Anna Wach
Rys. Sławomir Makal
Wymóg uczenia się przez całe życie (lifelong learning) jest obecnie wpisany w rozwój zarówno młodych, jak starszych dorosłych. Dynamiczny rozwój technologii informacyjno-komunikacyjnych sprawia, że zmianie podlega zarówno treść, jak i forma pracy (np. praca zdalna, elastyczne godziny czy miejsce wykonywania pracy), co rodzi konieczność nabywania nowych umiejętności w ramach dotychczasowych zawodów czy stanowisk pracy. Warto zauważyć, że na skutek digitalizacji i automatyzacji produkcji i usług wiele zawodów obecnie zanika, przy jednoczesnym zapotrzebowaniu na inne. Wiele z nich jeszcze nie powstało, choć proces edukowania pracowników do przyszłego rynku trwa. Obecnie zainteresowanie wielu badaczy i prognostyków przyszłości skupia się na tzw. kompetencjach jutra, nazywanych też kompetencjami XXI wieku. Wśród wielu klasyfikacji dość często przywoływana jest koncepcja 4K, obejmująca krytyczne myślenie, kreatywność, kooperację oraz komunikowanie. Autorzy Raportu z badań empirycznych w zakresie kompetencji i zawodów przyszłości (2022) wskazują z kolei na kompetencje poznawcze, społeczne i techniczne (do których zaliczają również kompetencje cyfrowe). Natomiast w opracowaniu World Manufacturing Forum Report (2019) znalazły się kompetencje przyszłości, takie jak: (1) umiejętności cyfrowe, (2) wykorzystanie sztucznej inteligencji i krytyczna analiza danych, (3) kreatywne rozwiązywanie problemów, (4) przedsiębiorcze myślenie, (5) umiejętność bezpiecznej i wydajnej pracy fizycznej i umysłowej, (6) międzykulturowy, interdyscyplinarny, integracyjny i zorientowany na różnorodność sposób myślenia, (7) bezpieczeństwo cybernetyczne, prywatność i dbałość o dane, (8) radzenie sobie z rosnącą złożonością zadań, (9) zdolności komunikacyjne nie tylko z ludźmi, ale również z różnymi systemami AI oraz (10) umiejętność transformacji, która związana jest z otwartością na ciągłe zmiany. Warto zauważyć, że tylko cztery z nich dotyczą kompetencji cyfrowych, pozostałe to kompetencje kognitywne i społeczne (wymagające inteligencji emocjonalnej). Cechą, która je łączy, jest ich transferowalny charakter (generatywny, uniwersalny), co oznacza, że mogą być one wykorzystywane niezależnie od rodzaju wykonywanej pracy, a także poza jej środowiskiem. Jest to szczególnie istotne w czasach dynamicznych, nieprzewidywalnych, wymagających elastyczności i adaptacji do zmieniających się uwarunkowań rynku pracy. Szczególnego znaczenia w tym kontekście nabiera umiejętność uczenia się, która stanowi fundament rozwoju pozostałych kompetencji, zarówno tych transferowalnych, jak i kompetencji specjalistycznych, związanych ściśle z wykonywaną pracą.
Najnowsze dane opublikowane w maju 2024 roku przez Eurostat (Europejski Urzędu Statystyczny) wskazują, że w 2022 w ciągu ostatnich 12 miesięcy 47% dorosłych (pomiędzy 25 a 64 rokiem życia) wzięło udział w różnych formach kształcenia, włączając w to uczestnictwo w szkoleniach. Tylko 14% osób bezrobotnych z Unii Europejskiej w roku 2023 uczestniczyło w jakiejkolwiek formie doskonalenia. Z kolei aż 64% badanych dorosłych w roku 2022 wzięło udział w edukacji nieformalnej. W czołówce znaleźli się Szwedzi (ponad 70%), Węgrzy i Niemcy (powyżej 60%), deklarujący udział w różnych formach uczenia się i rozwoju, przy 24% udziale Polaków i średniej dla UE wynoszącej nieco ponad 46%. Zgodnie z raportem Uczenie się osób dorosłych (2022), omawiającym wyniki kolejnej edycji międzynarodowego badania ankietowego, udział osób w wieku 18-69 lat, które podjęły w 2022 roku jakąkolwiek formę uczenia się, wzrósł o 10,0% w porównaniu z 2011. Wpływ na to miał dynamiczny, szczególnie widoczny w 2022 r., wzrost poziomu uczestnictwa osób dorosłych w uczeniu się nieformalnym (o 18,3%). Jednocześnie odnotowano spadek udziału osób dorosłych w edukacji formalnej (o 4,4%) i w edukacji pozaformalnej (o 1,1%). Dane te z jednej strony wskazują na dość niską aktywność polskich dorosłych w zakresie udziału w różnych formach rozwoju, z drugiej strony wyraźnie pokazują pewien trend w zakresie podejmowania uczenia się nieformalnego, czyli na stanowisku pracy, uczenia się usytuowanego (w interakcji z pracownikami) czy też samokształcenia. Postawa pracownika zorientowana na uczenie się i ciągły rozwój, szczególnie jeśli chodzi o edukację nieformalną, jest wysoce pożądana we współczesnych organizacjach i na pewno będzie doceniana przez przyszły rynek pracy. Aby tak się stało, warto już dziś wspierać młodych ludzi w kształtowaniu umiejętności uczenia się przez całe życie.
