Reforma publikowania naukowego: Deklaracja Sztokholmska

Siedziba Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk. Źródło: Wikipedia

Nasz artykuł w kwartalniku PAN „Nauka”, poprzedzony skróconym dokumentem opublikowanym w „Forum Akademickim”, spotkał się z dużym zainteresowaniem środowiska naukowego. Za wszystkie głosy, także te polemiczne, bardzo dziękujemy. Wiele osób wskazywało, że zgadza się z naszą diagnozą, obserwują zjawiska przez nas opisane w swoim miejscu pracy: uczelni, instytucie naukowym czy naukowo-badawczym. Wielu z czytelników naszego artykułu obawia się, że nie istnieją skuteczne mechanizmy pozwalające na uzdrowienie globalnego systemu publikacji naukowych. Jesteśmy w tej kwestii realistami – bez szerokiego, środowiskowego porozumienia, bez silnego, wspólnego oddziaływania na decydentów nic się w tej sprawie nie wydarzy.

Jak wskazywaliśmy w artykule, procesy przez nas opisywane mają charakter ogólnoświatowy, nie są ograniczone do polskiej rzeczywistości. Na początku listopada brytyjskie The Royal Society opublikowało komunikat podsumowujący wyniki niedawnej konferencji zorganizowanej w Sztokholmie przez Royal Swedish Academy of Sciences. Uczestnicy konferencji przygotowali deklarację o konieczności reform systemu publikacji naukowych zwaną „Deklaracją Sztokholmską”. Argumentacja autorów deklaracji jest zbieżna z naszymi argumentami: wskazują oni, że nauka opiera się na uczciwości i wiarygodności, i że coraz częściej jest zagrożona przez fałszywe publikacje naukowe, a do obiegu naukowego trafiają corocznie ogromne liczby fałszywych prac, co prowadzi do marnowania pieniędzy, utraty zaufania i zniekształcenia wiedzy.

Aby przywrócić kontrolę społeczności akademickiej nad systemem publikacji naukowych, autorzy Deklaracji proponują opracowanie globalnego planu reformy publikowania naukowego. Wskazują przy tym, że współczesny system publikowania wyników prac naukowych zmaga się z poważnymi problemami: (1) proces publikacji został w dużej mierze skomercjalizowany – wielkie wydawnictwa osiągają ogromne dochody z opłat za publikacje finansowane ze środków publicznych; (2) obserwuje się gwałtownie rosnącą falę niskiej jakości publikacji, które nie są poddawane procesowi rzetelnej recenzji; (3) rośnie zagrożenie ze strony „fabryk artykułów”, które masowo produkują fałszywe prace naukowe i sprzedają autorstwo badaczom działającym pod presją wymogów publikacyjnych; (4) postępuje „punktoza”, w której uczelnie i instytuty oceniają naukowców głównie na podstawie liczby publikacji i cytowań, a nie jakości badań, co sprzyja powstawaniu treści o niskiej jakości; (5) postępuje zanieczyszczenie literatury naukowej fałszywymi raportami, a odróżnienie wiarygodnych wyników od fałszywych staje się coraz trudniejsze. Ten proces istotnie spowalnia rzeczywisty postęp nauki.

Deklaracja Sztokholmska zaleca:

1. Przywrócenie naukowcom kontroli nad systemem publikacyjnym. Wydawnictwa naukowe powinny działać bez zysku (non-profit), być prowadzone przez uczelnie, akademie, stowarzyszenia naukowe i biblioteki, a autorzy powinni zachowywać prawa do swoich tekstów.

2. Nagradzanie za jakość badań, a nie ilość publikacji czy cytowań. System ocen i nagród powinien skupiać się na rzetelności metodycznej i znaczeniu badań prowadzonych przez naukowców, a nie na liczbie publikacji i wskaźnikach bibliometrycznych typu impact factor i indeks Hirscha.

3. Wykrywanie i zwalczanie oszustw naukowych. Powinny powstać niezależne organizacje, które wykrywają i katalogują fałszywe prace, prowadzą rejestry nieuczciwych wydawnictw oraz uczą i propagują zasady etyki publikowania.

4. Wprowadzanie regulacji prawnych dotyczących publikacji naukowych. Powinny zostać wprowadzone przepisy karzące produkcję i sprzedaż fałszywych artykułów, przekupstwo w publikacjach oraz nieuczciwe praktyki autorów.

Deklaracja skierowana jest do uczelni, akademii nauk, fundacji i rządów i ma zjednoczyć środowisko naukowe na całym świecie wokół wspólnego celu, jakim jest odbudowanie zaufanie do nauki, ograniczenie liczby oszustw i uczynienie wiedzy bardziej dostępną i wiarygodną.

Podzielamy argumentację zawartą w Deklaracji, apelujemy do polskich instytucji naukowych o przyłączenie się do tej inicjatywy oraz rozpowszechnianie idei „czystego publikowania” w krajowych i międzynarodowych instytucjach naukowych.