Budowniczowie polskiej logiki

Nie będzie chyba zbyt wielkim nadużyciem porównanie Doliny Krzemowej do Warszawy. Tym, czym ta pierwsza jest współcześnie dla zaawansowanych technologii, tym nadwiślańska stolica była w dwudziestoleciu międzywojennym dla logiki. To tu rodziły się i stąd promieniowały przełomowe idee, w Polsce stawiano pierwsze kroki na niezbadanych dotąd polach, wyznaczając tym samym kierunek dla innych, tutaj także powstały autorskie metody, za pomocą których zgłębiano logiczne pojęcia. Nie bez powodu zatem przedstawiciele tej specjalności, rozumiani znacznie szerzej niż tylko w sensie ścisłym, do dziś błyszczą najjaśniej w panteonie naszej nauki. Przecież matematycy czy filozofowie, których związku z logiką nie sposób podważać, też grali pierwsze skrzypce w budowie tego gmachu. To właśnie częścią Polskiej Szkoły Matematycznej, jak i filozoficznej Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, była Warszawska Szkoła Logiczna. A jeszcze można dodać do tego choćby językoznawców, filologów, psychologów czy socjologów, którzy też w mniejszym bądź większym stopniu nawiązywali do logiki. Nie dziwi zatem, że spośród wybranych do reprezentowania polskiej nauki przy okazji niedawnego jubileuszu 70-lecia PAN aż jedną trzecią stanowili bohaterowie także tego leksykonu (Banach, Ingarden, Ulam, Tarski, Smoluchowski, Baudouin de Courtenay, Weigl).

W tamtej okolicznościowej publikacji równie ważne jak biografie i dokonania były emocje, przypadłości, wszystko to, co czyniło tych wielkich ludźmi. „Uwielbia szczęk sztućców, szuranie przesuwanego krzesła, cały ten gwar, który pomaga mu się skupić i dzięki któremu nachodzą go najlepsze rozwiązania” – portretowano dla przykładu Banacha. Tutaj na takie opisy nie trafimy. Nie taki przecież charakter leksykonu ani jego funkcja. Na prawie czterystu stronach jest za to dużo o życiu, twórczości i publikacjach osób w ten czy inny sposób związanych z logiką. Nie umniejszając w żadnym razie wartości tych informacji, kto wie, czy dla sięgających po tę pozycję kluczowe nie okaże się co innego. W części haseł ich twórcy kreślą rangę danej postaci, pokazując znaczenie jej osiągnięć i to, jak one rezonowały. Pomysł praktyczny o tyle, że oprócz już wspomnianych i jeszcze paru dorównujących im sławą (Tatarkiewicz, Kotarbiński, Ajdukiewicz, Sleszyński, Steinhaus) był cały zastęp tych, którzy pozostawali w ich cieniu i dziś dla ludzi spoza środowiska są zapomniani albo wręcz anonimowi. Całkiem niesłusznie, skoro właśnie jednego z tej grupy tytułowano „księciem logiki”, inny założył pierwszą w tej części Europy pracownię psychologii doświadczalnej, zaś kolejnemu zawdzięczamy kształt współczesnej polskiej informatyki.

Choć pierwsze polskie prace logiczne datuje się na XIII wiek, leksykon obejmuje zasięgiem jedynie pierwsze półwiecze ubiegłego stulecia. Uwzględniono wprawdzie i tych, którzy rozpoczynali działalność jeszcze przed rokiem 1900, jak i tych, którzy kontynuowali swoje badania zainicjowane przed II wojną światową, ale czy mimo wszystko ograniczenie zakresu czasowego tylko do złotej ery w rozwoju polskiej logiki – m.in. w 1936 r. powstało Polskie Towarzystwo Logiczne – nie zubaża nadto jej dorobku? Czy można pomijać takie nazwiska jak Ehrenfeucht, Pelc, Rasiowa czy Przełęcki? Autorzy – naukowcy z Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie oraz Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie – zdając sobie sprawę z tych wątpliwości, tłumaczą, że rozszerzenie dat granicznych skutkowałoby z kolei koniecznością dokonania trudnych wyborów. Kogo w takim wypadku odrzucić? Zdecydowali się więc na okres, który „stanowi w miarę zamknięty fragment dziejów intelektualnych Polski”. W sumie w leksykonie zamieszczono blisko półtorej setki nazwisk. Dużo to czy mało, przydałby się na końcu indeks osobowy. Wprawdzie hasła są ułożone w porządku alfabetycznym, ale byłoby jeszcze łatwiej poruszać się po tym wielce wartościowym dziele.

Andrzej DĄBROWSKI, Magdalena HOŁY-ŁUCZAJ, Andrew SCHUMANN, Konrad SZOCIK, Jan WOLEŃSKI, Leksykon logików polskich 1900–1939, Copernicus Center Press, Kraków 2022.