykańskie kierunki pracy w dziedzinie entomologii stosowanej. Miał wieloletnie przyjacielskie stosunki z organizatorem i twórcą amerykańskiej entomologii stosowanej doktorem Lenardem Howardem (1857–1950), szefem Biura Entomologicznego Ministerstwa Rolnictwa Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej.
Zygmunt Mokrzecki, zdjęcie zbiorowe, 1928. Źródło: zbiory Biblioteki Muzeum i Instytutu Zoologii PAN, Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych, https://rcin.org.pl/miiz/dlibra/publication/88630/edition/73883
W okresie krymskim za swoją działalność został odznaczony orderem św. Stanisława ІІІ stopnia (1911), uzyskał wysoką rangę radcy stanu (1915), która odpowiadała stanowisku wicegubernatora.
Zygmunt Mokrzecki prowadził szeroką działalność społeczną – aktywie uczestniczył w życiu polskiej wspólnoty Symferopola i swoim rodakom był „zawsze gotów służyć radą i pomocą”.
Po przyjeździe do Symferopola ożenił się z Marią Szumską, Rosjanką z pochodzenia. Ich dzieci, Wiktor (15 września 1893 r.) i Maria (9 grudnia 1897 r.), z którymi ojciec stale rozmawiał po polsku, byli wychowani w polskim duchu. W 1919 r. małżonkowie rozwiedli się, a fakt rozwodu potwierdzono w „parafii prawosławnej św. Trójcy w Warszawie 27 czerwca 1923 roku”. Polskość w dzieciach była bardzo silna, po rozwodzie rodziców pozostali z ojcem i następnego roku wraz z nim wyjechali na emigrację.
W 1920 r. Zygmunt Mokrzecki wraz z córką popłynął do Turcji, zostawiwszy w mieście swoje archiwum naukowe oraz zbiory. Pozostawił wszystko, co było sensem życia: pracę zawodową, dotychczasową karierę, społecznie uznanie.
Jakiś czas mieszkali Mokrzeccy w Konstantynopolu. To miasto stało się swoistą Mekką dla emigrantów z terenów byłego Imperium Rosyjskiego. Po kilku miesiącach dołączył do nich syn, który już w Polsce zdobył różne stopnie w Marynarce Wojennej. Zygmunt Mokrzecki dostał propozycje pracy ze Stanów Zjednoczonych, Bułgarii i Jugosławii. Do tej ostatniej wyjechał wraz z córką i jej mężem Wacławem de Schoene. Pracował w koledżu w Belgradzie, później w Mariborze. W 1921 r. mieszkał w Sofii, gdzie piastował stanowisko inspektora przy Ministerstwie Rolnictwa Bułgarii. Tutaj badał szkodniki róży olejnej, ryżu, tytoniu, rodzynek, opublikował siedem prac naukowych.
Przebywając na emigracji, pragnął dostać się do Polski, podejmując trudne próby poszukiwania miejsca pracy. Dlatego nawiązał kontakt ze znanym pomologiem doktorem Ludwikiem Garbowskim. Wśród trudności był też brak „odpowiednich środków finansowych”, umożliwiających Mokrzeckiemu wyjazd po kraju.
Zygmunt Mokrzecki, 1936. Źródło: Narodowe Archiwum Cyfrowe, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/jednostka/-/jednostka/5985353/obiekty/330132
1 stycznia 1922 r. udało się wrócić do Polski. Stało się to możliwe dzięki staraniom rektora Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie i jego kontaktom ze służbami dyplomatycznymi Polski. Okres życia w kraju to dla uczonego czas pracy na rzecz rozwoju nauki polskiej, skupienia nad tworzeniem nowych metod walki z niebezpiecznymi dla gospodarki owadami, zaangażowania w pracę dydaktyczną na kilku uczelniach, przygotowania licznych publikacji. Polski entomolog Janusz Czyżewski z wielkim szacunkiem napisał o Zygmuncie Mokrzeckim: „W Polsce, w okresie międzywojennym wokół niemal legendarnej postaci Zygmunta Mokrzeckiego skrystalizowały się kierunki badań entomologicznych oraz zasady organizacji ochrony roślin uprawnych. Jego wielki autorytet, zdobyty wszechstronną i twórczą działalnością na obczyźnie, pozwolił Mu po powrocie do kraju skupić i zjednoczyć we wspólnym wysiłku polskich specjalistów”.
