Struktury wykluczenia

Książka stanowi egzemplifikację historycznych źródeł i mechanizmów przemocy. Choć podtytuł zawęża obszar analizy do zjawisk zachodzących w środowiskach studenckich Warszawy i Wiednia, autorka konsekwentnie go poszerza. Uwzględnia środowiska wileńskie, lwowskie i poznańskie oraz wydarzenia z udziałem studentów niemieckich. W dwudziestoleciu międzywojennym na uczelniach ścierały się ideologie „lewicowe” i „prawicowe”, jednak Mrzygłód zasadniczo śledzi programy ideowe i działania masowych organizacji studenckich pod kątem poglądów nacjonalistycznych. Dlatego w centrum jej uwagi znajdują się dwie kluczowe organizacje: Bratnia Pomoc oraz Związek Studentów Niemieckich.

Radykalnie nastawionych studentów austriackich i polskich łączył krytyczny stosunek do żydowskich kolegów. W Wiedniu dodatkowo negatywnie odnoszono się do studentów z krajów słowiańskich. Podłoże tych napięć było złożone. W Austrii wiązało się z upadkiem dynastii Habsburgów, klęską w I wojnie światowej oraz zapisanym w postanowieniach traktatu wersalskiego zakazem Anschlussu. W społeczeństwie budującym zręby odradzającego się państwa polskiego zmagano się z materialnymi i mentalnymi konsekwencjami wojny bolszewicko-polskiej, która utrwaliła stereotyp „żydokomuny”. Lęki społeczne wywołane szerzeniem się komunizmu były powszechne, a kryzys gospodarczy sprzyjał dalszym podziałom i uprzedzeniom.

Autorka pokazuje, że stopień radykalizacji po stronie austriackiej i polskiej był zróżnicowany. Studenci II Rzeczpospolitej inspirowali się ideami narodowej demokracji: wypracowywali zasady funkcjonowania wspólnoty narodowej, określali kształt tożsamości młodego przedstawiciela polskiej inteligencji, dążyli do integracji i urzeczywistniania wizji państwa narodowego. Austriaccy studenci znajdowali się natomiast na drodze formułowania nowej niemieckiej tożsamości, budowanej na gruzach wielonarodowej monarchii austro-węgierskiej. Zdaniem Mrzygłód studenckie ugrupowania prawicowe nie opowiadały się za tradycjonalizmem czy konserwatyzmem, lecz postrzegały siebie jako awangardę zmian.

Autorka przypomina fakty, które antagonizowały środowiska studenckie. Jednym z nich była „afera trupia”. Protestowano przeciwko temu, by w prosektoriach wydziałów medycznych dokonywano sekcji zwłok wyłącznie chrześcijan, podczas gdy medycynę studiowali również wyznawcy judaizmu (jego prawo religijne zakazywało ingerencji w ciało po śmierci). Jak pokazuje autorka, uprzedzenia na tle narodowym i religijnym nie były podsycane wyłącznie w sposób irracjonalny.

Najciekawsze są jednak zgromadzone świadectwa: dokumenty oraz parafrazy relacji świadków wydarzeń takich jak strajki, manifestacje czy bójki. Niedosyt budzi natomiast brak szerszego omówienia głosów studentów żydowskich, którzy stali się ofiarami agresji. W II Rzeczpospolitej istniała przecież bogata prasa środowisk żydowskich. Autorka przywołuje okoliczności i propagandowe konsekwencje poniesionych podczas zamieszek śmierci Jana Grotkowskiego i Stanisława Wacławskiego. A czy skrzywdzeni żydowscy żacy muszą pozostać anonimowi?

Mrzygłód uwidacznia proces kształtowania się schematów mobilizowania do przemocy. Uświadamia, że istotną rolę odgrywa w nim język opisu problemów i zajść. Wiadomo, informacja odpowiednio podana eskaluje antagonizmy i wprowadza mechanizmy dyskryminacji. Ich najbardziej wyrazistym symbolem stały się „getta ławkowe” na uczelniach w latach 1937–1939. Warto jednak pamiętać, że liczne grono profesorów i studentów czynnie sprzeciwiało się tej formie segregacji. Autorka kończy książkę pytaniem retorycznym: jak to się dzieje, że rękę do legalizowania przemocy i „struktur wykluczenia” niekiedy masowo przykładają ludzie inteligentni?

Izabela MRZYGŁÓD, Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2025, seria: Monografie FNP.