logo
FA 06/2020 Życie naukowe

Monika Mularska-Kucharek

Obowiązki i odpowiedzialność recenzenta. Jakie jest stanowisko MNiSW?

Nauczyciel akademicki oraz pracownik naukowy nie mogą bez uzasadnionej przyczyny uchylić się od pełnienia funkcji recenzenta w postępowaniu w sprawie nadania stopnia doktora, stopnia doktora habilitowanego lub tytułu profesora.

Nierzetelne recenzje w środowisku akademickim i bezkarność recenzentów, którzy je sporządzają, to problem, który uwidacznia się w sposób szczególny w postępowaniach awansowych, głównie o nadanie stopnia doktora habilitowanego. Z informacji, którymi dysponuje Fundacja Science Watch Polska, wynika, że recenzje niejednokrotnie sporządzone są z naruszeniem prawa, zasad etyki i dobrych praktyk w zakresie recenzowania.

Niestety habilitanci, którzy podnoszą zarzuty w zakresie nierzetelnych recenzji i poszukują próby ochrony swoich praw, doświadczają zarówno formalnych, jak nieformalnych sankcji ze strony środowiska naukowego, w tym w sposób szczególny od osób zaangażowanych w dane postępowanie awansowe. Nie sposób nie odnieść wrażenia, że działania naukowców pokrzywdzonych nierzetelnymi recenzjami są odbierane jako naruszenie status quo, złamanie tabu czy wręcz naruszenie standardów i powagi uniwersytetu. Przyczyn takiego stanu rzeczy należy prawdopodobnie szukać w przekonaniach powszechnych w realiach akademickich, że „recenzent jest jak bóg”, jest bezkarny. Z kolei naukowiec, którzy dowodzi nierzetelności sporządzonych recenzji, postrzegany bywa jako frustrat, któremu trudno przyjąć negatywną recenzję i który nie akceptuje wyrażonej w niej krytyki. Niestety wówczas skutkuje to tym, że habilitant całkowicie pozbawiony jest ochrony i respektowania prawa do rzetelnej, obiektywnej, zgodnej z zasadami etyki oceny dorobku naukowego, również na etapie postępowania odwoławczego. Dowodem na to są m.in. historie osób, które zgłosiły się do naszej fundacji, i dokumentacja, którą dysponujemy.

Oczywiście nie należy tych patologicznych zjawisk uogólniać, co w sposób szczególny pragnę podkreślić. Jednak z uwagi na skalę zjawiska nierzetelnych recenzji postanowiliśmy zająć się procedurami dotyczącymi recenzowania i skierować zapytania w przedmiotowej sprawie m.in. do Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

W piśmie z 10 lutego 2020 r. fundacja zwróciła się o udzielnie odpowiedzi na kilkanaście pytań dotyczących zasad recenzowania i odpowiedzialności recenzenta za sporządzenie nierzetelnych recenzji. Pytaliśmy m.in. o to, jakie przepisy prawa powszechnego i inne regulacje obowiązują recenzentów sporządzających recenzje dorobku naukowego w postępowaniu awansowym oraz czy sporządzenie recenzji dorobku naukowego w postępowaniu awansowym niezgodnej z przepisami prawa powszechnego lub innymi obowiązującymi regulacjami stanowi delikt dyscyplinarny.

Kryteria zostały określone

W odpowiedzi na pytania fundacji ministerstwo wskazało w pierwszej kolejności na formalne wymogi sporządzania recenzji:

„Przepisy prawa powszechnie obowiązującego regulują dwa zasadnicze aspekty procedury recenzowania w postępowaniach awansowych, tj. wymagania niezbędne do pełnienia funkcji recenzenta oraz terminy sporządzenia recenzji. W odniesieniu do postępowań awansowych wszczynanych od dnia 1 października 2019 r. zastosowanie znajduje ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2020 r., poz. 85). W przypadku postępowania w sprawie nadania stopnia doktora kryteria doboru recenzentów zostały określone w art. 190 ust. 4, stopnia doktora habilitowanego – w art. 221 ust. 4-7, natomiast tytułu profesora – w art. 229 przywołanego aktu normatywnego. Obligatoryjne terminy sporządzenia recenzji oraz opinii (w przypadku postępowania w sprawie nadania tytułu profesora) ustawa określa odpowiednio w art. 190 ust. 3, art. 221 ust. 8 oraz art. 228 ust. 4”.