Od 1 kwietnia 1922 r. został mianowany na stanowisko profesora zwyczajnego ochrony lasu i owadoznawstwa leśnego w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Objął też kierownictwo zlokalizowanego w Skierniewicach Instytutu Entomologii i Ochrony Lasów. Wykładał entomologię na Uniwersytecie Warszawskim. Uczestniczył w organizowaniu akcji ratowania polskich lasów od szkodników, na przykład zajmował się zwalczaniem korników w Tatrach i w Puszczy Białowieskiej. Zainicjował stosowanie oprysków lasów prowadzonych przy użyciu samolotów. Dzięki niemu Polska została jednym z pierwszych krajów, gdzie wprowadzono tę nowatorską metodę odznaczającą się bardzo wysoką skutecznością. Wprowadził również stosowanie świec dymnych z arsenem do zwalczania pasożytów drzew owocowych i lasów.
W różne lata Mokrzecki był zaangażowany w prace doradcze przy instytucjach rządowych oraz przemysłowych. W latach 1923−1929 był doradcą do spraw badań i zwalczania szkodliwych owadów przy Departamencie Leśnictwa w Ministerstwie Rolnictwa i Dóbr Państwowych. Na zaproszenie dyrekcji Polskiego Monopolu Tytoniowego pracował na „czasowym stanowisku rzeczoznawcy do zbadania i zwalczania szkodników i chorób plantacyj i surowców tytoniowych”.
Pierwsza publikacja naukowa Zygmunta Mokrzeckiego: Мокжецкий С., Очерк дач, Изюмского лесничества, Харьковской губернии, в связи с деятельностью в них соснового шелкопряда. Źródło: Лесной Журнал, 1892, вып. 4, с. 401-418.
Pracował też w dziedzinie ochrony roślin uprawnych. Wraz z fitopatologiem Ludwikiem Garbowskim inicjował pierwszy Zjazd Entomologów i Fitopatologów (1923). Na nim został założony Komitet Ochrony Roślin. W 1925 r. przy udziale obu uczonych powołano Sekcję Ochrony Roślin przy Związku Rolniczych Zakładów Doświadczalnych Polski.
Zygmunt Mokrzecki został twórcą Polskiego Towarzystwa Entomologicznego (1922), a w 1923 r. we Lwowie został wybrany na pierwszego jego prezesa (do końca życia piastował stanowisko prezesa honorowego). W tymże roku zorganizował pierwszy zjazd entomologów i fitopatologów, na którym został wybrany komitet ochrony roślin na czele z nim. Był też uczestnikiem szeregu międzynarodowych forów naukowych. Na przykład w lipcu 1932 r. w Paryżu przebywał na V Międzynarodowym Kongresie Entomologicznym z okazji 100-lecia Francuskiego Towarzystwa Entomologicznego.
Był też członkiem szeregu polskich naukowych instytucji, m.in.: członkiem honorowym Towarzystwa Przyjaciół Nauki w Wilnie i Wileńskiego Towarzystwa Pomologicznego, prezesem honorowym i czynnym sekcji fitoentomologicznej Polskiego Związku Zakładów Rolno-Doświadczalnych, członkiem Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, Związku Leśników Polski, wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Anatomiczno-Zoologicznego, członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Był też członkiem honorowym Amerykańskiego Towarzystwa Entomologów Praktykujących, członkiem Bułgarskiego Towarzystwa Entomologicznego i Towarzystwa Entomologicznego, członkiem korespondentem Instytutu Leśnictwa w Leningradzie oraz Czechosłowackiej Akademii Rolnictwa.
Spuścizna uczonego obejmuje w znacznej mierze opisy wielu owadów szkodliwych w rolnictwie, ogrodnictwie i leśnictwie oraz wnikliwe obserwacje nad ich pojawami w południowych regionach Rosji, głównie na Krymie, oraz w Bułgarii i Polsce. Jest autorem 300 naukowych i popularnonaukowych prac, a także niewielkich książeczek z konkretnymi opisami i radami, które zostały opublikowane po polsku, rosyjsku, bułgarsku, niemiecku, francusku, angielsku i włosku. Przeważająca liczba prac ukazała się w Symferopolu. Jego artykuły i wzmianki chętnie publikowały periodyki rosyjskie, a później polskie i zagraniczne: „Pismo Entomologii Stosowanej”, „Rosyjski Przegląd Entomologiczny”, „Czasopismo Leśne”, „Owocarstwo”, „Zeitschrift fur Wussenschaftliche Insektbiologie”, „Zeitschrift fur Pflanzenkrankheiten”, „Allgemeine Zeitschrift fur Entomologie” oraz inne.
Obok propagowania nowoczesnych metod ochrony roślin uprawnych przed chorobami i szkodnikami, Mokrzecki zwrócił uwagę na znaczenie naturalnych wrogów (drapieżców i pasożytów) owadów szkodliwych oraz na rolę biocenozy, szczególnie w ochronie dzewostanów leśnych. Napisał pionierskie w skali światowej doniesienia o nowych metodach leczenia i odżywiania drzew (1903), wewnętrznej terapii roślin (1904), leczeniu chlorozy (1904). Poza licznymi nowatorskimi metodami ochrony roślin wynalazł metodę pozakorzeniowego odżywiania roślin, a także opracował nowy kierunek nauki w dziedzinie fitopatologii wewnętrznej terapii roślin.
