Ludzie i ryby

Ponad 70% powierzchni ziemi pokrywa woda. Jej znaczenie dla planety jest absolutnie nie do przecenienia. Czy kiedykolwiek zastanawialiśmy się jednak, co dzieje się pod jej powierzchnią? Jakie znacznie dla ludzi mają mieszkające w niej ryby? Jak barwny i wciągający może być ich świat?

Dla niektórych ryby to zupełnie nieinteresujący gatunek, a inni uważają je wręcz za jeden z największych sukcesów życia na ziemi. Do grona entuzjastów ryb zalicza się Helen Scales, autorka książek popularnonaukowych, w tym pozycji w całości poświęconej wodnym istotom Ryby mają głos. Dr Scales na co dzień wykłada biologię morską na Uniwersytecie w Cambridge. Jako ekspert w swojej dziedzinie występuje w programach radiowych i telewizyjnych, a jej artykuły można znaleźć w takich czasopismach jak „BBC Focus” czy „BBC Wildlife”.

„Niniejsza książka to podwodna podróż przez życie ryb. To eksploracja, czym są te zwierzęta i co robią w swoim tajemniczym świecie. Wyłuskam je z tajemniczych opowieści – a niektóre z tych baśni opowiem – oraz uwolnię od reputacji nieczułych, niedających się poznać potworów i pokażę takimi, jakie naprawdę są, czyli najbardziej urzekającymi zwierzętami, jakie można odkryć, poznać i podziwiać w każdym zakątku świata”.

Swoją opowieść autorka zaczyna od czasów, kiedy wyobrażenie na temat tego, co jest rybą, a co nią nie jest, było zdecydowanie niekonkretne. Cofamy się więc do IV wieku p.n.e. i napisanej przez Arystotelesa Historii animalium, która przez tysiąclecia była jedynym sensownym opisem zwierząt żyjących w wodzie. Kolejne bowiem lata przynosiły odbiorcom jedynie zaktualizowane wersje starożytnych baśni, w których morskie stworzenia jawiły się jako potwory z głębin, a ich historie miały uczyć czytelników, jak wieść dobry żywot. Dopiero w połowie XVI w. europejscy uczeni podjęli ponownie ideę Arystotelesa. Poznajemy niezwykłą historię książki De historia piscium (z łac. „O historii ryb”), której nakład zdecydowanie przeszacowano, a obarczone długiem Towarzystwo Królewskie w Londynie zmuszone zostało wycofać wsparcie finansowe dla kolejnej książki, która miała zostać wydana w tym samym roku. I takim sposobem nie ukazałyby się Matematyczne zasady filozofii naturalnej Isaaca Newtona – książka, która stała się kamieniem milowym nauki.

Każdy rozdział książki poprzedzony jest mitami i folklorystycznymi podaniami ludowymi z różnych krańców świata: od starożytnego Egiptu po Mozambik. Historie te, często pełne tajemnicy, uzmysławiają nam, że od tysięcy lat ludzi i ryby łączy niezwykła, magiczna wręcz więź. Mityczne ryby mogą przynieść ludziom wiedzę i dobrobyt, mogą jednak także wywoływać powodzie, sztormy i trzęsienia ziemi.

Czytelnik znajdzie tu wiele historii i anegdot związanych z samą autorką: poznajemy początki jej fascynacji podwodnymi stworzeniami, opowieści o eskapadach nurkowych na różnych krańcach ziemi, bliskich spotkaniach z ogromnymi stworzeniami morskimi, a także historię jej telewizyjnych eksperckich wpadek. Wszystko to sprawia, że książka nabiera lekkiego charakteru. Umiejętność balansowania między wiedzą naukową a humorem zachwyca. Książka Scales jest barwna i zaskakująca jak jej bohaterowie. Kolejne rozdziały pokazują, że mimo powierzchownego piękna, podwodny świat ryb potrafi być przebiegły i brutalny. Autorka kwestionuje postrzeganie ryb jako nieskomplikowanych istot. Zachęca czytelników, żeby zbliżyli się do tego świata i lepiej go poznali. Przypominając, że przy trzydziestu tysiącach gatunków oraz bilionach osobników materiału do zachwytu wystarczy każdemu.

Helen SCALES, Ryby mają głos. Przewodnik obserwatora światów podwodnych, tłum. Magdalena Rabsztyn-Anioł, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2022.