logo
FA 10/2021 okolice nauki

Bogdan Bernat

Wojownicy i dworacy

Wojownicy i dworacy 1

Księstwo opolskie istniało w latach 1279–1532, od wyłonienia się w wyniku kolejnych podziałów dzielnicowych, po śmierć ostatniego Piasta opolskiego. Chronologia pracy zawarta jest jednak pomiędzy latami: 1301–1460. Początkowa cezura wynika z faktu dobrze rozwiniętych badań nad rycerstwem tej ziemi do końca XIII wieku (M. Cetwiński, U. Schmilewski), nie było sensu duplikowania dyskursu. Końcowa zaś data jest rokiem ponownego zjednoczenia – po śmierci Bolka V – obszaru dawnego księstwa; pomimo nowych nabytków terytorialnych kosztem sąsiednich ziem śląskich Opolszczyzna wraca wówczas do pierwotnego kształtu geograficznego.

Praca Macieja Woźnego składa się z czterech rozdziałów poprzedzonych wstępem. W rozdziale pierwszym badacz opisał kształtowanie się księstwa opolskiego i jego wewnętrzne podziały. Omówił również wewnętrzne granice jednostek administracyjnych znajdujących się na tym terenie. W drugim poruszył kwestie terminologii stosowanej w odniesieniu do rycerstwa. Przedstawił historyczne i źródłowe znaczenie terminów: Ritter, Knecht, Herr, rittermaetziger Leute i innych. Trzeci rozdział poświęcił składowi i rozsiedleniu opolskiego rycerstwa. W formie biogramów opisał opolskie rycerstwo, rody, a często konkretne osoby. Omówił przy okazji sytuację materialną tej grupy społecznej. Zabieg pozwolił zobrazować istniejące wewnątrzstanowe różnice ekonomiczne, a także możliwości publicznej działalności poszczególnych rycerzy. Prezentacja rozsiedlenia rycerzy pozwala się zorientować, gdzie znajdowały się duże skupiska majątków rycerskich oraz które rodziny koncentrowały się jedynie na lokalnych ziemiach, a które stopniowo rozbudowywały posiadłości na inne. Autor zaznacza, że dużym utrudnieniem w procesie badawczym był brak ksiąg sądowych będących dla innych terytoriów bogatym źródłem wiedzy o relacjach wewnątrz tej grupy i znacznie ułatwiających opisywanie wzajemnych powiązań.

Czwarty rozdział dotyczy działalności publicznej rycerzy opolskich, podziału stanowisk dworskich oraz dróg kariery poszczególnych urzędników. Zasadniczo jednak dowiadujemy się jedynie o sytuacji wyższych urzędników. Informacje o niższym szczeblu są zaledwie jednostkowe. Stan ten spowodowany jest brakiem dostępności źródeł. Materiał pozwolił jednak przyjrzeć się zmianom następującym w strukturze urzędów dworskich od XIII wieku. Ważnym zagadnieniem poruszanym również przez autora jest udział rycerzy w polityce zewnętrznej książąt. Wzajemne powiązania Piastów opolskich wpływały na decyzje rycerzy. Niejednokrotnie musieli oni wybierać, którego feudała wesprzeć. Autor próbuje odpowiedzieć na pytanie: jakimi motywami mogli się kierować opolscy rycerze przy wyborze księcia, któremu chcieli służyć.

Badania nad rycerstwem opolskim pozwoliły autorowi na wyciągnięcie wniosków dotyczących jego pochodzenia. Część z nich była potomkami XII–wiecznych możnych, część przybyszami z sąsiednich terenów. Rycerstwo opolskie w przeważającej masie nie było zamożne. Niektórym udało się zbudować majątek, tworząc zwarty klucz: Besowie, Strzałowie, Gaszowcowie. Rycerze posiadali dobra również poza granicami księstwa, ale istniała sytuacja odwrotna, obcy rycerze mogli mieć ziemie w księstwie. Analiza struktury urzędów dworskich wykazała, że na początku XIV wieku najważniejszym urzędem w księstwie opolskim był najwyższy komornik, nazywany czasem palatynem. Nie miał on raczej kompetencji finansowych i zanikł w połowie XIV wieku. Komornicy pojawiający się w źródłach od II połowy XIV wieku pełnią już inne funkcje. Wskazuje na to umieszczanie ich pod koniec listy świadków w dokumentach. Sędziów ziemskich i generalnych w księstwie zaczęto wyznaczać stosunkowo późno, bo w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XIV wieku, a funkcje swoje sprawują tylko kilka lat. Sędziowie generalni funkcjonują jedynie za rządów Władysława Opolczyka. Rycerstwo opolskie brało udział w wojnie głodowej z krzyżakami po stronie Władysława Jagiełły.

Bogdan Bernat

Maciej WOŹNY, Rycerstwo opolskie do połowy XV wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2020.

Wróć