10 grudnia 1927 r. w Warszawie odbyły się uroczystości z okazji 35-lecia pracy naukowej Zygmunta Mokrzeckiego. Był on uznany za „jednego z współtwórców nowoczesnej entomologii stosowanej”. Często, jak odnotował Janusz Czyżewski, uczony wypowiadał swój pogląd na temat jedności kierunków entomologii: „Nie ma entomologii teoretycznej i stosowanej. Jest tylko jedna nauka o owadach – entomologia, jako jedna z gałęzi nauk zoologicznych, której wyniki badań albo stanowią nowe osiągnięcia wiedzy podstawowej, albo też bezpośrednio mogą być wykorzystane przez praktykę rolniczą i leśną, ewentualnie medycynę i weterynarię”.
Jakim człowiekiem był Zygmunt Mokrzecki, można dowiedzieć się z jubileuszowego artykułu o nim, opublikowanego na łamach czasopisma „Las Polski” (nr 12, 1927): „Na szczególne podkreślenie zasługuje stosunek prof. Mokrzeckiego do młodzieży i kolegów. Miał zawsze, jak to mówią, „szczęście do ludzi”. Gromadził ich wokół siebie i swych zakładów pod hasłem pracy naukowej; kochali go więc szczerze i dziś, w dniu jubileuszu, niejeden liść wawrzynowy, oni właśnie, ci dawniejsi „młodzi” wpięli do laurowego wieńca swego nauczyciela, przyjaciela i towarzysza. Zawsze życzliwy i bezinteresowny, pozostał nasz jubilat do dziś taki sam. Rozważając pracę i zasługi prof. Mokrzeckiego, cisną się pod pióro jednak słowa żalu, że człowiek takiej miary i energji, człowiek pełny, mający prawo, powiedzieć o sobie «nihil humanum mihi alienum esse puto» tak długo pozostawać musiał poza krajem, że zaledwie piąta część jego twórczego, dotychczasowego życia oddana być mogła na chwałę i pożytek rodaków” (pisownia zachowana – aut.).
W 1935 r. przeszedł na emeryturę. Była mu przyznana w 1931 r., gdy stosownie do wieku miał zakończyć służbę zawodową, ale przedłużano kilkakrotnie jego zatrudnienie na katedrze. Zygmunt Mokrzecki zmarł 3 marca 1936 r. i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.
Zygmunt Mokrzecki, wybitny uczony europejskiej skali, przeszedł trudną drogę życiową, ale zawsze była z nim miłość do nauki, która stała się sensem jego egzystencji. Był świetnym uczonym, który wszystkie wyniki badań teoretycznych skutecznie stosował w praktycznej działalności. Do jego osiągnięć należą nowe metody leczenia i opryskiwania drzew, zwłaszcza z aeroplanów, zbadanie roli biocenozy w ochronie plantacji leśnych. Dwuletni pobyt w Charkowie pozwolił mu zorientować się w kwestii dalszej działalności zawodowej i naukowej, opublikować pierwszy artykuł naukowy, zebrać pierwszą kolekcję i postawić pierwsze kroki w karierze zawodowej. Imię uczonego jest na zawsze wpisane na listę zasłużonych dla nauki polskiej, jak również światowej entomologii, a jego pionierskie metody zwalczania szkodliwych owadów są nadal aktualne.
Prof. dr hab. Lubow Żwanko – kierowniczka Centrum Muzealnego w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach uchodźstwa I wojny światowej, historii Polonii Charkowa i Polaków na Ukrainie Wschodniej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Prof. dr hab. Dmytro Kibkało – profesor Katedry Chorób Wewnętrznych i Diagnostyki Klinicznej Zwierząt w Państwowym Uniwersytecie Biotechnologicznym w Charkowie; specjalizuje się m.in. w badaniach chorób wewnętrznych zwierząt, biochemii klinicznej weterynaryjnej, historii medycyny i medycyny weterynaryjnej.
Konsultacja językowa: dr Marcin Lutomierski
Autorzy składają podziękowania Pani Helenie Ozdarskiej z Archiwum Centralnego Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie za udostępnienie skanów „Teki Akt Osobowych, 2722, Mokrzecki Zygmunt” oraz Panu dr. hab. Markowi Bunalskiemu, prof. UPP, z Katedry Entomologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, a także Polskiemu Towarzystwu Entomologicznemu za przekazane materiały, które pozwoliły ułożyć niniejsze opracowanie.
Wróć