logo
FA 10/2021 w stronę historii

Marek Jakubiak

Międzywojenne sukcesy polskich inżynierów

Międzywojenne sukcesy polskich inżynierów 1

Czesław Witoszyński
Źródło: audiovis.nac.gov.pl

Przedstawione w artykule sukcesy naukowców Politechniki Warszawskiej, Politechniki Lwowskiej i Akademii Górniczej ukazują znaczący potencjał naukowy i wynalazczy, jakim dysponowały te uczelnie w stosunkowo krótkim czasie po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

Odrodzona w roku 1918 Rzeczpospolita Polska znajdowała się w wyjątkowo trudnej sytuacji. Granice nie były określone i do 1922 r. toczyły się spory z sąsiadami, a w 1920 r. byt młodego państwa został bezpośrednio zagrożony inwazją bolszewicką. Fundamentalnym zadaniem stało się zespolenie w jeden organizm terytoriów trzech byłych zaborów, które różniły się znacznie pod względem prawnym, monetarnym i ekonomicznym oraz miały niekompatybilną i na ogół ubogą infrastrukturę, zniszczoną w znacznym stopniu działaniami wojennymi. Dodatkowym problemem było zróżnicowanie narodowościowe, pogłębione polityką wynarodowiania prowadzoną przez zaborców. Mimo tych niezwykle skomplikowanych uwarunkowań jednoczące się społeczeństwo potrafiło szybko utworzyć niezbędne struktury administracyjne, wyznaczyć regulacje prawne oraz rozwijać działalność gospodarczą, edukacyjną i kulturotwórczą. Normalizacja życia społecznego nastąpiła w ciągu zaledwie kilku lat i pomimo kryzysów gospodarczych oraz wewnętrznych zawirowań politycznych Polska konsekwentnie budowała swoją pozycję w Europie.

Ważną rolę w tym procesie odegrały osoby posiadające odpowiednie wykształcenie, wiedzę i doświadczenie. Początkowo byli to absolwenci uczelni znajdujących się na terenie zaborów oraz uczelni zagranicznych, którzy świadomi oczekujących zadań wracali do kraju. Odbudowa i szybki rozwój gospodarczy wymagały coraz większej liczby specjalistów. W społeczeństwie, a w szczególności w sferach rządzących, panowało przekonanie o konieczności kształcenia w kraju odpowiednio licznej, wysoko wykwalifikowanej kadry. Takie przekonanie oraz aktywność i zaangażowanie środowiska akademickiego umożliwiły po odzyskaniu niepodległości reaktywację i rozbudowę istniejących wcześniej uczelni oraz powołanie do życia nowych.

Zainicjowany po 1918 r. proces przekształcania gospodarki z typowo agrarnej na uprzemysłowioną miał na celu umocnienie pozycji Polski na arenie międzynarodowej jako kraju, którego wyroby przemysłowe byłyby nowoczesne i konkurencyjne w stosunku do wytwarzanych w innych krajach. Industrializacja oznaczała wzrost potencjału państwa oraz podniesienie poziomu życia społeczeństwa. Jednocześnie industrializacja powodowała zwiększenie zapotrzebowania zarówno na odpowiednio wykształconą kadrę inżynierską, jak również na wynalazki, projekty i wdrożenia w wielu dziedzinach, takich jak na przykład elektrotechnika, chemia, budownictwo, telekomunikacja czy też transport. Funkcjonujące w latach zaborów i w czasie pierwszej wojny światowej Politechnika Warszawska i Politechnika Lwowska podjęły te zadania, rozpoczynając w odrodzonej Rzeczypospolitej proces intensywnego rozwoju, zarówno w obszarze kształcenia, jak i w sferze badawczej. Do tych dwóch uczelni technicznych dołączyła otwarta w roku 1919 Akademia Górnicza. Kadra akademicka tych placówek z wielkim zaangażowaniem przystąpiła do intensywnej działalności dydaktycznej i naukowej, mimo niezwykle trudnych warunków początkowych. Należało niemal od podstaw zbudować nowoczesne zaplecze laboratoryjne przy skromnych środkach finansowych i brakach kadrowych. Starania władz uczelni znajdowały na ogół zrozumienie i wsparcie ze strony władz państwowych. Już w roku 1919 Dekretem Naczelnika Państwa powołano 38 nowych profesorów na Politechnice Warszawskiej, a ustawa o szkołach akademickich z roku 1920 (nota bene uchwalona na rok przed Konstytucją Marcową) normowała podstawy prawne i zasady finansowania uczelni. Szybko udało się przekonać przedstawicieli rządu o konieczności zwiększenia wydatków budżetu państwa na inwestycje związane z budową zaplecza badawczego. Najbardziej skuteczną okazała się argumentacja, że inwestycje te warunkują wzrost poziomu działalności naukowo-badawczej, wynalazczej, a przede wszystkim aplikacyjnej – czynników niezbędnych do istotnego postępu w procesie industrializacji państwa. W rozmowach z rządem podkreślano także konieczność posiadania nowoczesnej bazy laboratoryjnej niezbędnej nie tylko do kształcenia wysoko wykwalifikowanej kadry inżynierskiej, ale także wzrostu potencjału i znaczenia międzynarodowego polskich uczelni.

