Modele zmian miejskiej „normalności”

Wałbrzych, widok z wieży na terenie Centrum Stara Kopalnia

Jak społeczności miejskie, doświadczone pandemią i stojące w obliczu możliwych przyszłych zakłóceń „normalności”, wyobrażają sobie przyszłość i urzeczywistniają wizje „normalnego” życia miejskiego? W jaki sposób polityczne i kulturowe reprezentacje przeszłości, teraźniejszości i przyszłości życia miejskiego kształtują jego możliwe scenariusze? W jaki sposób scenariusze możliwych przyszłości są wdrażane poprzez codzienne praktyki?

„Normalne życie” to określenie, które „w normalnych warunkach” nie przykuwa szczególnej uwagi. Jego sens jest domyślny, bo zakładamy, że zwyczajności czy nawet banalności „normalnego życia” nie trzeba dopowiadać, precyzować, wyjaśniać. Jednak w sytuacji nagłych wstrząsów wywracających dotychczasowe ułożenie spraw i rzeczy określenie to nabiera mocy i znaczenia. Przypomnijmy sobie doświadczenia pandemii Covid-19, a zwłaszcza z okresu jej pierwszych miesięcy. Jeśli byliśmy tymi, którzy siedzieli zamknięci w domach, to dzięki mediom mogliśmy oglądać miasta jak z dystopijnych filmów science fiction: zaludnione wcześniej place, ulice, galerie handlowe były przeraźliwie puste, hale widowiskowo-sportowe i wystawiennicze zamieniano w tymczasowe szpitale, w których uwijali się ludzie w białych kombinezonach. „Nienormalność” sytuacji była dotkliwa szczególnie w miastach, gdzie pandemia doprowadziła do największych zastojów w „normalnym” biegu spraw. Życzenie, „by jak najszybciej wrócić do normalności”, było w tym czasie bardzo często powtarzane w codziennych rozmowach, nagłówkach artykułów prasowych i medialnych wystąpieniach polityków.

Wypowiadane głośno życzenie powrotu do normalności jest nie tylko docenieniem rutyny codziennego życia, uruchamia też zbiorową wyobraźnię o pożądanej przyszłości: do czego dokładnej życzymy sobie wracać? Jakiej rzeczywistości ludzie chcą, do jakiej będą dążyć, jak chcą ją urządzać? Na tym potencjale pojęcia „normalność” – jako kategorii opisowej, normatywnej i mobilizacyjnej – zasadza się czteroletni projekt zatytułowany „Normalność w warunkach niepewności. Perspektywa prakseologiczna w badaniach (re)produkcji ‘normalnego’ życia miejskiego”, finansowany przez Narodowe Centrum Nauki (2021/41/B/HS6/02718).

Ogólnie rzecz ujmując, celem badań jest lepsze rozumienie dynamiki zmian społecznych dokonujących się w warunkach rozmaitych turbulencji i załamań oswojonego „ładu” (normalności), takich jak te spowodowane pandemią Covid-19 czy wojną. Cel konkretyzujemy w trzech pytaniach: po pierwsze, jak społeczności miejskie, doświadczone pandemią i stojące w obliczu możliwych przyszłych zakłóceń „normalności”, wyobrażają sobie przyszłość i urzeczywistniają wizje „normalnego” życia miejskiego; po drugie, w jaki sposób polityczne i kulturowe reprezentacje przeszłości, teraźniejszości i przyszłości życia miejskiego kształtują jego możliwe scenariusze; i odwrotnie – to trzecie pytanie – w jaki sposób scenariusze możliwych przyszłości są wdrażane poprzez codzienne praktyki?

Znalezienie odpowiedzi na tak sformułowane pytania jest możliwe dzięki szczególnej kompozycji zespołu badawczego. Tworzą go osoby reprezentujące kilka dyscyplin z dziedzin nauk społecznych i humanistycznych, specjalizujące się m.in. w problematyce procesów miejskich i społeczności lokalnych, mechanizmów zmian społecznych i transformacji środowiskowej, dekolonialności i spekulatywności oraz relacji międzygatunkowych.