W zakresie merytorycznych oraz etycznych standardów sporządzania recenzji MNiSW wskazało na Kodeks etyki pracownika naukowego, który został opracowany przez Komisję do spraw Etyki w Nauce i uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Polskiej Akademii Nauk 1 grudnia 2016 r. W otrzymanym z MNiSW piśmie z 20 lutego 2020 r. czytamy:

„Zgodnie z rozdziałem 3.4 Kodeksu zatytułowanym «Praktyki dotyczące recenzowania i opiniowania»:

Recenzowanie jest obowiązkiem

Na pytanie fundacji o to, czy sporządzenie niezgodnej z przepisami prawa powszechnego lub innymi obowiązującymi regulacjami recenzji dorobku naukowego w postępowaniu awansowym stanowi delikt dyscyplinarny, ministerstwo w rzeczonym piśmie przywołało na wstępie art. 183 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Wynika z niego, że nauczyciel akademicki oraz pracownik naukowy nie może bez uzasadnionej przyczyny uchylić się od pełnienia funkcji recenzenta w postępowaniu w sprawie nadania stopnia doktora, stopnia doktora habilitowanego lub tytułu profesora. Dlatego też, jak czytamy w przesłanej odpowiedzi:

„W świetle przywołanego przepisu zasadne jest zatem przyjęcie, iż – co do zasady – sporządzenie recenzji w postępowaniach awansowych stanowi jeden z obowiązków nauczyciela akademickiego i pracownika naukowego. Należy również podkreślić, iż poprzednia ustawa o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki zawiera w art. 30 ust. 1 wprost powyższe stwierdzenie. W konsekwencji zastosowanie mogą znaleźć odpowiednio art. 275 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, art. 107 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz. U. z 2019 r., poz. 1183, z późn. zm.) oraz art. 51 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1350, z późn. zm.)”.

Następnie ministerstwo przywołało brzmienie przepisów, zgodnie z którymi nauczyciele akademiccy podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za przewinienie dyscyplinarne stanowiące czyn uchybiający obowiązkom nauczyciela akademickiego lub godności zawodu nauczyciela akademickiego, natomiast pracownicy naukowi zatrudnieni w jednostkach naukowych Polskiej Akademii Nauk oraz w instytutach badawczych ponoszą odpowiedzialność dyscyplinarną za rażące naruszenie obowiązków lub uchybienie godności pracownika nauki.

W zakresie uzupełnienia stanowiska Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego należy wskazać na istotny w tej kwestii komentarz do przywołanego art. 275. Odpowiedzialność dyscyplinarna związana jest z postępowaniem sprzecznym z zasadami deontologii zawodowej, powagą i godnością wykonywanego zawodu, z czynami godzącymi w prestiż zawodu albo uchybiającymi obowiązkom nauczyciela akademickiego. Delikt dyscyplinarny oceniany musi być nie tylko w płaszczyźnie normatywnej, lecz także zawodowej, etycznej itd. Postępowanie dyscyplinarne jest niezależne od innych rodzajów postępowania – karnego, cywilnego. Oznacza to, że jeżeli czyn popełniony przez nauczyciela akademickiego wypełnia znamiona przestępstwa, nauczyciel podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej niezależnie od odpowiedzialności karnej.

W sprawie ewentualnej odpowiedzialności karnej nauczycieli akademickich warto przywołać w tym miejscu stanowisko byłego ministra nauki Jarosława Gowina wyrażone w odpowiedzi na skargę zbiorową pokrzywdzonych habilitantów dotyczącą nieprawidłowości w postępowaniach habilitacyjnych, w tym m.in. poświadczania nieprawdy w dokumentach mających znaczenie prawne, tj. recenzjach, protokołach i sporządzonych opiniach komisji habilitacyjnych.

W piśmie z 27 września 2017 r., którym dysponuje fundacja, czytamy:

„Jednocześnie uprzejmie informuję, odpowiednie przepisy ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks Karny (Dz. U.z 2016 r., poz. 1137, z późn. zm.) regulują odpowiedzialność karną, między innymi za przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową (Rozdział XXVIII k.k.), w tym: przekraczanie swoich uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariuszy publicznych (art. 231 k.k.), wystawienie dokumentu przez funkcjonariusza publicznego lub inną osobę uprawnioną, która poświadcza w nim nieprawdę co do okoliczności mających znaczenie prawne (art. 271 k.k.) oraz zawierają definicję funkcjonariusza publicznego (art. 115 , § 13 k.k.). Mając na uwadze powyższe rektor, ale także inna osoba posiadająca dowody lub informacje, może złożyć zawiadomienie o przekroczeniu uprawnień i niedopełnieniu obowiązków przez nauczyciela akademickiego na innego pracownika uczelni do odpowiednich organów ścigania (policja, prokuratura)”.

