Nowy rok – nowa ortografia

Rys. Sławomir Makal

Zapowiadane od dwóch lat zmiany w pisowni weszły w życie 1 stycznia 2026 roku. Wprowadziła je Rada Języka Polskiego na mocy Ustawy o języku polskim z 7 października 1999 roku. Zmiany nie są rewolucyjne, reforma nie narusza podstawowych zasad polskiej ortografii. Nie ingeruje w zasadę historyczną, obejmującą pisownię znaków: ó, u, rz, ż, ch, h, w zasadę morfologiczną utrzymującą tożsamość pisowni cząstek wyrazowych bez względu na ich wymowę (bab-a, bab-ka) ani w zasadę fonetyczną, zgodnie z którą piszemy jak mówimy: kot, dom, sarna, telefon. Zmiany dotyczą tylko zasady konwencjonalnej, opartej na zwyczaju językowym. Obejmują pisownię wielkich i małych liter, pisownię łączną i rozdzielną wyrazów oraz pisownię skrótów.

Przedstawiam wszystkie zmiany z krótkimi komentarzami.

Wprowadzenie pisowni wielką literą nazw mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi, np. Warszawianin, Zgierzanin, Ochocianka. Dopuszczenie alternatywnego zapisu (małą lub wielką literą) nieoficjalnych nazw etnicznych, takich jak kitajec lub Kitajec, jugol lub Jugol, angol lub Angol i in.

Nie będzie już ortograficznej zagadki, dlaczego wszystkie nazwy mieszkańców pisze się wielką literą: Europejczyk, Polak, Ślązak, a tylko mieszkańcy miast, wsi i dzielnic byli jej pozbawieni. Teraz reguła ujednolica użycie wielkiej litery w całej kategorii nazw mieszkańców: Szczecinianin, Świnoujścianin, Koszalinianka, Nowogardzianka, Dobrowianin, Reczanin, Pogodzianin, Niebuszewianka. Wielka lub mała litera w nazwach żartobliwych czy lekceważących będzie zależeć od intencji piszącego.

Wprowadzenie pisowni wielką literą nie tylko nazw firm, marek i modeli wyrobów przemysłowych, ale także pojedynczych egzemplarzy tych wyrobów (samochód marki Ford i pod oknem zaparkował czerwony Ford).

Zmiana ta cieszy właścicieli samochodów (i innych użytkowników polszczyzny), bo już nie muszą rozważać, jaką literą zapisać nazwę własnego pojazdu: czy wielką, bo tak się pisze nazwy marek, czy małą, bo tak się pisało nazwy pojedynczych egzemplarzy. Dotąd obowiązywał zapis: Kupiłam samochód Mazdy, ale: Kupiłam mazdę. Zmiana nazwy własnej w nazwę pospolitą była niezrozumiała, wszak chodzi o ten sam samochód. W praktyce wiele osób wybierało w obu zdaniach wielką literę i ten zwyczaj został teraz usankcjonowany. Nowa pisownia nie dotyczy tylko nazw samochodów, ale obejmuje wszystkie nazwy wyrobów przemysłowych i ich pojedynczych egzemplarzy. Teraz będziemy pić Cisowiankę, pracować na Asusie (komputer), zażywać Apap. Z nazwami leków może być trochę kłopotu, bo zmiana zasady dotyczy tylko ich nazw własnych, a nie substancji czynnych będących w składzie leku. Tak więc napiszemy: Na przeziębienie biorę Apap, w którego skład wchodzi paracetamol.

W nazwach obiektów przestrzeni publicznej wprowadzenie pisowni wielką literą stojącego na początku wyrazu aleja, brama, bulwar, osiedle, plac, park, kopiec, kościół, klasztor, pałac, willa, zamek, most, molo, pomnik, cmentarz (przy utrzymaniu pisowni małą literą wyrazu ulica), np. ulica Józefa Piłsudskiego, Aleja Róż, Brama Warszawska, Plac Zbawiciela, Park Kościuszki, Cmentarz Rakowicki.

Ta zmiana zdejmie z piszących konieczność decydowania, który pałac pisać wielką, a który małą literą, jak było do tej pory: pałac Krasińskich, ale Pałac Staszica. Który cmentarz wielką, a który małą, który zamek wielką, który małą. I dlaczego Aleje Jerozolimskie, ale aleja Wojska Polskiego. Od reguły pisowni małą literą nazw gatunkowych było wiele odstępstw. Teraz mamy jasność: wszystkie wymienione wyrazy wchodzą w obręb nazwy własnej i są pisane wielką literą: Aleja Piastów, Plac Rodła, Zamek Książąt Pomorskich itp. Jedynie wyraz ulica będzie pisany po staremu, małą literą, bo w naszej świadomości nie wchodzi w obręb nazwy własnej. Wszak na pytanie: gdzie się spotkamy, zwykle odpowiadamy: na Placu Zamkowym albo na Krakowskim Przedmieściu, bez słowa ulica.

Wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów (oprócz przyimków i spójników) w wielowyrazowych nazwach lokali usługowych i gastronomicznych, np. Karczma Słupska, Kawiarnia Literacka, Księgarnia Naukowa, Apteka pod Orłem, Hotel pod Różą, Teatr Rozmaitości, Teatr Wielki.

Raczej niezauważalną zmianą będzie ujednolicona pisownia nazw lokali, obiektów gastronomicznych i instytucji kultury. Skończą się dylematy, dlaczego o jednym lokalu piszemy Kawiarnia Literacka, a o drugim kawiarnia Kryształowa. I czy to teatr Współczesny (wszak mówimy: idę na spektakl do Współczesnego), czy Teatr Współczesny. Wszystkie nazwy gatunkowe piszemy teraz wielką literą. Ale jeśli mamy pewność, że wyraz gatunkowy nie wchodzi w obręb nazwy własnej, można go pisać małą literą.

Wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów (oprócz przyimków i spójników oraz wyrazów typu imienia) w nazwach orderów, medali, odznaczeń, nagród i tytułów honorowych, np. Nagroda Nobla, Nagroda Kioto, Literacka Nagroda Europy Środkowej Angelus, Nagroda Wielkiego Kalibru, Mistrz Mowy Polskiej, Honorowy Obywatel Miasta Krakowa.

Zmiana zasady rozstrzyga dylemat, czy wyrazy nagroda, medal, odznaka są częścią nazwy czy słowami pospolitymi. Będzie można pisać je wielką literą: Nagroda Gazele Biznesu, Medal za Ofiarność i Odwagę, Medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata albo jak dotąd: nagroda Gazele Biznesu, medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.

W nazwach komet wprowadzenie zapisu wszystkich członów wielką literą, np. Kometa Halleya, Kometa Enckego.

Dotąd wyraz kometa był traktowany jak słowo pospolite, choć zawsze towarzyszył nazwie własnej. Teraz bez żadnych wątpliwości napiszemy: Kometa Borrelly, Kometa Halleya, Kometa Hyakutake, Kometa ISON itp.

Wprowadzenie rozdzielnej pisowni cząstek -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście ze spójnikami, np. Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry.

Dotychczas reguły określające pisownię cząstki -by ze spójnikami nie były łatwe, wymagały nie tylko znajomości gramatyki, lecz także akceptacji postaci niektórych wyrazów, np. alboby, boby, zatemby, toby, zanimby itp. Teraz owa reguła oddziela cząstkę -by od spójnika, możemy więc pisać: Nie zjadł śniadania, bo by się spóźnił na pociąg. To logiczne, wszak cząstka -by znaczeniowo łączy się tu nie ze spójnikiem, tylko z czasownikiem spóźniłby się. Nie uległa natomiast zmianie pisownia takich wyrazów jak: aby, ażeby, byleby, chociażby, choćby, czyżby, gdyby, gdzieżby, iżby, jakby, jakoby, jakżeby, niby, niżby, oby, żeby. Zresztą, czy ktoś chciałby je pisać oddzielnie?

Ustanowienie pisowni łącznej nie– z imiesłowami odmiennymi (bez względu na interpretację znaczeniową: czasownikową lub przymiotnikową).

Do niedawna, jeśli piszący chciał podkreślić czynność ukrytą w imiesłowie, to mógł go pisać z wyrazem nie rozdzielnie: nie przygotowany, nie kapiący. Jeśli natomiast chciał uwypuklić cechę podmiotu, pisał łącznie: nieprzygotowany, niekapiący. Teraz pisownia jest jednolita, łączna, bez wyjątków i bez zastanawiania: nieprzygotowany, niekapiący, niemyty, niepalący.

Ujednolicenie zapisu małą literą przymiotników tworzonych od nazw osobowych, bez względu na to, czy ich interpretacja jest dzierżawcza (odpowiadają na pytanie czyj?), czy też jakościowa (odpowiadają na pytanie jaki?), np. dramat szekspirowski, epoka zygmuntowska, koncert chopinowski.

Zapewne z ulgą przyjmiemy zmianę pisowni przymiotników utworzonych od nazw osobowych, bo niewiele osób piszących odróżniało interpretację dzierżawczą od jakościowej. Obecnie bez względu na typ przymiotnika zapiszemy go małą literą. Tylko przymiotniki archaiczne, tworzone od imion (rzadziej od nazwisk) mogą mieć pisownię dowolną: miłoszowy albo Miłoszowy wiersz, marysin albo Marysin dwór, jacków lub Jacków dom.

Wprowadzenie łącznej pisowni członu pół– w wyrażeniach: półzabawa, półnauka; półżartem, półserio; półspał, półczuwał oraz pisowni z łącznikiem w połączeniu typu: pół-Polka, pół-Francuzka (odniesionym do osoby będącej w połowie Polką, w połowie Francuzką).