Rząd o roli techników i inżynierów

Argumentacja władz akademickich spotkała się ze zrozumieniem i pozytywną reakcją władz, co widać na przykład w uzasadnieniu finansowego wsparcia rozbudowy infrastruktury laboratoryjno-doświadczalnej uczelni technicznych w 1924 r., kiedy Rada Ministrów, za pośrednictwem ministra przemysłu i handlu, wydała oświadczenie o roli techników i inżynierów. Zgodnie z treścią noty „przedstawiciele kierunków technicznych mają nadrzędne znaczenie dla rozwoju przemysłu, jego organizacji i modernizacji. Efektywność ich działań jest uzależniona od nabytych w ramach studiów umiejętności (teoretycznych i praktycznych) oraz możliwości korzystania z zaplecza doświadczalnego. Wprowadzanie nowych technologii jest uwarunkowane posiadaniem zaplecza do prowadzenia badań i uzyskiwania osiągnięć. Realizacja tego typu inwestycji jest zatem niezbędna”.

Międzywojenne sukcesy polskich inżynierów 2

Pierwszy na świecie spawany most na rzece Słudwi
Źródło: spawalnicy.pl

Aktywność władz uczelni technicznych i wsparcie finansowe ze strony państwa przyniosły wymierne efekty w postaci rozbudowy infrastruktury tych jednostek i powstania nowoczesnych laboratoriów. Miało to bezpośrednie przełożenie na kształcenie coraz większej liczby wysokiej klasy inżynierów i stwarzało solidną podstawę do współpracy z przemysłem we wdrażaniu nowych technologii. Uczelnie mogły zatrudniać znakomitych specjalistów, którzy inicjowali i prowadzili nowatorskie badania, również na skalę międzynarodową. Rezultaty tych badań, uznane za wybitne osiągnięcia w naukach technicznych, stanowią zasadniczy temat niniejszego opracowania. W dalszej części zostaną przedstawione przykłady najważniejszych sukcesów naukowo-wdrożeniowych kadry Politechniki Warszawskiej, Politechniki Lwowskiej i Akademii Górniczej z okresu dwudziestolecia międzywojennego. Jako kryteria wyboru naukowców i ich dokonań przyjąłem: istotny wkład w rozwój danej dziedziny, trwające do dziś uznanie w świecie nauki i techniki oraz zastosowania w ówczesnej i współczesnej technologii.

Znaczące dofinansowanie polskich uczelni technicznych na początku lat dwudziestych ubiegłego stulecia bardzo szybko zaowocowało wzrostem ich potencjału badawczego. Nowe laboratoria stwarzały możliwość zatrudniania uczonych o uznanej renomie (wielu z nich wracało do kraju, rezygnując z kariery w wiodących uczelniach europejskich), a także młodych, obiecujących badaczy. Kolejne pokolenia kadry akademickiej wykazywały bardzo dużą aktywność na gruncie naukowo-badawczym. Z jednej strony starano się w jak najszerszym zakresie wspomagać proces reaktywacji infrastruktury przemysłowej kraju, z drugiej natomiast nie szczędzono wysiłków, by prowadzone badania przynosiły znaczące efekty w postaci nowatorskich rozwiązań, również na skalę międzynarodową.

