logo
FA 06/2020 Informacje i komentarze

KPN reformuje PAN

Jeszcze w starym składzie, pod przewodnictwem dr. hab. Marcina Nowotnego, Komitet Polityki Naukowej zaprezentował swoje stanowisko dotyczące reformy Polskiej Akademii Nauk. Uznaje w nim, że propozycje pojawiające się w debacie publicznej są niewystarczające, a niektóre z nich wręcz umacniają dotychczasowy system. „Dla rozwoju nauki w Polsce potrzebna jest radykalna zmiana funkcjonowania instytutów naukowych, a w szczególności instytutów PAN” – czytamy w dokumencie.

Jego autorzy za niezrozumiałe uważają utrzymywanie jednostek o niskich kategoriach naukowych. Ich zdaniem sytuacja, w której przez minione 30 lat zamknięto tylko jedną placówkę naukową PAN (Instytut Ekologii), nie tworząc przez ten czas żadnej nowej, rozmija się z obrazem nowoczesnej nauki odpowiadającej na wyzwania technologiczne i społeczne. Dla porównania przywołują Towarzystwo Maksa Plancka, które w ostatnich dwóch dekadach powołało na terenie dawnej NRD ponad 20 nowych instytutów zajmujących się m.in. demografią, biogeochemią, molekularną fizjologią roślin, biologią infekcji czy fizyką mikrostrukturalną. Członkowie KPN postulują zatem zmiany w strukturze instytutów i ograniczenie ich liczby do tych, które w swojej działalności naukowej nie odstają od poziomu znaczących ośrodków europejskich. Jedną ze zgłaszanych propozycji jest utworzenie Towarzystwa Marii Skłodowskiej-Curie, do którego miałyby wejść wszystkie instytuty PAN z kategorią A+ oraz te z kategorią A, które dysponują najsilniejszym potencjałem – docelowo nie więcej niż 30 podmiotów. Drzwi byłyby otwarte także dla pozostałych jednostek PAN pod warunkiem spełnienia przez nie w określonym czasie (np. 4 lat) kryteriów jakościowych. W przeciwnym razie powinny być one dołączane do uczelni, które wyrażą na to zgodę.

Towarzystwo byłoby w pełni autonomiczną, niezależną organizacją z budżetem na poziomie rocznej uczelnianej subwencji w programie IDUB. Prezesa TMSC wyłaniałoby w drodze konkursu międzynarodowe gremium tworzące senat organizacji. Do kluczowych prerogatyw obu tych organów mają należeć decyzje o otwieraniu, zamykaniu czy łączeniu podległych im instytutów.

W stanowisku KPN zaznaczono, że wszystkie instytuty wchodzące w skład towarzystwa powinny mieć przejrzystą, płaską strukturę grup badawczych, których działalność podlegałaby ewaluacji międzynarodowych komitetów doradczych. Do ich zadań należeć ma także organizacja konkursów na kierowników grup i na dyrektora placówki. Instytuty TMCS, wedle propozycji KPN, mogłyby uczestniczyć w szkołach doktorskich i zatrudniać doktorantów, ale bez prawa przyznawania stopni naukowych. Ten przywilej zarezerwowano dla współpracujących z nimi uczelni. Wzorem przywoływanego wcześniej Towarzystwa Maksa Plancka, instytuty TMCS mają mieć wspólną afiliację, tak by skonsolidować dorobek naukowy pracujących w nich badaczy i zwiększyć ich widoczność na arenie międzynarodowej, co w prosty sposób przełoży się na notowania rankingowe całej organizacji.

Istotnym elementem propozycji KPN jest odejście od uzasadnionego już wyłącznie historycznymi argumentami związku instytutów PAN z korporacją członków Akademii. Obecnie rozwiązanie to nie ma racji bytu, zauważają autorzy stanowiska i dodają, że ponad 70% członków Akademii pracuje na uczelniach i nie ma bezpośrednich związków z instytutami PAN, poza – co najwyżej – uczestnictwem w radach naukowych i rolą recenzenta w postępowaniach awansowych. „Członkowie PAN zatrudnieni na uczelniach koncentrują się na promowaniu i dobrym funkcjonowaniu własnych jednostek. W sytuacji wspólnej ewaluacji wszystkich podmiotów naukowych (…) tworzy to bardzo poważny konflikt interesów” – podkreślono w dokumencie KPN. Przełamanie tej „tradycji” pozwoli, zdaniem Komitetu, na dostosowanie struktury PAN do nowych wyzwań, a dzięki prestiżowi i doświadczeniu jej członków Akademia może się stać na nowo opiniotwórczym i doradczym centrum.

Wprowadzone w życie propozycje KPN mają – w zamierzeniu ich autorów – nadrobić ogromny dystans dzielący nasz system nauki od zagranicznych wzorców. „Jedną z barier, oprócz niewystarczającego finansowania, jest brak w historii wolnej Polski projakościowych zmian struktury instytutów prowadzących badania naukowe” – piszą członkowie KPN kadencji 2018-2020, apelując na koniec, by zmiana w tym zakresie stała się priorytetem w najbliższej przyszłości.

MK

Wróć