logo
FA 1/2022 informacje i komentarze

Piotr Kieraciński

Klasycy

Klasycy 1

Fot. Pixabay

Ostatnia reforma nauki wymiotła z polskiej nauki kilka ważnych tradycyjnych dyscyplin naukowych uprawianych na całym świecie i obecnych w klasyfikacjach nauki. Wraz ze zmianą struktur uczelni zniknęły też jednostki, w których uprawiano badania i kształcenie w wielu tradycyjnych, a ważnych dla człowieka i naszej kultury obszarach. Jednym z nich jest filologia klasyczna.

W Polsce badania i kształcenia w zakresie filologii klasycznej prowadzone są na dziesięciu uniwersytetach: Gdańskim, Śląskim w Katowicach, Jagiellońskim w Krakowie, Łódzkim, im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Mikołaja Kopernika w Toruniu, Warszawskim, Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Wrocławskim oraz Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II. To zawsze był elitarny kierunek studiów i równie elitarny kierunek badań. O ile jednak jako kierunek kształcenia filologia klasyczna istniała od dawna i istnieje nadal, o tyle jako dyscyplina czy subdyscyplina naukowa formalnie nie istniała już od dawna. Tak pozostało do dziś. Jednak przed reformą z 2018 roku w każdym z wymienionych uniwersytetów istniały jednostki identyfikujące się z tym obszarem badań, obecnie natomiast w niektórych uniwersytetach zlikwidowano i ten wyróżnik odrębności i wyjątkowości filologii klasycznej.

Jednostką o najdłuższej tradycji zajmującą się tym obszarem jest Instytut Filologii Klasycznej UJ, umiejscowiony w strukturze Wydziału Filologicznego. W jej skład wchodzą dwie katedry: Filologii Greckiej i Nowogreckiej oraz Filologii Łacińskiej i Nowołacińskiej. Klasycy z UJ chwalą się historią badań nad językami antycznymi, sięgającą XV wieku. Jednak filologia klasyczna w nowoczesnym sensie pojawiła się w drugiej połowie XIX stulecia. W IFK WF UJ prowadzone są 3-letnie stacjonarne studia licencjackie z filologii klasycznej oraz 2-letnie stacjonarne uzupełniające studia magisterskie w zakresie filologii klasycznej na specjalnościach: filologia klasyczna oraz bizantynistyka i neogrecystyka. Obecnie kształci się tam ok. 100 studentów. Kadrę IFK UJ tworzy 15 wykładowców, w tym 3 profesorów tytularnych, 4 profesorów uczelni, 4 doktorów habilitowanych, 4 doktorów.

Na UWr kontynuowana jest – kadrowo i organizacyjnie – przedwojenna filologia klasyczna Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie pierwsza tego typu katedra została założona w 1784 roku. Jednak bezpośrednio wrocławscy klasycy odwołują się do tradycji Uniwersytetu Lwowskiego z polskim językiem wykładowym, czyli objęciem katedry klasyki przez prof. Zygmunta Węclewskiego w 1873 roku. Na Uniwersytecie i Politechnice Wrocławskiej działały od 1945 r. 3 katedry klasyczne. Po utworzeniu w 1951 r. Uniwersytetu Wrocławskiego od 1952 działał na Wydziale Filologicznym Instytut Filologii Klasycznej, który w 1969 r. otrzymał nazwę Instytutu Filologii Klasycznej i Kultury Antycznej, a od roku 2010 jest to Instytut Studiów Klasycznych, Śródziemnomorskich i Orientalnych.

Część klasyczną tej rozbudowanej struktury tworzą zakłady: Filologii Greckiej, Filologii Łacińskiej oraz Filologii Nowołacińskiej. Część śródziemnomorska to Zakład Neohellenistyki i Studiów Bliskowschodnich, a część orientalna zakłady: Filologii Indyjskiej, Studiów Chińskich oraz Studiów Koreańskich. Instytut zatrudnia 43 pracowników akademickich, z tego w części klasycznej – 22, 3 pracowników ZFI ma wykształcenie klasyczne. Kadrę klasyczną ISKŚiO stanowi 22 wykładowców, w tym 7 samodzielnych pracowników nauki: 1 prof. tytularny, 4 profesorów uczelni, 2 adiunktów habilitowanych oraz 15 doktorów (w tym 2 na indologii). Obecnie w szkole doktorskiej jest 9 klasyków, a 1 osoba robi doktorat eksternistycznie. Obecnie na filologii klasycznej kształci się 30 studentów, a ok. 85 osób studiuje kulturę śródziemnomorską.