System Podoskiego, metoda Drewnowskiego, równanie Groszkowskiego

Jedną z dziedzin, w której polscy inżynierowie dwudziestolecia międzywojennego odnosili światowe sukcesy naukowe, była elektrotechnika obejmująca wówczas również nowo powstałą radiotechnikę. Najwybitniejszymi uczonymi w tym obszarze byli Roman Podoski, Aleksander Rothert, Kazimierz Drewnowski i Janusz Groszkowski.

Roman Podoski (1873-1954) jest uznawany za pioniera polskiej elektryki. W 1918 r. rozpoczął prace nad pierwszym projektem elektryfikacji kolei w Polsce oraz zasilania trakcji elektrycznej prądem stałym. W rok później podjął pracę na Politechnice Warszawskiej. Kontynuując podjęte prace projektowe, zapoczątkował badania nad silnikami trakcyjnymi, ich mocą oraz prądami błądzącymi. Prof. Podoski specjalizował się również w udoskonalaniu technik przepływu prądu. Do jego niekwestionowanych osiągnięć należy zdefiniowanie pojęcia prądu zastępczego. W rezultacie działalności naukowo-badawczej i wdrożeniowej prof. Podoski stał się w latach 1919-1930 światowym ekspertem w dziedzinie elektryfikacji kolei. Wyniki prac Podoskiego dotyczące silników napędowych oraz zoptymalizowania ich zasilania, jak również istoty powstawania wżerów w szynach i w metalowych urządzeniach elektrycznych, zyskały też uznanie w Niemczech i w Wielkiej Brytanii. System Podoskiego zasilania prądem stałym o napięciu 3 kV jest stosowany w kolejnictwie do dnia dzisiejszego.

Aleksander Rothert (1870-1937) był od roku 1908 profesorem w Katedrze Budowy Maszyn Elektrycznych na Wydziale Mechanicznym Politechniki Lwowskiej. Oprócz współpracy z przemysłem prof. Rothert wiele uwagi poświęcał zagadnieniom teoretycznym. Za przełomowe dla elektrotechniki zostało uznane wprowadzenie przez niego pojęcie amperozwojów w miejsce stosowanego dotychczas pojęcia strumieni magnetycznych. Pojęcie amperozwojów znalazło zastosowanie w obliczeniach parametrów maszyn elektrycznych i niejednokrotnie tzw. metoda Rotherta jest wykorzystywana do dzisiejszego dnia. Profesor Rothert był również pionierem rodzącej się w latach dwudziestych ubiegłego wieku dyscyplinie naukowej organizacji pracy, wydając pierwszą w Polsce monografię z tego zakresu.

Jednym z następców prof. Rotherta, był Kazimierz Drewnowski (1881-1952), który wykładał zarówno na Politechnice Lwowskiej, jak i na Politechnice Warszawskiej. Pierwsze osiągnięcia prof. Drewnowskiego miały miejsce w latach 1911-1914, kiedy elektrotechnika jako odrębna dyscyplina dopiero powstawała. Prof. Drewnowski obserwował tendencje światowe i na ich podstawie wprowadzał nowe treści oraz tworzył nowe podstawy teoretyczne. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości kontynuował działalność, kładąc szczególny nacisk na międzynarodową współpracę naukową. Wyrażała się ona poprzez liczne publikacje w niemieckim czasopiśmie elektrotechnicznym „Archiv fuer Elektrotechnik”, w tym uznane za pionierskie w Europie artykuły dotyczące przepięć i pomiarów wysokonapięciowych. Istotnym osiągnięciem było również opracowanie oryginalnej metody kompensacyjnego badania rozkładu pola elektrycznego z zastosowaniem lampy elektronowej. Koncepcja badawcza Drewnowskiego okazała się tak nowatorska, że wśród elektrotechników zyskała miano metody Drewnowskiego.

