Beata Łubianka
Rys. Sławomir Makal
Jak badać świat wartości? Jakich narzędzi używa się do tych celów? Jaka jest struktura wartości społeczeństwa polskiego? Jaką rolę w ukształtowaniu świata wartości mają religia i tradycja, a jaką wzorce i postawy czerpane z otaczającej rzeczywistości? W którą stronę zmierzają przemiany wartości w Polsce i na świecie? Czy nauka powinna oceniać strukturę wartości w danych społeczeństwach i z jakich pozycji?
Prezentowany dwugłos odpowiada tylko na niektóre z zadanych przez naszą redakcję pytań. Być może będzie okazja, by wrócić do tej problematyki.
(fig)
Etymologia słowa „wartość” wywodzi się od niemieckiego słowa „wert” oznaczającego wart, godny, drogi, szanowany. Podobne znaczenie w języku niemieckim posiada również wyraz „würde” oznaczający godność. Określenie „wert” przypisane jest wartości w rozumieniu ogólnym, relatywnym, natomiast „würde” to godność mająca znamiona wartości bezwzględnej. W języku greckim słowo „wartość” oznacza „aksjos” – godny, zaś jego łaciński odpowiednik to „valor”, „valeo” i oznacza „mam moc”. Tym samym wartość posiada pewną siłę, aby osobę przyciągnąć ku sobie. Moc jednak nie jest zniewalająca, ale ukazuje wolność człowieka, który odkrywa wartości, wybiera je i przede wszystkim realizuje.
Współcześnie problematyka wartości ma charakter interdyscyplinarny. Stanowi część wspólną tak różnych dziedzin nauki, jak filozofia, psychologia, pedagogika, socjologia, ekonomia, antropologia, kulturoznawstwo, etnologia czy językoznawstwo. Nauki te przypisują terminowi „wartość” swoiste i niekiedy odmienne znaczenie, co nie sprzyja formułowaniu wspólnych wniosków. Jednak cenne jest ono dla wymiany doświadczeń badawczych czy prowadzenia wspólnych rozważań co do kontekstu stosowania pojęcia. Dodatkowo w problematyce wartości na równi z charakterystyką wartości samych w sobie pojawia się analiza relacji człowiek – wartości. Relację tę nauka opisuje jako aktywne, dwustronne oddziaływanie: jako podmiotowy stosunek człowieka do świata wartości oraz jako oddziaływanie wartości na człowieka, na jego myśli, emocje, zachowanie. Wartości są typowymi ludzkimi strukturami formułującymi poznawczo rzeczywistość wokół nas i uczestniczącymi w procesach ukierunkowujących nasze działanie. Wartości są jednocześnie dynamicznym produktem kultury oraz wewnętrzną, indywidualną dyspozycją człowieka nabywaną w toku wychowania i osobistego doświadczenia.
W języku polskim, zgodnie ze leksykalnymi definicjami podanymi przez słownik języka polskiego, wartość posiada kilka znaczeń. Rozróżniane jest ekonomiczne określenie wartości rozumianej jako wartość użytkowa, właściwość materialna danego przedmiotu lub towaru dająca wyrazić się równoważnikiem pieniężnym. Wartość to także cecha lub zespół cech przypisywanych danej osobie lub rzeczom stanowiący o jej walorach cennych dla ludzi poprzez zaspokojenie ich potrzeb lub możliwość wywołania pozytywnych uczuć. Wartość to posiadanie przez osobę zalet moralnych lub społecznych, związane z oceną samego siebie i poczuciem własnej wartości. Wartością i wartościami określany jest także zespół cech uznawanych za dobre, będące wzorcem postępowania dla ludzi, godnych urzeczywistnienia, jako ważne w życiu. Wartość używana jest także w terminologii matematyczno-fizycznej jako zmienna mogąca zastąpić wyrażenie algebraiczne lub liczba określająca, ile jednostek zawiera dana wielkość fizyczna.