Liczebnik pół pisze się łącznie w złożeniach: półnauka, półkpiąco, półspał, półserio. Ale dotąd, gdy takie dwa wyrazy służyły określeniu jednego pojęcia, człon pół należało zapisać rozdzielnie, jak w tytule znanego filmu: Pół żartem, pół serio. Obecnie w takich zestawieniach pisownia wyrazów złożonych z elementem pół jest łączna: utwór półfantastyczny, półrealistyczny.

Dopuszczenie w parach wyrazów równorzędnych, podobnie lub identycznie brzmiących, występujących zwykle razem, trzech wersji pisowni: z łącznikiem, np. tuż-tuż; trzask-prask; bij-zabij; z przecinkiem, np. tuż, tuż; trzask, prask; bij, zabij; rozdzielnie, np. tuż tuż; trzask prask; bij zabij.

Zmiana nie wymaga większego komentarza. Dotąd pisownia takich połączeń bywała niekonsekwentna. Obecnie można je pisać dowolnie: rozłącznie – szach mat, z łącznikiem – szach-mat, z przecinkiem – szach, mat. Nawet jeśli niektóre z nich są zapisywane w dwóch wariantach (hip hop albo hip-hop) lub w jednym (esy-floresy; chybił trafił; hop, hop), to zastosowanie innego sposobu spośród podanych trzech nie jest błędem.

Dopuszczenie rozdzielnej pisowni z wyrazami zapisywanymi małą literą cząstek takich jak super-, ekstra-, eko-, wege– mini-, maksi, midi-, mega-, makro-, które mogą występować również jako samodzielne wyrazy, np. miniwieża lub mini wieża, bo jest możliwe: wieża (w rozmiarze) mini; superpomysł lub super pomysł, bo jest możliwe: pomysł super; ekstrazarobki lub ekstra zarobki, bo jest możliwe: zarobki ekstra; ekożywność lub eko żywność, bo jest możliwe: żywność eko.

Polskie przedrostki nie sprawiają kłopotu, bo wiadomo, że piszemy je łącznie: dokopać, międzyludzki, nabrudzić itp. Jednak pisownia obcych cząstek, jak super-, ekstra-, mega-, eko-, mini-, turbo-, trans– itp. budzi wątpliwości: czy pisać superpomysł czy super pomysł, wegedania czy wege dania? Jeśli owe cząstki są integralną częścią wyrazu, np. superarbiter, ekstraklasa, turbodoładowanie, ich pisownia musi być łączna. Jeśli jednak są użyte jako samodzielne wyrazy, możemy je zapisać osobno: super pogoda, ekstra zarobki, eko żywność, bo może być też żywność eko, zarobki ekstra, a pogoda super.

Wprowadzenie jednolitej łącznej pisowni cząstek niby-, quasi– z wyrazami zapisywanymi małą literą, np. nibyartysta, nibyludowy, nibyromantycznie; nibybłona, nibyliść, nibynóżki; quasiopiekun, quasipostępowy, quasiromantycznie, przy zachowaniu pisowni z łącznikiem przed wyrazami zapisywanymi wielką literą, np. niby-Polak, quasi-Anglia.

Ta zmiana ma charakter porządkujący. Dotąd pisownia była zróżnicowania w zależności od tego, do jakiej kategorii nazw wyraz należał. Jeśli była to nazwa pospolita, cząstkę niby– pisaliśmy z łącznikiem: niby-artysta, niby-ludowy. Gdy cząstka niby– stała przed nazwą przyrodniczą, trzeba było pisać ją łącznie: nibytorebka, nibyjagoda. Teraz wszystkie wyrazy bez względu na kategorię będą pisane łącznie: nibyartysta, nibyludowy, nibygwiazda. Ta sama zasada dotyczy pisowni cząstki quasi-: quasiopiekun, quasipostępowy. Tylko gdy wyraz zaczyna się wielką literą, po obu cząstkach stawiamy łącznik: niby-Czech, quasi-Amerykanin.

Wprowadzenie łącznej pisowni nie– z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi bez względu na kategorię stopnia, a więc także w stopniu wyższym i najwyższym: niemiły, niemilszy, nienajmilszy; niedobrze, nielepiej, nienajlepiej.

To kolejna niespójna zasada, która teraz została ujednolicona. Dotąd przymiotniki w stopniu równym pisaliśmy z wyrazem nie łącznie, ale ze stopniem wyższym i najwyższym – rozłącznie. Tak sformułowana zasada zmuszała piszących nie tylko do analizy gramatycznej wyrazu, lecz także do pamiętania o różnicy w pisowni: niemiły, ale nie milszy i nie najmilszy. Teraz reguła będzie spójna: wszystkie formy przymiotników i przysłówków pochodzących od przymiotników piszemy z wyrazem nie łącznie: niedrogi, niedroższy, nienajdroższy, nieprzyjemnie, nieprzyjemniej, nienajprzyjemniej.

I to wszystkie zmiany, które trzeba zapamiętać. Ich przyswojenie może ułatwić nowo wydany Mały słownik ortograficzny. Nowe reguły pisowni 2026, bogato ilustrujący wprowadzone zasady. Można go pobrać ze strony Rady Języka Polskiego.