Uznanym autorytetem w dziedzinie elektrotechniki i radiotechniki był Janusz Groszkowski (1898-1984). Pracę naukową na Politechnice Warszawskiej rozpoczął w 1923 r. jako asystent. W 1929 r. został mianowany na stanowisko profesora nadzwyczajnego i objął kierownictwo Katedry Radiotechniki Politechniki Warszawskiej. Za nowatorskie dokonania prof. Groszkowskiego uchodzą: zredagowanie pierwszej w literaturze światowej monografii na temat lamp elektronowych, opracowanie oryginalnej, tzw. kompensacyjnej, metody badania rozkładu pola elektrycznego, opracowanie przyrządu do kontroli długości fal nadawczych w stacjach radiowych. Ponadto prof. Groszkowski wyznaczył równanie, nazywane dzisiaj równaniem Groszkowskiego, dotyczące mocy biernej składowych harmonicznych układu generacyjnego i wykazał możliwość wykorzystania metody harmonicznych drgań do analizy podstawowych generatorów drgań sinusoidalnych. Ważnymi osiągnięciami zespołu naukowego prof. Groszkowskiego było zastosowanie po raz pierwszy na świecie katody tlenkowej w lampach mikrofalowych oraz opracowanie wraz ze Stanisławem Ryżko modelu magnetronu z metalu z wewnętrznym obwodem rezonansowym. Efekty tych badań przyczyniły się do znaczącego postępu w pracach nad radarem. Zarówno prof. Groszkowski, jak i współpracujący z nim inż. Ryżko, stali się światowymi pionierami techniki radiolokacyjnej. Należy również podkreślić, że prof. Groszkowski w 1937 r. jako jeden z pierwszych w Polsce podjął próby przekazu telewizyjnego.

Międzywojenne sukcesy polskich inżynierów 3

Ignacy Mościcki
Źródło: historiaposzukaj.pl

Kwas azotowy, technologia nafty i elektrochemia

Znaczące osiągnięcia wspomagające industrializację Drugiej Rzeczypospolitej, jak również cieszące się uznaniem międzynarodowym, odnosili polscy naukowcy w dziedzinie chemii. Niewątpliwie wiodąca postacią jest tu Ignacy Mościcki (1867-1946), profesor Politechniki Lwowskiej, Politechniki Warszawskiej i Prezydent Rzeczypospolitej. Pierwsze sukcesy Mościcki odniósł na początku XX wieku w Szwajcarii, opracowując nowatorską metodę produkcji kwasu azotowego. W trakcie ulepszania swojej metody zbudował nowy typ kondensatora wysokonapięciowego stosowanego zarówno w procesie otrzymywania kwasu azotowego, jak również w stacjach radiotelegraficznych (m.in. w radiostacji zainstalowanej w 1907 r. na wieży Eiffla). Pracując od 1913 r. na Politechnice Lwowskiej, sprowadził z Fryburga na własny koszt aparaturę służącą do prowadzenia badań z elektrochemii oraz elektrotechniki. Dzięki temu udało mu się opracować m.in. projekt fabryki stężonego kwasu azotowego, która mogła działać z wykorzystaniem energii zaczerpniętej z elektrowni wodnej. Elementy tego projektu zostały wykorzystane m.in. w zbudowanej w latach 1927-30 z jego inicjatywy fabryce związków azotowych w Mościcach. Kolejnym światowym sukcesem Mościckiego stało się odkrycie w latach dwudziestych metody destylacji ropy naftowej, znacznie skuteczniejszej od dotychczasowych. Ze względu na koszty metody nie wdrożono w Polsce, została natomiast wykorzystana w USA i niektórych krajach Europy Zachodniej. Prof. Mościcki był autorem 40 patentów, z których 28 otrzymał w Polsce, a pozostałe w Niemczech, Anglii, Francji i USA. Stworzył polską „szkołę chemiczną”, w której swoją karierę rozpoczynali znakomici profesorowie, m.in.: Wojciech Świętosławski, Kazimierz Kling i Tadeusz Kuczyński.