Zarówno w mowie potocznej, jak i literaturze naukowej termin wartość występuje w trzech zasadniczych znaczeniach, często ze sobą powiązanych a niekiedy i mylonych. Wartość to to, ile coś jest warte, przekładalność na jednostki miary w celu uzyskania wymierności liczbowej. Wartość to rzecz lub cecha wartościowa, to, czemu przypisujemy wartość, czyli wartość oznacza własność danej rzeczy. Wartość to także myśl sprawiająca, że przedmioty, cechy, zdarzenia czy instytucje uznajemy za wartościowe. Tym samym rozumienie słowa „wartość” utożsamiane jest też z tym, co jest cenne, co odpowiada wysokim wymaganiom, co jest godne pożądania oraz stanowi cel ludzkich dążeń. Są to idee, przekonania, ideały, przedmioty materialne uznawane przez zbiorowość i jednostki za szczególnie ważne i cenne.
Termin „wartość” po raz pierwszy i najwcześniej, bo już w XVIII wieku, został użyty w ekonomii i dominował w znaczeniu użytkowym, jako właściwość materialna danego przedmiotu lub towaru. Jednak rozważania na temat wartości wywodzą się z myśli filozoficznej. Nazwa ogólna dla wszelkich wartości rozpowszechniła się i została zaadaptowana na grunt filozofii stosunkowo niedawno, bo pod koniec XIX wieku. Pojęcie „wartości” odnajdujemy u Immanuela Kanta, choć do filozoficznego słownika termin ten wszedł głównie za sprawą hasła „przewartościowania wszystkich wartości” głoszonego przez Fryderyka Nietzschego. Odrębna problematyka wartości na terenie filozofii ukonstytuowała się w drugiej połowie XIX wieku, gdy Rudolf Lotze stworzył dyscyplinę pod nazwą filozofii wartości, wyraźnie oddzielając pojęcia wartości i dobra, a od początku XX wieku zaczęła funkcjonować ona jako aksjologia. Aksjologia to teoria wartości zajmująca się badaniem natury wartości, kryteriów wartości, jej rodzajów i hierarchii oraz natury i sposobu poznawania wartości, ma ona w zakresie swego zainteresowania przede wszystkim wartości absolutne.
Pomimo istniejącej parcelacji tematyki wartości pomiędzy szereg dyscyplin naukowych warto pamiętać o ważności podstawowej kwestii dotyczącej sposobu istnienia wartości oraz ich istoty. Sprowadzają się one do dwóch zasadniczych i przeciwstawnych stanowisk: subiektywizmu i obiektywizmu aksjologicznego. Według subiektywizmu aksjologicznego wartości są zależne od człowieka, są zrelatywizowane względem subiektywnych przeżyć osoby poznającej. Człowiek jest twórcą i źródłem wartości, które są cechą względną rzeczy, przysługującą im ze względu na ich przydatność i cel. Wartość nie należy do przedmiotu jako cecha obiektywna, ale pozostaje pod wpływem rodzących się w osobie uczuć czy pragnień. Na gruncie aksjologii subiektywistycznej wartości zredukowane są do potrzeb człowieka, który subiektywnie określa to, co jest dla niego wartością. Istnienie wartości sprowadzone jest do przeżycia, do emocjonalnej reakcji na sytuacje, z czym wiąże się zjawisko relatywizmu.
Odmiennie problem istnienia wartości przedstawia aksjologia obiektywistyczna. Zakłada ona, iż wartości są niezależne od podmiotu, który ja odkrywa. Wartości i ich hierarchia są transcendentne wobec człowieka, istnieją obiektywnie i niezależnie od niego. Obserwowana i powszechnie uznawana „zmienność” wartości w czasie i kulturze jest zmiennością nie samych wartości, ale naszych ocen, postaw czy preferencji wobec nich wynikających z różnego stopnia ich poznania.