Wałbrzych przyszłości, obraz wygenerowany przez ChatGPT

Pierwotność praktyk społecznych względem form ich realizacji

Ramy teoretyczne projektu tworzą teoria praktyk społecznych oraz koncepcje fikcji spekulatywnej, dizajnu spekulatywnego i (re)prezentacji. W przyjętym paradygmacie praktyki rozumiane są jako „otwarte przestrzenno-czasowo rozproszone zbiory działań i wypowiedzi” [Schatzki, T.R. (1996) Social practices: A Wittgensteinian approach to human activity and the social. Cambridge University Press] i to praktyki, a nie ludzie, grupy społeczne czy instytucje, są podstawowymi jednostkami analizy rzeczywistości społecznej. Decentralizacja ludzi czy grup nie oznacza zignorowania ich w analizie, lecz uznanie pierwotności praktyk społecznych względem form ich realizacji – zachowania nie są rozumiane jako wyraz wartości, znaczeń czy postaw jednostek, lecz jako wyraz społecznych i kulturowych konwencji, wspólnych sposobów działania w danej sytuacji oraz społecznie nabytych kompetencji do działania w określony sposób. „Normalne życie” jest więc odtwarzane poprzez rutynowe performanse (kiedy coś mówimy i/lub robimy), a których sposoby wykonywania regulowane są przez domyślnie przyjmowane zasady i wiedzę praktyczną, ukierunkowywane zarówno przez systemy motywacyjne i emocjonalne („chcemy coś zrobić, bo…”, „nie chcemy czegoś robić, bo…”) oraz przez przyjęte ogólnie rozumienia pojęć wpisanych w systemy kulturowe, polityczne czy ekonomiczne (np. tego, co oznacza patriotyzm, zdrowy tryb życia, dobrze spędzony czas wolny i tak dalej). Z reprodukowania „normalnego życia” wytrąca nas na ogół niespodziewane, nagłe wydarzenie wymuszające zmianę sposobu działania. I wówczas włącza się polityczny i ekspercki dyskurs, kolonizując wyobrażenia przyszłości, kategoryzując ją jako „normalność”, która ma być mniej lub bardziej wierną reprodukcją przeszłości (sprzed nagłej zmiany). Koncepcje (re)prezentacji i narzędzia analizy fikcji spekulatywnych wypracowane w ramach humanistyki pozwalają przyjrzeć się krytycznie mechanizmom reprodukowania życia społecznego: z jakiej pozycji formułowane są zasady „normalności”, jakie sposoby realizowania praktyk życia codziennego są z tej wizji wykluczone i w jaki sposób dokonuje się to wykluczenie?

Czteroletni projekt rozpoczęliśmy od dwóch działań. Po pierwsze, od poznawania podejść i metodologii wypracowywanych w ramach naszych dyscyplin, prób uzgadniania naszych języków i łączenia metodologii. Efektem tych ćwiczeń są dwie publikacje. W artykule Post-crises (new) normality [Smagacz-Poziemska, M., Borowski, M., Działek, J., & Łapniewska, Z. (2024). Post-crises (new) normality. Across social practices and speculative fictions. Futures, 155, 103292] łączymy teorię praktyk społecznych oraz koncepcję spekulatywnej fikcji jako praktyki, pokazując, jak normatywne rozumienie „normalności” uniemożliwia dyskursywne wyjście poza znormatywizowaną – na przykład kapitalistyczną – logikę „normalności”, hamując transformację praktyk społecznych w kierunkach sprzecznych z tą logiką (m.in. dlatego hamowane jest wykształcenie praktyk, w których niepewność uznawana jest za element normalności). Argumentujemy, że w przekroczeniu dotychczasowych (np. kapitalistycznych) wyobrażeń „normalności” praktyk życia codziennego warto wykorzystać spekulatywne fikcje jako przestrzenie eksperymentowania i ćwiczenia różnych scenariuszy przyszłości (w artykule odnosiliśmy się do serialu Kingdom). Drugi tekst Sites of ‘Culture of Regeneration’ – Curating Regenerative Practices and Relations with City Sewage and Soil in Wrocław, Poland [Pawlak, Krzemińska, 2025, w druku], łączący teorię praktyk z humanistyką środowiskową, powstał jako próba zestrojenia warsztatów badawczych i analityczno-interpretacyjnych wykorzystywanych w naukach społecznych i humanistycznych. Artykuł z jednej strony zaprasza do teoretycznego namysłu nad możliwościami takiego „zestrojenia”, a z drugiej do szukania tych możliwości w działaniu, poprzez wspólne badanie artystycznych i kuratorskich projektów realizowanych na Polach Irygacyjnych we Wrocławiu. Pola doskonale sprawdzają się jako miejsce eksperymentowania i ćwiczenia transdycyplinarnych badań nad miejską „normalnością” – stanowią przestrzeń publiczną, którą kuratorki wrocławskiego BWA Dizajn (galerie sztuki współczesnej) odsłaniają jako społeczną przestrzeń spekulatywną, ułatwiającą myślenie o przyszłości całego miasta jako żywego, naturo-kulturowego ekosystemu.