Prof. Tadeusz Kuczyński (1890–1945) zalicza się do grona chemików o największej liczbie uzyskanych patentów. Specjalizował się w technologii nafty oraz w podstawach elektrochemii. W trakcie badań prowadzonych na Politechnice Lwowskiej jako pierwszy na świecie opracował metodę rozdzielania emulsji ropnych przez dodatek fenolu. Sposób ten okazał się bardzo praktyczny i znalazł zastosowanie w przemyśle polskim i zagranicznym. Prof. Kuczyński zyskał miano międzynarodowego eksperta w tej dziedzinie, a za rezultaty swojej pracy naukowej z tego zakresu uzyskał aż cztery patenty. Zachęcony tym sukcesem rozpoczął pracę nad ekstrakcją oleju smarowego za pomocą tlenowych pochodnych aromatycznych. Ponadto zainicjował nowy sposób koagulacji zawiesin, dokonując tego za pomocą drgań o znacznej częstotliwości. Nowatorstwo metod zastosowanych przez prof. Kuczyńskiego zapewniło mu uzyskanie następnych dwóch patentów. 18 dalszych prac i 6 kolejnych patentów dotyczyło korozji tworzyw aparatury związanej z badaniami nad solami potasowymi. Oprócz opatentowanych osiągnięć prof. Kuczyński dokonał szeregu wynalazków, które zdobyły uznanie międzynarodowe. Przykładem jest wynaleziona przez niego metoda rozkładu stopów wolframowych za pomocą chloru lub fluorowodoru wprowadzona jako metoda standardowa w Stanach Zjednoczonych, Szwajcarii i wielu innych krajach.

Spawane mosty i wieżowce

Pionierskie osiągnięcia polskich uczonych dotyczą również inżynierii lądowej i budownictwa. Największe sukcesy w tym zakresie odniósł prof. Stefan Bryła (1886-1943), światowej sławy badacz i konstruktor. Z chwilą reaktywacji Politechniki Lwowskiej w 1921 r. Bryła, już jako profesor zwyczajny, objął Katedrę Budowy Mostów. Po kilku latach pracy naukowo-badawczej opublikował w 1927 r. pracę naukową na temat możliwości spawania stali z wykorzystaniem elektryczności, uznawaną do dzisiaj za jedną z najważniejszych w budownictwie i mostownictwie. W tym samym roku Bryła zaprojektował most na rzece Słudwi, którego stalowe elementy konstrukcyjne miały być spawane elektrycznie. Most wybudowany zgodnie z tym nowatorskim projektem w latach 1928-29 był pierwszą na świecie tego typu konstrukcją. Wywołał olbrzymie zainteresowanie wśród inżynierów całego świata, informacje o nim dotarły nawet do Ministerstwa Handlu i Przemysłu Stanów Zjednoczonych. Opisy mostu ukazały się w kilkunastu językach w czasopismach technicznych wszystkich większych krajów świata, w tym także w języku japońskim. Wkrótce prof. Bryła udoskonalił jeszcze założenia opracowanej przez siebie technologii spawania i rozpoczął prace nad projektami „drapaczy chmur” z wykorzystaniem tej techniki. Projekty zostały zrealizowane w większości w Warszawie (Dom Akademicki przy pl. Narutowicza, gmach Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych przy ul. Kopernika, budynek PKO przy ul. Świętokrzyskiej). Po przeniesieniu się na Politechnikę Warszawską w 1934 r. Bryła zaprojektował także „Prudential”, który wówczas był drugim co do wysokości wieżowcem w Europie (16 pięter). Kolejną nowatorską technologię – konstrukcję podtrzymującą zespawane już słupy puste wewnątrz – wykorzystał przy projektowaniu budynku Biblioteki Jagiellońskiej. Dokonania prof. Bryły w zakresie budownictwa i konstrukcji są do dnia dzisiejszego zaliczane do najwybitniejszych osiągnięć polskiej myśli technicznej.