Warta przedstawienia jest też propozycja wyjść poza alternatywę subiektywizmu i obiektywizmu aksjologicznego, która odnosi pojęcie wartości do ujawniającej się w doświadczeniu relacji między człowiekiem a światem. Wartości istnieją dzięki człowiekowi i poprzez niego, w jego świadomości, dążeniach, aspiracjach, stanowiąc przez to jego świat. Jednocześnie człowiek żyje dzięki wartościom, realizuje je i rozwija poprzez obiektywizację aprobowanego świata wartości.
Analiza terminu „wartość” w naukach społecznych pokazuje, że termin ten, poprzez swoją wieloznaczność i widoczny brak konwencji terminologicznej przesądzającej o cechach należących do słowa „wartość”, staje się terminem „nieostrym” a przez to różnorodnie pojmowanym. Nie tyko nie ma zgody, jak pojęcie wartości należy rozumieć, lecz także jak sam termin jest rozumiany w danej definicji. Jednak, co warto podkreślić, jeśli mówimy czy piszemy o czymś lub o kimś, że posiada wartość, to mamy na myśli pozytywne, dobre, dodatnie jego cechy.
W psychologii badane są procesy przeżywania wartości, postawy wobec wartości, związek cech osobowości z wartościami a także rolą wartości w ludzkim zachowaniu. Socjologia analizuje, co, przez kogo i kiedy uważane jest za wartościowe oraz jak powstaje hierarchia wartości i jak jest przekazywana w społeczeństwie. Badania kulturoznawcze oparte są na analizie głównie zagadnień potrzeb społeczno-kulturalnych w kontekście wartości, roli wartości w rozwoju kultury czy zachowań preferencyjnych związanych z typami kultury. Powyższe ujęcia terminu wartości zgodnie akcentują fakt, że są one potrzebne zarówno osobie, jak i społeczeństwu, by istniały jako cel ludzkich dążeń oraz normy czy ideały. Wartości stanowią klucz do znalezienia odpowiedzi na pytania o ludzką motywację, cele i sens podjętych działań czy obserwowanych zachowań.
W psychologicznym ujęciu wartości najczęściej spotykamy stanowisko aksjologizmu obiektywistycznego. Zakłada ono, że wartości są niezależne od osoby, która je odkrywa. Wartości są stałe i niezmienne podobnie jak porządek, który tworzą. Wartości istnieją obiektywnie, jednak są subiektywnie wybierane i realizowane przez człowieka. Jednak to, że coś jest subiektywne, nie oznacza, że nie jest realne lub nie wpływa obiektywnie na proces regulacji zachowania człowieka.
W psychologii najczęściej traktuje się wartości jako zjawiska psychiczne o charakterze poznawczym. Wartość określana jest jako dowolny przedmiot materialny czy idealny, idea lub instytucja, przedmiot rzeczywisty lub wyimaginowany w stosunku, do którego osoby lub zbiorowość przyjmują postawę szacunku, a dążenie do jego osiągnięcia uruchamia motywacje do działania. Wartościami są określane te przedmioty czy stany rzeczy, które zapewniają równowagę wewnętrzną i do których dążenie daje poczucie dobrze spełnionego obowiązku.
Wartości pojmowane są także jako to, co jest ważne dla aktywności i rozwoju człowieka, jako przekonanie osoby o tym, co ważne i godne osiągnięcia. Idea człowieczeństwa zakłada, że tylko człowiek czuje potrzebę, a nawet konieczność posiadania, poznawania, odkrywania i realizowania wartości.