Logotyp projektu

Stolica kultury polskiej i miasto poniemieckie

Działanie drugie służyło zinwentaryzowaniu tematów, aspektów i podejść badawczych, jakie pojawiły się w badaniach społecznych na temat miast w okresie pandemii Covid-19. W tym celu dokonaliśmy przeglądu systematycznego 138 artykułów na temat doświadczeń pandemii Covid-19 w miastach europejskich, opublikowanych od wybuchu pandemii do końca czerwca 2022 roku. Przeprowadziliśmy analizę tematyczną tych badań, skategoryzowaliśmy koncepcje i podejścia metodologiczne oraz wnioski z badań (m.in. to, czy zmiany ujmowano w kategoriach kryzysu, załamania, zakłócenia, stymulacji lub rozwoju). Główne wnioski z analizy zostały opublikowane w artykule Pandemic disorientations and reorientations as legacies [Działek, J., Smagacz‐Poziemska, M., Krzemińska, K., & Pawlak, J. (2024). Pandemic disorientations and reorientations as legacies: Scoping review of COVID‐19 impacts on European cities. Geographical Research, 62(1), 58-75], a lista tematów posłużyła nam do opracowania narzędzi do kodowania materiałów z następnego etapu badań empirycznych.

Ten kolejny etap (nadal trwający) jest realizowany metodą porównawczych studiów przypadków dwóch miast, co ma nam pomóc w odkryciu lokalnych specyfik przechodzenia między „normalnością” i „nienormalnością” (w życiu codziennym, wizjach politycznych i (re)prezentacjach kulturowych). Wybraliśmy Kraków i Wałbrzych – miasta odmienne pod względem historii społeczno-ekonomicznej, kulturowej i środowiskowej, a także zachodzących w nich kryzysów i transformacji praktyk życia codziennego: zamieszkiwania miasta, pracy, wypoczynku, mobilności. Kulturowe narracje o przeszłości tych miast („stolica kultury polskiej”, a „miasto poniemieckie i wielokulturowe”), profil i dynamika procesów ekonomicznych (miasto usług, turystyki, edukacji, z marginalizowaną przemysłową przeszłością versus miasto zbudowane na gospodarce węgla i kryzysu potransformacyjnego w latach 90. XX wieku), różnice w profilach demograficznych i ekonomicznych społeczności, jak również geopolityczne usytuowanie i charakterystyki przyrodnicze pozwalają porównać dwa odmienne modele zmian miejskiej „normalności”.

Krakowowi i Wałbrzychowi przyglądamy się jako lokalizacjom praktyk życia codziennego, zakłóceń wywoływanych przez rozmaite kryzysy oraz przyszłości projektowanych w politykach i kulturze. Skala badań w dwóch miastach może się wydawać przeciętnie wymagająca, jednak cele badawcze, jakie przed sobą postawiliśmy, oznaczają konieczność opracowania nowych procedur oraz narzędzi badawczych i analitycznych. Prowadząc wywiady skoncentrowane na praktykach życia codziennego, etnografię i netnografię (obserwację mediów społecznościowych) oraz analizę skryptów zawartych w sztuce i popkulturze (w serialach, projektach przedstawianych w galeriach sztuki, przedstawieniach teatralnych czy fikcji literackiej) odkrywamy to, czym (możliwe) „normalne życie” w Krakowie i Wałbrzychu jest, czym było, jak jest pamiętane i wyobrażane. Praktyki życia codziennego są w każdym z tych miast badane z takiej perspektywy, która pozwala dokładniej przyjrzeć się wrażliwym lokalnie problemom i wyzwaniom transformacyjnym. W Wałbrzychu badamy zmiany praktyk życia codziennego w kontekście przekształceń byłego ośrodka górniczego w „zielone miasto”, w Krakowie zbieramy dane dotyczące praktyk zamieszkiwania miasta w kontekście rosnących kosztów mieszkań.