Międzywojenne sukcesy polskich inżynierów 4

Podlaska Wytwórnia Samolotów
Źródło: historia.interia.pl

Laboratoria aerodynamiczne

Pomimo ograniczonej infrastruktury przemysłowej i skromnych możliwości finansowych dziedziną, w której polscy inżynierowie stali się pionierami na skalę międzynarodową, była aerodynamika. Niepodważalnym autorytetem w tej materii na Politechnice Warszawskiej był prof. Czesław Witoszyński (1875-1948). Problematyką lotnictwa jako przedmiotu badań naukowych zajął się na początku XX wieku. Uznanie społeczności akademickiej przyniosło mu zorganizowanie w 1922 r. na Politechnice Warszawskiej pierwszych regularnych studiów lotniczych oraz zainicjowanie budowy laboratorium i gmachu Instytutu Aerodynamicznego PW z pięcioma tunelami aerodynamicznymi. Inwestycja ta została zrealizowana w 1927 r. Profesor był również współzałożycielem Podlaskiej Wytwórni Samolotów (1924 r.). Do największych sukcesów naukowych prof. Witoszyńskiego należały wyniki jego prac z zakresu profilów lotniczych, śmigieł i powstawania siły nośnej w powietrzu. Monografie, podręczniki i artykuły jego autorstwa były niejednokrotnie tłumaczone na obce języki, m.in. francuski, rosyjski, angielski. Wprowadzane przez niego rozwiązania techniczne, uznawane za granicą jako wzorcowe, dawały mu możliwość czynnego uczestnictwa nie tylko w polskich ośrodkach rozwoju myśli naukowej (jak Polska Akademia Umiejętności czy Akademia Nauk Technicznych), lecz także w zagranicznych. Prof. Witoszyński był czynnym członkiem m.in. amerykańskiego Institute of the Aeronautical Sciences, a od 1939 r. filii Instytutu Goeringa w Brunszwiku.

Trzej z kanonu światowych osiągnięć

Prezentację wybranych osiągnięć kadry uczelni technicznych w Drugiej Rzeczypospolitej zamykają trzy nazwiska: Mieczysław Wolfke, Maksymilian Tytus Huber i Jan Czochralski, których dokonania z pewnością weszły do kanonu światowych osiągnięć naukowo-technicznych w zakresie dziedzin z pogranicza fizyki, chemii i inżynierii materiałowej.

Prof. Mieczysław Wolfke (1883-1947) swój pierwszy wynalazek opatentował w Rosji i w Niemczech, mając 17 lat. Był to telektroskop, czyli aparat do przesyłania obrazów, podobny do urządzeń stosowanych w pierwszych udanych transmisjach telewizyjnych. Studiował we Francji i w Niemczech, a w latach 1913-1922 pracował na politechnice ETH w Zurychu, gdzie poznał Alberta Einsteina i jako jeden z pierwszych wykładał teorię względności. Był prekursorem holografii, opublikował w 1920 r. w Szwajcarii artykuł na temat możliwości wykorzystania fal świetlnych do wykonywania trójwymiarowych obrazów. Jako profesor Politechniki Warszawskiej (od 1922 r.), kierując Katedrą Fizyki Doświadczalnej, prowadził badania, które przyniosły mu uznanie i światowy rozgłos. Wspólnie z holenderskimi uczonymi z laboratorium w Lejdzie opracował metodę zestalenia helu w niskiej temperaturze pod ciśnieniem. Dało to początek badaniom nad zjawiskiem nadciekłości helu i nad procesami zachodzącymi w niskich temperaturach cieczy kwantowych. W latach trzydziestych XX w. Wolfke pracował nad telefonią z wykorzystaniem światła spolaryzowanego (techniki stosowane dzisiaj w transmisji światłowodowej) oraz widzeniem w ciemnościach za pomocą promieni podczerwonych (współczesne noktowizory). Prof. Wolfke jako pierwszy polski uczony przewidział możliwość zastosowania energii jądrowej do celów wojennych.

Maksymilian Tytus Huber (1872-1950) był wybitnym badaczem mechaniki teoretycznej, światowym pionierem teorii sprężystości i plastyczności oraz teorii płyt. Badania naukowe prowadził najpierw na Politechnice Lwowskiej, a od roku 1927 na Akademii Górniczej w Krakowie. W swoich pracach przedstawił pionierskie koncepcje wytrzymałościowe metali, sformułował hipotezę energii odkształcania czysto postaciowego (tzw. warunek plastyczności Hubera), rozwinął rozwiązanie zagadnienia stykania się sprężystych ciał stałych, wprowadził pojęcie płyty ortotropowej, zapoczątkował i rozwinął teorię wielu innych zagadnień z zakresu mechaniki. Był autorem ponad 300 publikacji, w większości nowatorskich na skalę światową.