Kolejnym pod względem wieku ośrodkiem badań klasycznych w Polsce jest Instytut Filologii Klasycznej UW, gdzie tradycja studiów klasycznych sięga 1816 roku, czyli początków samego uniwersytetu. IFK znajduje się w strukturze Wydziału Polonistyki UW. IFK tworzą: Zakład Literatur i Języków Klasycznych, Zakład Dydaktyki i Metodyki Języka Łacińskiego oraz Zakład Studiów nad Renesansem. Kadrę naukowo-dydaktyczną instytutu tworzy 5 profesorów zwyczajnych, 2 adiunktów z habilitacją, 7 doktorów i 9 magistrów. Część pracowników dydaktycznych obsługuje lektoraty łaciny na całym UW. Pracownicy naukowi to sami literaturoznawcy, poza jednym profesorem i jednym doktorem językoznawcą. Jeden profesor zadeklarował filozofię jako drugą dyscyplinę. Na kierunku filologia klasyczna i studia śródziemnomorskie kształci się ok. 150 osób. Doktoraty z filologii klasycznej robią na UW 4 osoby. Na Wydziale Artes Liberales UW prowadzone są studia na kierunku kulturoznawstwo – cywilizacja śródziemnomorska, gdzie także uczy się łaciny i greki klasycznej.

W 1918 roku rozpoczęto kształcenie i badania z zakresu filologii klasycznej na Wydziale Nauk Humanistycznych KUL, zorganizowane najpierw w formie Sekcji Filologii Klasycznej, później w formie Instytutu Filologii Klasycznej. Obecnie nie ma tam jednostki ze słowami „filologia klasyczna” w nazwie. Klasycy są zgrupowani na WNH w Instytucie Literaturoznawstwa w Katedrze Języka Łacińskiego i Katedrze Języka Greckiego. Kadrę potężnej niegdyś KUL-owskiej klasyki tworzy dziś raptem 7 pracowników naukowo-dydaktycznych, spośród których 2 legitymuje się tytułem naukowym profesora, 2 to profesorowie uczelni, a 3 adiunkci, w tym jeden z habilitacją. Na filologii klasycznej kształci się w KUL 18 studentów świeckich i duchownych. W program studiów wpisane są warsztaty Classical Studies w Grecji, które są ewenementem w skali Polski. Każdego roku studenci wraz z wykładowcami udają się do Grecji lub Włoch, aby na miejscu zetknąć się z kulturą, literaturą i językiem starożytnych. W planach programowych ujęty został również kurs języka greckiego nowożytnego. Niestety na „Olimpie”, najwyższym poziomie głównego gmachu KUL, gdzie tradycyjnie mieszczą się pomieszczenia klasyków, nie ma już słynnego „Babicum”.

Trzy lata temu obchodzono stulecie studiów klasycznych na UAM. Instytut Filologii Klasycznej jest częścią Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej UAM; poznański uniwersytet to jedyne miejsce w Polsce, gdzie słowo „klasyka” pojawia się w nazwie wydziału. Strukturę instytutu tworzą zakłady Hellenistyki i Latynistyki. Kadrę IFK stanowi 5 profesorów tytularnych, 7 doktorów habilitowanych, 7 doktorów (w tym 3 starszych wykładowców i 4 adiunktów) oraz 3 doktorantów. Większość określa się jako literaturoznawcy. Na kierunku filologia klasyczna kształci się 31 osób. Pracownicy instytutu uczestniczą też w kształceniu na studiach śródziemnomorskich, z literatury powszechnej (mgr) oraz anglojęzycznych Mediterranean Studies (mgr).

Na UMK Katedra Filologii Klasycznej mieści się w strukturze Instytutu Literaturoznawstwa na Wydziale Humanistycznym. Kadrę naukowo-dydaktyczną stanowi 7 pracowników, w tym 3 profesorów tytularnych, 3 profesorów uczelni i 1 asystent z doktoratem. Na kierunku filologia klasyczna kształci się 10 osób, w tym 8 na pierwszym roku (jedna z MISH) i 2 na drugim. W ub.r. studia licencjackie ukończyły 3 osoby. Doktorat z obszaru filologii klasycznej robi 1 osoba. Jeszcze kilkanaście lat temu na UMK było nawet 5 doktorantów klasyków.