Rozwijanie umiejętności uczenia się powinno być stymulowane już na niższych szczeblach edukacji, poprzez pobudzanie ciekawości poznawczej i zachęcanie młodych ludzi do samodzielnego eksplorowania otaczającej ich rzeczywistości społeczno-przyrodniczej oraz zaangażowania w zajęcia pozalekcyjne oraz te realizowane w czasie wolnym. Jednak dopiero okres studiów, z uwagi na inny niż dotychczasowy charakter kształcenia, jest szczególnym czasem służącym rozwijaniu umiejętności uczenia całożyciowego. Choć edukacja uniwersytecka plasuje się w grupie kształcenia formalnego, to samo pojęcie „studiowanie” jest szersze i obejmuje również edukację pozaformalną i nieformalną. Studiowanie wymaga nie tylko większej samodzielności i odpowiedzialności, ale także poszukiwania i podejmowania wielu aktywności nieobjętych planem studiów. To czas jeszcze większego rozwoju zainteresowań, poszukiwania innych możliwości inwestowania w siebie oraz nabywania nowych kompetencji, np. w kołach naukowych, organizacjach studenckich i działalności pozauczelnianej. Okres studiowania to gromadzenie różnych doświadczeń oraz budowanie własnego kapitału intelektualnego i społecznego, co w rezultacie pozwoli absolwentom uczelni dobrze przygotować się do wejścia na rynek pracy.
Warto jednak zwrócić uwagę na to, że moment przejścia ze szkoły średniej do systemu edukacji wyższej może być dla wielu świeżo upieczonych studentów czasem trudnym pod wieloma względami. Dla wielu z nich to zmiana miejsca zamieszkania połączona z przeprowadzką do nowego miasta i koniecznością samodzielnego organizowania życia w nowym miejscu, z dala od rodziny, bliskich i dotychczasowych znajomych. Okres ten wymaga odpowiedzialnego gospodarowania finansami i odpowiedniego zarządzania własnym czasem. Trzeba się zorientować w nowym systemie kształcenia, w którym zajęcia zaplanowane są inaczej niż dotychczas, a uczenie się wymaga samokontroli i odpowiedzialności. Wielu młodych ludzi potrzebuje jednak wsparcia w tym zakresie, odpowiedniego poprowadzenia, ukierunkowania. Stwierdzenie to poparte jest wieloma badaniami prowadzonymi w ostatnich latach nad pokoleniem Z i Alfa, które potrzebują większej opieki aniżeli wcześniejsze pokolenia. Rośnie zapotrzebowanie na coachów i tutorów rozwojowych, którzy wskażą kierunki rozwoju pogubionym młodym dorosłym. Pomocne w procesie adaptacji do uniwersyteckiego życia i studiowania są również zajęcia ukierunkowanie na wsparcie rozwoju umiejętności akademickich. W wielu uczelniach takie zajęcia są już oferowane dla studentów I roku pod różnymi nazwami: Jak studiować? Umiejętności akademickie, metodyka studiowania czy Academic discourse & study skills (dla studentów zagranicznych). Warto dodać, że zajęcia tego typu nie są jednak standardem i nie zawsze znajdują swoje miejsce w programach studiów.