Przedstawiając najwybitniejsze osiągnięcia polskich uczonych z okresu Drugiej Rzeczypospolitej, warto na koniec zacytować opinię The Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE – największe na świecie stowarzyszenie zawodowe inżynierów elektryków i elektroników): „Gdyby nie dokonania profesora Jana Czochralskiego, świat dzisiaj wyglądałby inaczej”. Opinia ta została wygłoszona w 2019 r. podczas uroczystości przyznania miana Milestone (Kamień Milowy) metodzie szybkiego pozyskiwania monokryształów krzemu, opracowanej przez uczonego w 1916 r. Jest to odznaczenie najwyższej rangi, dotyczy najważniejszych osiągnięć w rozwoju nauki. Do tej pory przyznano 190 Kamieni Milowych, w tym tylko dwa dla Polaków. Tak więc prof. Jan Czochralski (1885-1953) dołączył do grona takich sław nauki, jak Edison, Marconi, Tesla czy Bell. Skazany w Polsce po drugiej wojnie światowej na zapomnienie, profesor odzyskał należne miejsce w panteonie największych uczonych dopiero w drugiej dekadzie XXI wieku. Wyróżnione osiągnięcie, nazywane powszechnie „metodą Czochralskiego”, dało podwaliny pod rozwój współczesnej elektroniki, a sam wynalazca jest określany mianem jednego z ojców rewolucji cyfrowej. Metoda Czochralskiego jest dzisiaj wykorzystywana do produkcji mikroprocesorów, mikrokryształów i innych elementów związanych z mikroelektroniką. Obdarzony intuicją badawczą i talentem wynalazczym, Czochralski miał również szereg innych osiągnięć, takich jak opracowanie bezcynowego stopu łożyskowego, opatentowanego w 1924 r. i stosowanego do dzisiaj w kolejnictwie. W ramach prac badawczo-laboratoryjnych Czochralski skonstruował radiomikroskop służący do wykrywania i oznaczania wtrąceń niemetalicznych w metalu. Sposób konstrukcji radiomikroskopu jest wykorzystywany przy budowie dzisiejszych mikroskopów skaningowych. W 1928 r., z inicjatywy prezydenta Mościckiego, Jan Czochralski został zaproszony do objęcia kierownictwa Katedry Metalurgii i Metaloznawstwa Politechniki Warszawskiej. Jako kierownik katedry, zorganizował najnowocześniejszy w Polsce pod względem wyposażenia w aparaturę Instytut Metalurgii i Metaloznawstwa Politechniki Warszawskiej. Osiągnięcia naukowe i wynalazcze przyniosły Czochralskiemu międzynarodowe uznanie i sławę, która trwa do dzisiaj.

* * *

Przedstawione w artykule sukcesy naukowców Politechniki Warszawskiej, Politechniki Lwowskiej i Akademii Górniczej nie stanowią oczywiście kompletnego obrazu osiągnięć polskiej myśli technicznej w Drugiej Rzeczypospolitej. Jednak wybrane według przyjętych kryteriów przykłady ukazują znaczący potencjał naukowy i wynalazczy, jakim dysponowały te uczelnie w stosunkowo krótkim czasie po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Złożyło się na to wiele czynników. Nie do przecenienia była kadra akademicka z jej wielkim zaangażowaniem zarówno w proces odbudowy i industrializacji kraju, jak również w budowanie pozycji i prestiżu międzynarodowego swoich uczelni. Uczeni światowego formatu, wynalazki, które mają do dzisiaj znaczenie technologiczne – to wszystko budzi szacunek i uznanie.

Dr hab. Marek Jakubiak, prof. PW, absolwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego. Pracuje na Wydziale Administracji i Nauk Społecznych Politechniki Warszawskiej, kierując Zakładem Prawa Gospodarczego i Polityki Gospodarczej. Specjalizuje się w historii gospodarczej. Dodatkowym obszarem jego pracy badawczej jest historia szkolnictwa Drugiej Rzeczypospolitej, ze szczególnym uwzględnieniem uczelni technicznych.

Wróć