Fot. Stefan Ciechan

Kilka podstawowych wytycznych

Na koniec pragnę zaznaczyć, że Fundacja Science Watch Polska zwróciła się z analogicznymi pytaniami, na które obszernie odpowiedziało Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, także do dyrektora Biura Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów oraz Rady Doskonałości Naukowej, ale mimo dwukrotnie skierowanych pism nasze pytania pozostawiono bez odpowiedzi merytorycznej.

Na stronie internetowej Rady Doskonałości Naukowej znajduje się natomiast zakładka „Dobre praktyki”, gdzie czytamy:

„Rada Doskonałości Naukowej zachęca zarówno podmioty zlecające wykonanie recenzji, jak i osoby je wykonujące do odpowiedniego stosowania następujących praktyk:

1. Recenzent nie powinien podejmować się zadania związanego z oceną wniosku, gdy wykracza on poza zakres jego naukowego doświadczenia i kompetencji;

2. Recenzent biorący udział w ocenie wniosku powinien odmówić udziału w procesie jego oceniania, gdy występuje konflikt interesów pomiędzy nim, a wnioskodawcą, w szczególności:

Ponadto Rada Doskonałości Naukowej zachęca do zapoznania się i korzystania z dobrych praktyk dotyczących recenzowania, zawartych w dwóch dokumentach:

Podstawowe zasady dotyczące recenzowania zawarte w Kodeksie Etyki zostały omówione w przywołanym piśmie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W zakresie zalecanych przez Radę Doskonałości Naukowej Dobrych praktyk dotyczących recenzowania warto przywołać kilka podstawowych wytycznych dla recenzentów. W części drugiej dokumentu, poświęconej powinnościom recenzentów, wskazano między innymi, że recenzent musi dokładnie zapoznać się z recenzowanym dziełem (dokumentacją) i dochować wszelkich starań, aby rzetelnie i uczciwie ocenić jego wartość profesjonalną i poznawczą, samodzielność i nowatorstwo. By recenzja była sprawiedliwa, konieczna jest bezstronność recenzenta w formułowaniu ocen. Jako niedopuszczalne traktuje się recenzje utrzymane w tonie emocjonalnym, jawnie nieobiektywne, a zwłaszcza złośliwe lub złożone z pochwał bez pokrycia.

Analizując zalecenia Rady Doskonałości Naukowej dla recenzentów, warto wskazać na ich konkluzje:

„Rada Doskonałości Naukowej przypomina, że prawidłowe sporządzenie recenzji w postępowaniu o awans naukowy przez osobę, która posiada legitymację do pełnienia funkcji Recenzenta w danym postępowaniu, jest jednym z podstawowych warunków zachowania i przestrzegania norm proceduralnych, pozwalających uznać dane postępowanie za przeprowadzone zgodnie z obowiązującymi przepisami, zawartą umową i obyczajami akademickimi. Ponadto autor recenzji zawsze powinien kierować się zasadami etyki pracownika naukowego, mając przede wszystkim na względzie rzetelność i uczciwość naukową”.

Z pewnością przywołane dobre praktyki Rady Doskonałości Naukowej, a szczególnie ich konkluzja, brzmią obiecująco, jednak dla skuteczności ich wdrożenia warto byłoby rozważyć, czy nie powinny stanowić obowiązku, a nie jedynie zalecenia. Tym bardziej, iż Kodeks Etyki Pracownika Naukowego w pkt. 4.1. definiuje sporządzenie nierzetelnych recenzji jako rażące przewinienie. W pkt. 5.2 z kolei czytamy, iż w przypadku tego typu przewinień rzecznik dyscyplinarny, po otrzymaniu zawiadomienia, zobowiązany jest do wszczęcia postępowania wyjaśniającego z urzędu.

Należy oczekiwać, że osoby podejmujące się recenzowania będą miały świadomość nie tylko zasad sporządzania recenzji, ale ewentualnych konsekwencji za naruszenie prawa powszechnie obowiązującego, zasad etyki oraz dobrych praktyk w zakresie recenzowania. Pozostaje bezdyskusyjne, że w sytuacji naruszenia norm prawnych i etycznych powinny zostać pociągnięte do odpowiedzialności.

Dr Monika Mularska-Kucharek, wiceprezes Fundacji Science Watch Polska

Wróć