Publikacja Drogowskazy studiowania. Podręcznik umiejętności akademickich pod. red. Anny Wach i Joanny Furmańczyk została wydana w bieżącym roku nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN. Jest ona owocem wieloletniej pracy dydaktycznej zespołu Katedry Edukacji i Rozwoju Kadr Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu. Ma dostarczyć wsparcia studentom w pierwszym, szczególnie ważnym okresie stawiania kroków w nowym środowisku, jakim jest szkoła wyższa. Celem podręcznika jest nie tylko ukształtowanie wiedzy i rozwinięcie umiejętności skutecznego studiowania, ale przede wszystkim rozwój świadomości i refleksyjności na temat własnych procesów uczenia się, komunikowania i współpracy w grupie. Tematyka, zestaw ćwiczeń, propozycje zadań i różnych aktywności są tak pomyślane, aby umożliwić studentom poznanie zarówno swoich mocnych stron, jak i obszarów do rozwoju, tak by potrafili oni budować swoją karierę studencką opartą na w miarę możliwości wszystkich dostępnych zasobach, w sposób świadomy i odpowiedzialny. Z jednej strony podręcznik może być wykorzystywany przez nauczycieli akademickich podczas zajęć (najlepiej warsztatowych) związanych ze wspomnianą problematyką, z drugiej strony jego konstrukcja pozwala na wykorzystanie treści w pracy zindywidualizowanej, np. tutorskiej, czy też pracy samokształceniowej.
Tematyka podręcznika została podzielona na pięć bloków tematycznych ujętych w rozdziały, które wydają się istotne z punktu widzenia kształcenia kompetencji akademickich. W podręczniku świadomie przyjęto podejście problemowe, które koresponduje ze współczesnymi koncepcjami uczenia się, czyniąc studenta projektantem własnego uczenia się, a nie tylko odbiorcą eksperckiej wiedzy przekazywanej w formie pisemnej. W każdym rozdziale znalazły się ćwiczenia wprowadzające, otwierające, zatytułowane „Na dobry początek”, pobudzające do myślenia, stawiania pytań i poszukiwania na nie odpowiedzi. Wiele zadań w tej części ma na celu uruchomienie wiedzy uprzedniej i przywołanie dotychczasowych doświadczeń osób uczących się. Następnie pojawiają się treści objaśniające w części opatrzonej tytułem „Co wiadomo na ten temat?”. Pozwalają one przede wszystkim skonfrontować własne przekonania z aktualnym stanem wiedzy i dotychczas prowadzonymi badaniami. W części „Czy wiesz, że…” zaproponowano studentom ciekawostki, opisy eksperymentów, tak by pobudzić ciekawość poznawczą i zachęcić do dalszego eksplorowania tematu. Na koniec każdej merytorycznej części rozdziału znajdują się sekcje zatytułowane: „Warto przeczytać” oraz „Warto obejrzeć”, w których autorzy i autorki podręcznika rekomendują publikacje i filmy uzupełniające lub stanowiące ilustrację omawianych treści. Każdy rozdział jest również opatrzony bibliografią pozycji, które wykorzystano w opracowaniu materiału teoretycznego.
W pierwszym rozdziale, zatytułowanym Nie jesteś sam, czyli dlaczego warto i jak uczyć się w zespole, uwaga została ukierunkowana na istotę pracy zespołowej dla nabywania kompetencji interpersonalnych i społecznych. Podkreślono w nim także znaczenie uczenia się w interakcji w ramach tzw. peer-tutoringu oraz korzyści wynikające z pracy grupowej dla poszerzania wiedzy i rozwijania umiejętności. Omówiono w nim dynamikę procesu grupowego, analizując każdą w wyróżnionych faz i cechy charakterystyczne różnych ról pełnionych w zespole. Treści oraz zadania dobrane do tej tematyki mają pomóc studentom zrozumieć, dlaczego praca w zespole jest ważna, jakie niesie korzyści, ale też jak przygotować się na ewentualne trudności. Tematyka tego rozdziału ma wesprzeć studentów w uświadomieniu sobie, jakie są ich mocne i słabe strony związane z pracą zespołową oraz co mogą zrobić, aby rozwinąć swoje kompetencje w tym obszarze.
W rozdziale drugim – Studiowanie w dobrym stylu, czyli o różnicach indywidualnych w uczeniu się – zaproponowano diagnozę kompetencji w zakresie studiowania, proponując pogłębioną refleksję na temat stopnia posiadanych umiejętności oraz obszarów do rozwoju. Ponadto przenalizowano uczenie się w różnych ujęciach teoretycznych, omawiając koncepcję uczenia się przez doświadczenie, a także różne style uczenia się, które przekładają się na preferencje w zakresie metod i technik uczenia się. W tym rozdziale zaproszono również studentów do podjęcia dyskusji na temat inteligencji, wskazując na różnorodne jej ujęcia, w tym koncepcję inteligencji wielorakich czy obecnie coraz bardziej rosnące znaczenie inteligencji emocjonalnej. Podkreślono również znajomość własnych wymiarów osobowości, zachęcając do poszukiwania związków cech osobowości z preferowanymi sposobami uczenia się. Ponadto w rozdziale omówiono zagadnienie pamięci i strategii zapamiętywania, proponując kilka wybranych technik do przećwiczenia.