Narracje o miejskim rozwoju

Kraków przyszłości, obraz wygenerowany przez ChatGPT

Wszystkie te źródła zestawiamy również z wizjami rozwoju miasta zawartymi w narracjach politycznych. Do analizy takich wyobrażeń przyszłości posłużyły nam wypowiedzi kandydatów na prezydentów miast z okresu kampanii przed wyborami w 2024 roku. Mamy świadomość, że wizje i obietnice są przez kandydatów składane w specyficznym kontekście. Po pierwsze, w ramach konkurencyjnej dyskusji z innymi kandydatami prezentującymi różny poziom wiedzy praktycznej i formalnej o możliwościach realizacji takich czy innych pomysłów. Po drugie, w sytuacji presji na zdobycie poparcia swojej kandydatury przez wyborców charakteryzujących się jeszcze większym, nieporównanie większym, zróżnicowaniem pod względem praktycznej i formalnej wiedzy o kompetencjach urzędu prezydenta, ustawowych możliwościach (np. politycznych i finansowych) samorządu lokalnego. Wreszcie pod względem zakorzenienia swoich oczekiwań w różnych sposobach realizowania praktyk życia codziennego (powiązanych z możliwościami finansowymi, sytuacją mieszkaniową, rodzinną, zawodową i tak dalej) i związanej z tym struktury priorytetów. Uwzględniając te okoliczności, podjęliśmy się analizy wszystkich autorskich (wyrażonych w pierwszej osobie) wypowiedzi kandydatów, wypowiedzi upublicznionych w mediach prasowych, telewizyjnych, radiowych i internetowych, zakładając, że bez względu na skalę realizmu lub populizmu zawartą w wypowiedziach wizje kandydatów są materiałem przenikającym do dyskursu publicznego, stymulującym wyobrażenia, nadzieje lub obawy osób mieszkających w mieście, a w przypadku wygranej konkretnego kandydata, strukturyzującym jego przyszłe działania i nadającym kierunek projektom. Gdy przystępowaliśmy do tego zadania badawczego, interesowało nas więc to, czym dla kandydata jest rozwój miasta, z jakimi emocjami wiązana jest przyszłość miasta (jakie emocje chce pobudzić w odbiorcach, jakimi sposobami), w jaki sposób kandydat odnosi się do przeszłości miasta, jak kandydat proponuje osiągnięcie celów polityki miejskiej oraz jaka wizja przyszłości miasta wyłania się z narracji kandydata. Wyniki z analizy będą opracowywane pod kątem przyszłych publikacji poświęconych wybranym aspektom kampanijnych narracji, tymczasem dzieliliśmy się wstępnymi wynikami podczas sesji posterowej na IV Kongresie Polityki Miejskiej i Regionalnej i Konferencji Sekcji Socjologii Środowiska PTS oraz w tekście Subcentra w kontekście doświadczeń miast z okresu pandemii i narracji o miejskim rozwoju [Smagacz, Działek, 2024 – w druku].

Już z wstępnej analizy wypowiedzi kandydatów wynika, że odrobili jakąś część lekcji, którą przyniosła pandemia, doceniając skalę życia codziennego i ucząc się mówienia o metropolii językiem wprowadzonym do dyskursu przez ruchy miejskie (praw mieszkańców, partycypacji, konsultacji). Jednocześnie trudno nie słyszeć w wypowiedziach populistycznej tonacji: mieszaniny obietnic decentralizacji władzy, środków z budżetu centralnego i Unii Europejskiej, zwiększania dostępności usług oraz miejsc rekreacji. Rady dzielnic były wskazywane jako te organa demokracji przedstawicielskiej, które miałyby przejąć organizowanie życia miejskiego na poziomie sąsiedztw, a jednocześnie mieszkańcy byli „opowiadani” jako ci, którym należy dać „większą władzę” i którzy mają prawo do wygodniejszego życia. Kryzys klimatyczny pojawiał się jako punkt wyjścia do wizji miasta zielonego, ekologicznego, 15-minutowego, w którym parki, baseny i dobra infrastruktura lokalna pomagają przetrwać upały w sąsiedztwie.

