Nowe myślenie o regionie

Anatomia nowoczesnego regionu Wojciecha Browarnego dotyczy związków środowiska, kultury i pamięci. Książka ma walor erudycyjny i poznawczo-metodologiczny. Ileż tu nazwisk, nazw geograficznych, faktografii historycznej! Autor (re)konstruuje i przedstawia regiony usytuowane głównie na zachodnich i północnych terytoriach Polski. Zamieszkuje Dolny Śląsk, toteż ten region w książce jest wyróżniony. Podczas lektury przemieszczamy się (w zależności od podjętej problematyki) na Podlasie, Warmię i Mazury, Pomorze, Ziemię Lubuską oraz do miejscowości takich jak Łódź i Wieluń.

Dowiadujemy się, że rozmaite procesy, ciągi historyczne, biografie, przemiany społeczne, narodowościowe, polityczne w wymiarze lokalno-regionalnym są również efektem relacji mieszkańców z otoczeniem najbliższym. Przerwanie ciągłości świadomości obszaru zamieszkiwania utrwala społeczne doświadczenie pustkowia kulturowego, co dostrzegł w swoim wczesnym wierszu Wodospad Szklarki Tadeusz Różewicz. Poczucie długiego kulturowego trwania jest nieodzownym warunkiem wszechstronnego rozwoju.

Wartość poznawcza Anatomii nowoczesnego regionu idzie w parze z jej wyrazistym charakterem performatywnym. Browarny bowiem wiedzę kulturową, a w tym odnoszącą się do literatury i w ogóle piśmiennictwa, miejscowej aktywności porządkuje po to, by odkryć sposób podmiotowego myślenia o regionach.

Zastosowany tu dyskurs opiera się na niechęci do wykluczania w kreowaniu regionu jakichkolwiek jego elementów, a przede wszystkim ludzi. Autor przejawia wyjątkową wrażliwość na intersekcjonalność. Proponuje paradoksalne myślenie regionalistyczne. Z jednej strony zmierza do modelowych ujęć regionu, a z drugiej dochodzi do spostrzeżeń, które nie poddają się modelowej unifikacji. Region okazuje się wielopodmiotowym tworem wyobrażeniowym, ukorzenionym w dziejowej i współczesnej dynamice oddziaływania polityczno-państwowego, religijnego czy cywilizacyjno-technologicznego. Region to wytwór nie tylko wielopokoleniowy, ale też wieloetniczny, wielowyznaniowy, wielojęzyczny i „wielopamięciowy”. A na to wszystko nakładają się rozmaite procesy zawłaszczania, przekręcania, semantyzacji, resemantyzacji, sentymentalizacji, ideologizacji, komemoryzacji, erozji pamięci i systemów wartości, konkurencyjności, polityzacji.

W książce poznajemy myślenie o regionie poprzez biopoetykę i narrację „dendrologiczną”, toponimię, przyrodopisarstwo i nowoczesną działalność lokalną na rzecz kultury literackiej. Opisowo-analityczny materiał stanowi dla autora podstawę do zgłaszania nowych kontekstów, rozwiązań terminologicznych, kierunków poznawczej penetracji w celu wykrycia i uporządkowania „anatomii regionu”. Odkrywanie „anatomii regionu” wymaga metodologii interdyscyplinarnej i zwrócenia się ku regionowi jako kulturowo-społeczno-historyczno-przyrodniczo-gospodarczej całości, którą kształtują jednocześnie czynniki wewnętrzne i zewnętrzne.

Przesłanki metodologiczne mają charakter propedeutyczny i zapowiadają blok książki zatytułowany Środowisko i pamięć w literaturze regionu. Jest on już bardziej lub mniej ściśle literaturoznawczy, a zawiera omówienia wybranych utworów literackich (głównie polskich i niemieckich). Nowoczesny regionalista podchodzi krytycznie do twórczości traktującej o regionie, co odróżnia go od przedstawicieli tradycyjnej (dawnej) regionalistyki literackiej.

W monografii szczególny akcent pada nie zawsze na samą literaturę czy kreatywność językową, raczej na praktykowanie języka i literatury, ich sprawczość i organiczne budowanie przestrzeni humanistycznej i międzyludzkiej na zdefiniowanym pod względem geograficzno-kulturowym terytorium.

Wojciech BROWARNY, Anatomia nowoczesnego regionu. O związkach środowiska, kultury i pamięci, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2023, seria: Nauki o literaturze i kulturze.