W rozdziale trzecim, zatytułowanym Pokonać prokrastynację, czyli po co studiować i jak zapanować nad czasem, studenci wprowadzeni zostali w klimat uczelni. W tym miejscu wskazano różnice pomiędzy uniwersytetem a niższymi szczeblami edukacji, omówiono również organizację i zarządzanie na uczelni, proponując ćwiczenie pozwalające poznać funkcjonowanie tej instytucji oraz specyficzne dla niej słownictwo. Ponadto podjęto temat celów studiowania oraz motywacji do nauki i sposobów jej podtrzymywania. Ważnym elementem tego rozdziału jest zagadnienie zarządzania sobą w czasie, odpowiedniego planowania i realizowania postawionych celów. W tym miejscu zaprezent
owano kilka praktycznych technik organizacji pracy, które mogą być pomocne w życiu studenckim.
Studiowanie na uczelni niezaprzeczalnie wiąże się z umiejętnością przygotowywania prac akademickich, stąd rozdział czwarty, zatytułowany Powrót do szkoły, czyli nauka czytania i pisania tekstów naukowych, ma na celu przybliżyć umiejętność efektywnego czytania, wartościowania i s
elekcjonowania informacji oraz przygotowywania prac zaliczeniowych i dyplomowych zgodnie z przyjętymi normami i zasadami. W tym rozdziale zwrócono uwagę nie tylko na styl pisania prac naukowych, ale również na kwestię etyki w przygotowywaniu tych prac, tak by uniknąć posądzenia o plagiat. Podkreślono konieczność stosowania przypisów i tworzenia bibliografii, dając jednocześnie praktyczne wskazówki dotyczące wykorzystywania elektronicznych narzędzi w tym zakresie.
W ostatnim rozdziale – Bądź jak Steve Jobs, czyli jak zaprezentować siebie i nie dać się stresowi ‒ zaakcentowano rolę autopr
ezentacji i przygotowania efektywnego wystąpienia publicznego. Omówiono zasady przygotowywania wystąpień publicznych, podkreślając wagę zarówno komunikacji werbalnej, jak i pozawerbalnej. Jednocześnie podjęto problem stresu i radzenia sobie z nim w sytuacjach takich jak egzamin, zaliczenie przedmiotu czy podczas innych aktywności wymagających zabrania głosu na forum.
Choć poznawanie rzeczywistości i uczenie się jej ma miejsce już w życiu płodowym, a cały okres dzieciństwa i dorastania jest związany z socjalizacją, uczeniem się zasad współżycia społecznego i poznawaniem otaczającego nas środowiska społeczno-przyrodniczego, to jednak nie zawsze metody i techniki uczenia się, które wcześniej poznaliśmy, są wystarczające w edukacji szkolnej, uniwersyteckiej czy życiu zawodowym. Każdy etap rządzi się swoimi prawami i wymaganiami. Studia są czasem szczególnym, odmiennym w swej naturze od edukacji w szkole średniej, biorąc pod uwagę kryterium samodzielności, odpowiedzialności, organizacji zajęć i umiejętności zarządzania sobą w czasie. To okres wchodzenia w dorosłość, rozwijania zainteresowań i pasji, budowania relacji, poszukiwania własnej drogi i wyznaczania celów do realizacji. Edukacja uniwersytecka ma przygotować absolwenta do podjęcia pracy w świecie, w którym dziś trudno przewidzieć pożądany profil kompetencyjny. Jedno jest pewne, że umiejętność uczenia się i komunikowania ma i będzie miała ogromne znaczenie i pomoże elastycznie reagować i dostosowywać się do aktualnych potrzeb. Aby tak się stało, już dziś trzeba podejmować szeroko zakrojone działania wspomagające osoby studiujące w rozwijaniu umiejętności uczenia się. Ma to szczególne znaczenie w pracy z pokoleniem Z i Alfa, które bardziej niż wcześniejsze generacje wymagają poprowadzenia i ukierunkowania. Mamy głęboką nadzieję, że książka ta będzie wsparciem dla rozwoju kompetencji studentów, ale też inspiracją dla nauczycieli akademickich, którzy prowadzą podobne przedmioty na innych uczelniach. Wierzymy, że zarówno w warstwie teoretycznej, jak i praktycznej proponowana publikacja znajdzie szersze grono odbiorów wśród nauczycieli, edukatorów, tutorów, trenerów i samych uczących się.
Dr hab. Anna Wach, prof. UEP, Katedra Edukacji i Rozwoju Kadr, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
