Między faktem a fikcją

Książka prof. Beaty Stuchlik-Surowiak składa się z piętnastu tekstów, bibliografii oraz indeksu osobowego. Wnikliwe opracowanie porusza kwestię ponadczasową – brutalność ludzką, która nie jest zjawiskiem charakterystycznym wyłącznie dla czasów współczesnych.

Autorka przytacza opinię Zbigniewa Kuchowicza, jakoby ówczesne zamiłowanie do tyranii spowodowane było m.in. wiarą w dobroczynny wpływ kar cielesnych. Co więcej, system społeczny zapewniał nieograniczoną władzę nad poddanymi, co skutkowało podejmowaniem sadystycznych praktyk bez większych konsekwencji. Niemniej jednak staropolskie zbrodnie nie wynikały wyłącznie z potrzeby zaspokojenia wewnętrznych „zachcianek”. Często motywem popełnianych morderstw były kwestie polityczne lub finansowe. W narracji nie brakuje także przestępstw uwarunkowanych nastrojami społecznymi oraz relacjami międzyludzkimi.

Badaczka podejmuje refleksje na temat granicy pomiędzy faktem, historią a literaturą. Zestawia zapiski kronikarskie i pamiętnikarskie, akta sądowe, publikacje naukowe, teksty kultury i legendy, dzięki czemu opracowanie przybiera formę dzieła interdyscyplinarnego. Niemniej praca skłania się w stronę literaturoznawstwa, co skutkuje pominięciem szczegółów prawnych.

Stuchlik-Surowiak stanęła przed trudnym wyzwaniem badawczym. Relacje pomiędzy wspomnianymi źródłami są zazwyczaj skomplikowane, ponieważ niejednokrotnie ujawniają niespójności. Dodatkowo należy wziąć pod uwagę takie aspekty, jak brak obiektywizmu ze strony kronikarzy (np. sympatie i antypatie Jana Długosza) lub konsekwencje dystansu czasowego dzielącego przestępstwo od jego udokumentowania.

Analiza zróżnicowanych źródeł unaocznia możliwy kształt określonej zbrodni. Badaczka nie narzuca jednak najbardziej prawdopodobnej wersji wydarzeń, lecz porównuje wszelkie relacje i motywy. Zróżnicowany jest także dobór sprawców zbrodni; m.in. opisane są historie magnatów i szlachty, raubritterów, duchownych oraz osób świeckich. Nie pominięto także kwestii kobiecej – w interesujący sposób łamany jest stereotyp uległej, pobożnej żony. Przestępstwa popełnione przez kobiety cechują się wielostronnymi motywami: od chęci osiągnięcia korzyści materialnej, po zemstę na przemocowym małżonku.

Zaletą opracowania są szczegóły opisywanych zbrodni. Niektóre cytaty służą dokładnej retrospekcji przestępstw. Jednak zjawisko nie dominuje całego tekstu, przytaczane są także fragmenty powieści, wierszy, pieśni czy wpisów internetowych. Badaczka nawiązuje też do dramatów teatralnych, filmów czy obrazów. Dzięki temu zarysowują się różne interpretacje i hipotezy rozpowszechniane na przestrzeni wieków.

Dodatkowo opracowanie przybliża różne aspekty obyczajowości staropolskiej, np. obrazuje hierarchię społeczną (w tym sytuację chłopstwa i kobiet) oraz codzienne przyzwyczajenia ówczesnego społeczeństwa. Wśród narodu uchodzącego za bogobojny szerzyła się demoralizacja, a kultura śmierci przybrała także wymiar rozrywkowy: chodzono oglądać publiczne egzekucje, jakby były przedstawieniami teatralnymi.

Publikacja ma oryginalną wartość poznawczą. Grupą docelową mogą być historycy, poloniści, prawnicy, ale i czytelnicy spoza kręgu akademickiego. Książka łamie stereotyp cnotliwego społeczeństwa i unaocznia, że staropolska obyczajowość miała wpływ na kulturę następnych epok aż do współczesnych mediów. Autorka podkreśla, że badania nie wyczerpują tematu oraz zachęca do analizy kronik i pamiętników.

Beata STUCHLIK-SUROWIAK, Szkice o zbrodni w kulturze staropolskiej (XV-XVII wiek). Między faktem, historią a literaturą, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2025.