logo
FA 06/2020 Okolice nauki

Opowiadanie dawnego Nadodrza

Nadodrzańskie opowieści to kolejny rezultat trwającego od trzydziestu lat żywotnego procesu edytorsko-kulturowego, polegającego na wydawaniu lokalnych narracji utrwalonych pierwotnie w językach innych niż polski. Opowiastki znad Środkowej i Dolnej Odry pochodzą sprzed 1945 roku. Ze zrozumiałych względów historycznych i geopolitycznych są przetłumaczone z języka niemieckiego. Spisali je w większości anonimowi lub zapomniani regionaliści, działający niegdyś na obszarze Nadodrza. Wśród autorów znajdują się też twórcy, który trwale zapisali się w historii literatury, myśli czy sztuki: Gottfried Benn, Victor Klemperer czy August Kopisch.

Wartość literacka tych miniaturowych narracji jest różna. Ich znaczenie polega na przekazywaniu lokalnego kolorytu, widzianego i zapamiętanego przez dawnych mieszkańców nadodrzańskich okolic. Urok dawności idzie tu w parze z walorami poznawczymi. Książka ma szansę odegrania pewnej roli w edukacji społeczno-tożsamościowej, historycznej, turystycznej, obyczajowej na obszarze Środkowej i Dolnej Odry.

Z oczywistych względów treści opowiastek wpisane są w dzieje i kulturę Niemiec, ale tych małych fabuł nie przenikają pierwiastki nacjonalistyczne. Owszem, dają znać o sobie waśnie na tle wyznaniowym. Dzięki tym tekstom z obszaru nadodrzańskiego znika odczuwalne na nim poczucie kulturowego opustoszenia. Współczesna ludność z Nadodrza otrzymała szansę spotkania się z dawnymi jego mieszkańcami, z ich pamięcią i fantazją, a także wzbogacenia swej wyobraźni historycznymi i ludowymi, realistyczno-geograficznymi i baśniowymi miniaturami z bardziej i mniej odległej przeszłości swoich miejsc na ziemi.

Zbiór odsłania zarówno treści lokalne, jak i uniwersalne mechanizmy powstawania wyobrażeń i nazw związanych z krajobrazem, fauną i florą, akwenami, klimatem, charakterystycznymi miejscami czy obiektami, ludzkimi postawami. Czytamy o motywach obyczajowych lub wojennych związanych z Chojną, Dąbroszynem, Słońskiem, Kostrzynem, Mieszkowicami, Cedynią, jeziorem Morzycko itd. Opowiastki umożliwiają odkrywanie funkcjonowania i oddziaływania mitów państwotwórczych, które objęły zróżnicowaną pod względem etnicznym, kulturalnym, geograficznym ludność dawnych Prus. Na czoło pod tym względem wysuwa się, krzewiona już w XVIII wieku, legenda Fryderyka II jako Starego Fryca.

Krótkie narracje korespondują z podobnymi zapisami pochodzącymi z innych krain i prowincji państwa pruskiego, na przykład z Prus Wschodnich (przypomnę, że we Wrocławiu ukazywały się „Nowiny Szląskie”, a później „Nowiny”, które znajdowały wśród Mazurów pruskich nie tylko zagorzałych czytelników, ale także współpracowników, korespondentów). Antologia posłuży badaniom komparatystycznym w zakresie literatury ludowej, etnografii, regionalizmu.

Miniatury, zróżnicowane pod względem formalno-gatunkowym, mogą być czytane także w oderwaniu od lokalności, która je wytworzyła – jako baśnie, podania, urywki z „bajecznych dziejów” lub zagubionych kronik. Czas przydał im literackiej patyny. Na ich miejscowych sensach, być może w pełni zrozumiałych już tylko dla minionych społeczności, nabudowały się znaczenia nowe. Mogą być one atrakcyjne tak dla odbiorcy z obszaru Środkowej i Dolnej Odry, jak również dla miłośnika literatury ludowej czy też takiej, która eksponuje więź człowieka z określonym terytorium.

Nadodrzańskie opowieści świadczą o gotowości polskiej strony Odry do dalszego, szerszego i pozbawionego uprzedzeń zapoznawanie się z warstwami dziedzictwa dawnych mieszkańców nadodrzańskich miejscowości i okolic.

Zbigniew Chojnowski

Nadodrzańskie opowieści. Antologia tekstów niemieckich autorów z obszaru Środkowej i Dolnej Odry przed 1945 rokiem, pod red. Renaty DAMPC-JAROSZ i Hannelore SCHOLZ-LÜBBERING, Wyd. Nauk. Śląsk, Katowice 2019.

Wróć