Przygotowanie warsztatów dizajnu spekulatywnego

Jesteśmy na końcowym etapie badań terenowych. Przed nami analiza i interpretacja całości dotychczas zgromadzonego materiału empirycznego zgodnie z modelem teoretycznym teorii praktyk oraz dwa warsztaty dizajnu spekulatywnego, które mają być nie tyle efektownym finałem naszego projektu, co raczej sposobem przeprowadzenia ostatnich badań miejskich „normalności” w Krakowie i Wałbrzychu. Do udziału w ćwiczeniach z wyobrażania sobie możliwych przyszłości (nieodzownie połączonego z określeniem, jaka przyszłość jest pożądana) zaprosimy osoby mieszkające w obu miastach, w pierwszej kolejności te, z którymi udało nam się już spotkać i przeprowadzić pogłębione wywiady. Proces przygotowania warsztatów dizajnu spekulatywnego jest wciąż otwarty, nawiązujemy współprace z lokalnymi instytucjami kultury i potencjalnymi osobami prowadzącymi te zajęcia. Współorganizowanie i analiza takich warsztatów to dla nas kolejne eksperymentalne ćwiczenie w myśleniu i działaniu transdyscyplinarnym, tym razem w specyficznym polu badań artystycznych.

Badania nad tak złożoną problematyką zmian społecznych i z wykorzystaniem podejść dotychczas osobno rozwijanych w naukach społecznych i humanistyce jest bardzo trudne. Wyzwaniem jest nie tylko zbudowanie spójnego programu teoretycznego, ale też zbudowanie go tak, aby teoria mogła być w synergiczny sposób wykorzystana w badaniach empirycznych. Już samo dochodzenie do wzajemnego rozumienia, czym jest „empiria” w różnych dyscyplinach i jak mogą się uzupełniać różne metodologie oraz dostrzegania, kiedy nasze działania badawcze wprawdzie „idą koło siebie”, ale są na siebie ślepe, jest procesem czasochłonnym i psychologicznie trudnym. Tak zróżnicowany dyscyplinarnie projekt wymaga nie tylko zaciekawienia inną perspektywą, ale i zaufania wobec metodologii dyscyplin innych niż „własna”, a w czasie analizy i interpretacji cierpliwego szukania pojęć i form wypowiedzi, które będą akceptowalne dla wszystkich. Zapowiedzianym w grancie NCN celem jest też wyciągnięcie wniosków z praktyki badań prowadzonych w interdyscyplinarnym zespole. Mamy nadzieję, że autoetnografia, uwzględniająca nie tylko teoretyczno-metodologiczną dynamikę naszej pracy, ale też jej uwikłania infrastrukturalne, emocjonalne, w tym presje wynikające z zasad ewaluacji dyscyplin, będą przyczynkiem do szerszej dyskusji i krytycznej refleksji nad „normalnością” praktyk uprawiania nauki.

***

W tekście odwołujemy się do publikacji, które powstały w ramach projektu „Normalność w warunkach niepewności. Perspektywa prakseologiczna w badaniach (re)produkcji ‘normalnego’ życia miejskiego”, finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki, nr projektu 2021/41/B/HS6/02718. Zespół badawczy tworzą: Marta Smagacz-Poziemska (kierowniczka projektu), Mateusz Borowski, Jarosław Działek, Marta Klekotko, Katarzyna Krzemińska, Zofia Łapniewska, Natalia Martini, Kuba Pawlak, Małgorzata Sugiera, Dariusz Szklarczyk. Od października 2023 roku nasz zespół jest wspierany przez studentki i studentów, którzy w ramach kursu „Seminaria badawcze” w Instytucie Socjologii UJ włączają się w prace projektowe.