Wartości rozpatrywane w psychologicznych koncepcjach człowieka ukazują nam, że w ramach behawioryzmu i neobehawioryzmu wartości traktowane są naturalistycznie jako zaspokajanie potrzeb organizmu, a przetrwanie i przeżycie organizmu to wartość najwyższa. Neopsychoanalityczny kierunek zwraca szczególną uwagę na społeczny kontekst wartości, przyjmowanie wartości przez pryzmat konfliktów id, ego i superego oraz przekazywanie wartości, w sensie obowiązujących norm, w kontaktach interpersonalnych. W ujęciu psychologii humanistycznej wartości są zapodmiotowane w naturze człowieka, subiektywnie wybierane przez niego oraz związane z jego możliwościami i realizacją procesu samoaktualizacji. Natomiast psychologia egzystencjalna akcentuje indywidualne przeżywanie wartości w związku z dylematami egzystencjalnymi oraz zaangażowanie w realizację wartości, które osoba znajduje w procesie „bycia i stawania się” egzystencji.
System wartości preferowanych związany jest z ukierunkowaniem, rozwojem i charakterem podejmowanych przez osobę działań w ciągu całego jej życia. Preferowane wartości organizują życie człowieka, potrafią nadać mu sens, poczucie ciągłości oraz określić kierunek wyborów życiowych. Analiza wartości, zarówno tych akceptowanych, jak i odrzucanych przez człowieka, pozwala poznać jego sposób patrzenia na świat oraz określić ważność zdarzeń przez niego doświadczanych i planowanych. Wartości wyznaczają ocenę siebie i otaczającej rzeczywistości. Zintegrowany i spójny system wartości nie tylko daje poczucie stabilizacji i przyczynia się do rozwoju psychicznego, ale też podnosi poziom zadowolenia z życia oraz wpisuje się w aktualizację posiadanych zdolności. Tworzenie uporządkowanej koncepcji siebie i świata wokół wypływające z realizacji wartości stanowi jedno z kryteriów dojrzałej osobowości.
Wartości tworzą hierarchię ściśle wiążącą się z preferowaniem jednych wartości nad drugie a odrzucaniem innych. Badając, jakie wartości człowiek akceptuje i preferuje, a jakie odrzuca, możemy poznać jego sposób widzenia siebie i świata. Urzeczywistnienie wartości nadaje i dopełnia sens ludzkiej aktywności w jej psychicznym, społecznym i duchowym wymiarze. Człowiek, wzrastając w określonym środowisku społecznym, z jednej strony wchodzi w aktywny kontakt z nim, z drugiej przystosowuje się do niego, kształtując w sobie właściwy sposób odnoszenia się do otaczającej rzeczywistości. W sposobie kontaktu z otoczeniem zewnętrznym człowiek wyraża swoje ustosunkowanie do istniejących w nim osób, rzeczy, instytucji, idei, przyrody. Wartości stanowią nie tylko motor napędowy działań ludzkich, ale też są kryterium oceny siebie, innych i otaczającej rzeczywistości.
Ludzie zwykle oceniają i uznają za ważne wiele wartości, ale angażują się w realizację tylko niektórych. Wartości z natury są ze sobą skonfliktowane, trzeba wybrać, zdecydować, która ze spraw jest ważniejsza, czy też jest jakieś kompromisowe wyjście. Człowiek, podejmując trud urzeczywistniania danej wartości w swoim życiu, stara się także postępować zgodnie z nią i posiadać cechy z nią związane. Wartości stanowią motywy ludzkiej działalności do bycia zaangażowanym na polu nauki, kultury, w sferze społecznej, rodzinnej czy zawodowej. Wartości wiążą się nie tylko z teraźniejszością, ale też i z przyszłością. Tym samym, co ważne, w system wartości jednostki wpisana jest perspektywa czasu. Ludzkie odniesienie do świata wartości podlega też rozwojowi w czasie.
Człowiek, stojąc wobec wartości, nie jest statyczny. Określa je w procesie kształtowania swego indywidualnego świata wartości. Decyduje o tym, które wartości będzie uznawał a które odrzucał, poznaje i rozpoznaje wartości, akceptuje je, uznając za własne, broni wartości, urzeczywistnia w praktycznym działaniu i przekazuje w procesie nauczania i wychowywania.