Katedra Filologii Klasycznej UŁ powstała w 1945 r. Działa w strukturze Wydziału Filologicznego. Z kolei sama katedra składa się z zakładów Hellenistyki i Religioznawstwa oraz Latynistyki i Językoznawstwa. Jednostka zatrudnia 12 wykładowców, w tym 1 prof. tytularnego, 4 profesorów uczelni, 2 adiunktów z habilitacjami, 2 adiunktów w doktoratami, 2 asystentów z doktoratami i na pół etatu 1 asystenta magistra (doktoranta). Oprócz wspomnianego asystenta doktoraty z klasyki przygotowują na UŁ 2 doktorantki. Na kierunku filologia klasyczna z kulturą śródziemnomorską kształci się na UŁ 53 studentów.

Na UKSW klasykę reprezentuje Katedra Literatury Greckiej i Łacińskiej Instytutu Literaturoznawstwa na Wydziale Nauk Humanistycznych. Do roku 2019 istniał Instytut Filologii Klasycznej i Kulturoznawstwa z 3 katedrami: Literatury Greckiej, Mediewistyki i Latynistyki oraz Kultury Antycznej. Instytut prowadził 4 kierunki studiów: filologię klasyczną, filologię włoską, kulturoznawstwo i muzeologię. Po reorganizacji w roku 2019 pracownicy przeszli częściowo do instytutów dyscyplinowych, np. językoznawczych i nauk o kulturze i religii, ale nadal prowadzą zajęcia na filologii klasycznej. KLGiŁ UKSW zatrudnia 8 wykładowców, w tym 2 profesorów tytularnych (literaturoznawstwo/filozofia), 4 profesorów uczelni (literaturoznawstwo, nauki o kulturze i religii, językoznawstwo), dodatkowo 1 osobę na urlopie wychowawczym oraz 1 doktora literaturoznawcę. W szkole doktorskiej UKSW jest 1 doktorant z klasyki, a w innych uczelniach 4 osoby przygotowują doktoraty pod opieką promotorów z UKSW. Na filologii klasycznej kształcą się na UKSW 44 osoby, w tym 36 na studiach licencjackich.

Na Wydziale Filologicznym UG istnieje Instytut Studiów Klasycznych i Slawistyki, a w nim Katedra Filologii Klasycznej. Zatrudnia ona 8 pracowników naukowo-dydaktycznych, w tym 5 doktorów habilitowanych na stanowiskach profesorów UG i 3 adiunktów z doktoratami, a także dwóch pracowników na etatach dydaktycznych: 1 doktora starszego wykładowcę i 1 magistra wykładowcę. Na kierunku filologia klasyczna kształci się na UG 31 studentów.

Na UŚ w Katowicach Katedrę Filologii Klasycznej na Wydziale Filologicznym, założył w roku 1991 prof. Stefan Zabłocki, neolatynista, związany wcześniej ze środowiskiem wrocławskim i gdańskim. W wyniku reform strukturalnych KFK przestała istnieć w 2019 roku. Jej pracownicy zostali przypisani do instytutów dyscyplinowych. Klasykę na UŚ reprezentują: 1 profesor tytularny, 3 profesorów UŚ i 7 doktorów, w tym jeden badacz zagraniczny oraz 2 doktorów na stanowiskach dydaktycznych. Istnieje nadal kierunek filologia klasyczna, na którym kształci się 29 studentów. Jako cześć filologii klasycznej działa na UŚ bizantynistyka, która ma mocną międzynarodową pozycję (do tej pory pracowało tam czworo naukowców z zagranicy, którzy są teraz zatrudnieni w Wiedniu i Berlinie).

Ten pobieżny przegląd pokazuje, że długa i wspaniała historia badań i studiów klasycznych w Polsce mierzy się dziś z ogromnym kryzysem, zwłaszcza w zakresie kształcenia. Jednostki kształcące informują o niskim stopniu sukcesu w ukończeniu studiów licencjackich. Niewielu jest chętnych na studia magisterskie. W kilku uczelniach polikwidowano jednostki klasyczne, rozpraszając kadrę w instytutach dyscyplinowych. Międzynarodowe sukcesy młodych badaczy oraz tych ze średniego pokolenia dają nadzieję, że mimo wszystko wykształcimy osoby, które będą mogły przekazać nam i pomogą zachować klasyczne dziedzictwo i wartości, na których nabudowana jest współczesna europejska kultura.

Piotr Kieraciński

Obecnie, wg danych OPI-PIB, filologię klasyczną (niekiedy wraz z kulturą śródziemnomorską) studiuje w Polsce 460 osób. W 10 opisanych ośrodkach akademickich badaniami klasycznymi i dydaktyką na wskazanych kierunkach zajmuje się 134 nauczycieli akademickich. Aż 53% z nich, 71 osób, to samodzielni pracownicy nauki.

(p)

Wróć