Dodatkowo formowanie się odniesień do wartości i organizowanie ich w indywidualny dla danej osoby system dokonuje się przez całe życie, stanowiąc jedno z zadań rozwojowych człowieka. Tworzenie się indywidualnego systemu wartości dokonuje się już od okresu dzieciństwa. Intensywny rozwój i budowanie indywidualnego systemu wartości zachodzi w okresie dorastania dzięki dynamicznym przemianom w sferze poznawczej, społecznej oraz dzięki rozwojowi osobowości. Wartości, cele, plany, aspiracje, ideały stają się centrum integrującym różne aspekty rozwoju osoby. W proces budowania systemu wartości wpisany jest także proces socjalizacji, wychowania oraz transmisji międzypokoleniowej. Osoba, czerpiąc z zasobów rodziny, wpływów wychowawczych i edukacyjnych, korzystając ze zdobyczy sztuki i kultury oraz dzięki własnemu doświadczeniu, formuje swój własny system wartości.
W zakresie postaw wartości pełnią rolę regulującą, ukierunkowującą oraz dynamizującą działanie. Motywują do zdobywania interesujących dla nas informacji i jednocześnie selektywnie oddziałują na ich odbiór. Kształtują zachowanie jednostki w kontekście przystosowania społecznego. Cenienie podobnych wartości przez ludzi stanowi podstawę do nawiązywania trwałych relacji interpersonalnych oraz rozwiązywania konfliktów. Wartości preferowane przez daną grupę społeczną integrują ją wewnętrznie, zapewniają jej przetrwanie, pomyślne realizowanie celów i wypełnianie zadań. Wartości preferowane organizują życie człowieka jako całość, nadają mu sens, poczucie ciągłości, określają kierunek wyborów życiowych. Wartości wyznaczają postawy wobec instytucji czy problemów społecznie ważnych, a tym samym biorą udział przy ocenie otaczającej rzeczywistości zjawisk społecznych. Wartości są podstawą wychowania oraz tworzenia norm prawnych, społecznych czy moralnych. Preferowane wartości wskazują nie tylko na to, co aktualnie jest ważne dla człowieka, ale też współwyznaczają kierunek aktywności ludzkiej i niejednokrotnie przesądzają o przyjętej i realizowanej całościowej koncepcji siebie i własnego życia.
Problematyka wartości należy do specyficznych zagadnień w nauce. Mamy w niej do czynienia nie z jednym zjawiskiem analizowanym w obrębie różnych nauk, ale z zespołem różnorodnych zjawisk odmiennie interpretowanych, nawet w obrębie jednej dyscypliny. Wieloaspektowość badań płynących z różnych dziedzin nauki staje się tym samym nie tylko szansą rozwoju tematyki wartości i pogłębienia jej poznania w obrębie każdej z dziedzin, ale też daje możliwość wspólnego rozwiązywania problemów aksjologicznych. Interdyscyplinarne funkcjonowanie tematyki wartości niesie ze sobą zarówno różnorodność podejść poznawczych do aksjologicznych zagadnień, jak też różnice w stosowanej metodologii badań. W gruncie rzeczy inaczej szuka się odpowiedzi na pytania, czym jest wartość, co jest wartościowe, jak istnieją wartości, jak można je rozpoznawać i realizować oraz jaką rolę mają w rozwoju człowieka, kulturze czy społeczeństwie.
Jednak pewne jest to, że wszelkie działania podejmowane w zgodzie z własnymi wartościami są warunkiem dobrego samopoczucia i satysfakcji z życia. Wiążą się one najczęściej z realizacją zadań trudnych, ale prowadzących do stworzenia nowego stanu rzeczy. Zadania te wyzwalają motywację wewnętrzną. Łączą odwagę i ekspresję działań z twórczością. Wartości pozwalają patrzeć w przyszłość. Bo jeśli nie patrzeć w przyszłość, to w jakim kierunku? Wartości nie są wszystkim, jednak wszystko co ważne zaczyna się od nich.
Dr Beata Łubianka, psycholog, Instytut Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach
