logo
FA 05/2020 W stronę historii

Magdalena Bajer

Obrębscy Cz. 1 Rodzeństwo

Trudno wyliczyć wszystkie funkcje pełnione przez Józefa Obrębskiego w instytucjach i organizacjach okresu międzywojennego, kiedy polska socjologia, a z nią etnografia, dojrzewały jako ważne dziedziny humanistyki, przed którymi stało zadanie poznania struktury społeczeństwa, procesów jego rozwoju, mechanizmów przemian powodowanych przez historię.

Przychodzi mi przedstawić kolejny ród, w którym cała trójka dzieci wychowanych w bogatym majątku zarządzanym przez ojca, sięgnęła po tytuły akademickie, zawierając małżeństwa z równie utytułowanymi partnerami, tym samym zakładając domy, gdzie panował klimat intelektualnego fermentu, szybko dochodziła do głosu ciekawość świata, ceniono wiedzę i ambicje jej pomnażania. W takich domach rośli twórcy modernizacyjnych idei ożywiających Drugą Rzeczpospolitą.

Antonina Obrębska-Jabłońska

Pierworodna

Antonina Obrębska urodziła się na Podolu w roku 1901. Naukę gimnazjalną zaczęła w szkole polskiej w Kijowie, kontynuowała na renomowanej warszawskiej pensji Jadwigi Kowalczykówny i Jadwigi Jaworkówny, kończąc ją w roku 1919. W tym samym roku rozpoczęła studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim, a ukończywszy je, studiowała w latach 1921–1925 slawistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie słuchała wykładów Kazimierza Nitscha, wybitnego lingwisty, historyka języka, słowianoznawcy, dialektologa. Był pionierem badania języka w kontekście kulturowym i porównawczo w obrębie słowiańskiej grupy językowej. Wolno, jak sądzę, przypisać wpływowi tego uczonego rozległe zainteresowania badawcze następczyni, a także obszar jej działalności związanej z organizacją, nauczaniem i upowszechnianiem nowoczesnego językoznawstwa.

Antonina Obrębska obroniła doktorat z filozofii w roku 1925 na Uniwersytecie Jagiellońskim, a w 1934 uzyskała tam docenturę z filologii słowiańskiej. Od roku 1935 związana była z Uniwersytetem Warszawskim, gdzie w roku 1954 została profesorem nadzwyczajnym, a w 1962 zwyczajnym. Spektrum jej wykładów było tak samo szerokie jak zakres badań, obejmując słowianoznawstwo, historię języka polskiego i rodzimą dialektologię, językoznawstwo porównawcze, będące w Polsce młodą jeszcze dyscypliną.

Podczas drugiej wojny światowej wykładała w tajnym UW i uczyła w szkole powszechnej niedaleko Warszawy. Po wojnie kierowała placówkami prowadzącymi badania z zakresu filologii słowiańskiej, białoruskiej, rosyjskiej, nadal prowadząc własne badania porównawcze w obszarze slawistyki, bacząc, by wypełniały „białe plamy” w poznawaniu genezy i rozwoju pokrewnych języków. Realizowała program rozwoju językoznawstwa w obrębie poznawczych zadań humanistyki obejmujących całość zjawisk i procesów kulturowych. W jej czasach było to podejście pionierskie.

Tematyka licznych publikacji Antoniny Obrębskiej – od 1920 roku Obrębskiej-Jabłońskiej – jest dla laika nazbyt szczegółowa, filologa fascynuje, ujawniając zaskakujące związki znaczeniowe wyrażeń i zwrotów językowych, które bywają kluczem do nowych interpretacji utworu, w którym występują. Zasobem takich odkryć jest praca Niezauważony rutenizm w „Worku Judaszowym” Klonowica z 1965 roku.

Profesor Obrębskiej-Jabłońskiej polskie językoznawstwo zawdzięcza ugruntowanie białorutenistyki jako specjalności „pobliskiej”, ujawnienie wielu pokrewieństw i powinowactw w różnych językach, np. tych związanych z przysłówkiem „dopiero”, co pomogło ustalić polską metrykę tego wyrazu. Praktycznym niejako rezultatem naukowej analizy okazało się wyjaśnienie nazwy rzeki Niepradwy, pochodzącej od jej powolnego nurtu, później także analogicznych – polskich, rosyjskich, białoruskich, ukraińskich – nazw rzek.

Własnym, pionierskim badaniom towarzyszyła, już wspomniana, bardzo aktywna działalność organizacyjna, edytorska i publikacyjna, służąca tworzeniu szerokich podstaw słowianoznawstwa, w czym pomagał wielki autorytet w środowisku akademickim, jakim cieszyła się profesor Obrębska-Jabłońska. Zmarła w roku 1994 w Warszawie.

Maria Obrębska-Stieber, Portret, tempera na dykcie, lata 30. XX w.
Źródło: http://cyfrowe.mnw.art.pl

Siostra młodsza

Maria Obrębska urodziła się w roku 1904, a już w 1911 opuściła rodzinne Podole, by uczyć się, jak starsza siostra, na warszawskiej znanej pensji. Ukończywszy edukację gimnazjalną, rozpoczęła w roku 1923 studia w Szkole Sztuk Pięknych. Pod kierunkiem Władysława Skoczylasa studiowała grafikę, malarstwo zaś u Tadeusza Pruszkowskiego i Mieczysława Kotarbińskiego. Byli to mistrzowie najpierwszej próby, cieszący się powszechnym uznaniem dla twórczości i osobistym autorytetem. A i kolegów Maria Obrębska miała utalentowanych oraz interesujących. Dzieła wielu z nich oglądamy w muzeach.

Zakończywszy długotrwałe studia w ASP (1931) znalazła się rychło pośród znaczących przedstawicieli polskiej grafiki. Dwa dzieła: Alpinista i Kąpiel zaprezentowano w ramach Olimpijskiego Konkursu Sztuki i Literatury, jaki towarzyszył Igrzyskom Olimpijskim w Los Angeles w 1932 roku. Dwa lata później w łódzkim oddziale Instytutu Propagandy Sztuki odbyła się wystawa wspólna z Anielą Cukier, gdyż obyczajem było wtedy pokazywanie prac graficzek parami.

W roku 1937 prace Marii Obrębskiej-Stieber – niewiele wcześniej wyszła za mąż za znanego już językoznawcę – znalazły się na Wystawie Światowej w Paryżu i uzyskały dwa srebrne oraz jeden brązowy medal. Dwa lata później, niedługo przed wybuchem drugiej wojny światowej, czwartą nagrodą wyróżniono jej projekt wnętrz pawilonu polskiego na Wystawie Światowej w Nowym Jorku.

Ich autorka miała wyraźnie określone zapatrywania na istotę grafiki jako sztuki, a także na jej zadania użytkowe, wiedziała, czego trzeba uczyć utalentowanych adeptów i przekazywała tę wiedzę, wykładając w lwowskim Instytucie Sztuk Plastycznych, co przerwała wojna.

Podczas okupacji przechowywała u siebie braci bliźniaków Efraima i Menasze Seidenbeutlów, utalentowanych żydowskich malarzy, którzy byli jej kolegami ze studiów. W biografiach artystki nie podkreślano tego faktu, jak ona sama nie widziała w nim nic innego niż zwyczajną powinność przyzwoitego człowieka, który nie powinien ulegać paraliżującym lękom ani podszytym pychą pokusom heroizmu.

Po wojnie wybrała dla zawodowych zainteresowań i satysfakcji miejsce odlegle od polityki oraz ideologii, tworząc Zakład Druku na Tkaninie Wydziału Włókienniczego Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych w Łodzi, gdzie została profesorem nadzwyczajnym w 1957 roku. Zmarła w roku 1995, pozostawiając potomnym najlepsze swoje prace w muzeach.

Józef Obrębski

Brat

Najmłodszy z trójki rodzeństwa, Józef, przyszedł na świat w roku 1905. Do gimnazjów chodził w Warszawie – redagował tam pisemko „Slawistyka” – i w Krakowie, gdzie zdał maturę. Nie zagrzawszy miejsca na Wydziale Prawa UW (studiował tam dwa semestry), przeniósł się na Studium Słowiańskie (jak starsza siostra słuchał wykładów Kazimierza Nitscha) Wydziału Filozoficznego UJ, gdzie niebawem został asystentem wybitnego etnografa Kazimierza Moszyńskiego.

Józef Obrębski wykreślił bardzo szeroko obszar swoich zainteresowań, obejmując nimi etnografię, filologię słowiańską, językoznawstwo porównawcze i dialektologię w obrębie słowiańszczyzny, archeologię, historię sztuki… Za ważną inspirację uważał zawsze socjologię humanistyczną Floriana Znanieckiego.

Jeszcze podczas studiów zaczął uczestniczyć w wyprawach badawczych, m.in. do Bułgarii i Macedonii, gdzie zebrał materiał do pracy magisterskiej opublikowanej w czasopiśmie „Lud Słowiański”, współredagowanym przez jej autora. W latach 1934-1937 prowadził badania, jak dziś powiedzielibyśmy, kulturoznawcze na zachodnim Polesiu.

Nad doktoratem pracował w London School of Economics and Political Science pod kierunkiem Bronisława Malinowskiego, specjalizując się w metodach badań terenowych oraz antropologii społecznej. Był najbliższym współpracownikiem wielkiego uczonego i zapewne jemu zawdzięczał płodne intelektualnie kojarzenie socjologii z antropologią społeczną, co nadawało przymiotnikowi „społeczna” dodatkowej wagi. W tym okresie, zakończonym doktoratem z filozofii w zakresie właśnie antropologii społecznej, zebrał wiele materiałów dotyczących m.in. struktury rodziny, religijności, obrzędów, lecznictwa ludowego, przygotował do druku monografię magii na Polesiu; maszynopis uległ zniszczeniu w czasie powstania warszawskiego.

Trudno wyliczyć wszystkie funkcje pełnione przez Józefa Obrębskiego w instytucjach i organizacjach okresu międzywojennego, kiedy polska socjologia, a z nią etnografia, dojrzewały jako ważne dziedziny humanistyki, przed którymi stało zadanie poznania struktury społeczeństwa, procesów jego rozwoju, mechanizmów przemian powodowanych przez historię. W roku 1936 został wicedyrektorem nowo powstałego Instytutu Kultury Wsi z bardzo szerokim programem badawczym. Był aktywnym członkiem Polskiego Instytutu Socjologicznego i redakcji wydawanego przezeń „Przeglądu Socjologicznego”, podczas okupacji działających konspiracyjnie. W warszawskim mieszkaniu państwa Obrębskich redagowano wtedy tajne wydawnictwa, odbywały się zakonspirowane wykłady i seminaria, ukrywali się Żydzi.

Po wojnie Józef Obrębski kontynuował pracę w zarządzie Polskiego Instytutu Socjologicznego i redakcji „Przeglądu Socjologicznego”, a także w Wolnej Wszechnicy Polskiej, która stała się kolebką Uniwersytetu Łódzkiego, gdzie w roku 1945 objął Katedrę Etnologii w utworzonym tam Instytucie Socjologicznym. Działał w Komisji Socjologicznej PAU i w zarządzie Towarzystwa Ludoznawczego.

Rok później został zaproszony do Londynu, by wygłosić cykl wykładów o przemianach warstwy chłopskiej w krajach Europy wschodniej, a następnie London School of Economics and Political Science zaproponowała polskiemu etnografowi badania terenowe na Jamajce, które przyniosły bogaty zbiór materiałów.

Lata 1948–1958 były przerwą w pracy akademickiej uczonego, który został członkiem Sekretariatu ONZ w Nowym Jorku jako specjalista od spraw społecznych, którymi zajmował się Departament Powierniczy. Zadaniem tej agendy była pomoc krajom wyzwalającym się z kolonialnej zależności, budującym własne autonomiczne państwa, nierzadko jednak zachowujące mocniejsze lub słabsze więzi z mocarstwami. Wiedza z zakresu antropologii społecznej i etnologii pomagała Józefowi Obrębskiemu inicjować praktyczne rozwiązania problemów towarzyszących tym procesom.

Po dekadzie zatęsknił jednak za pracą naukową w środowisku akademickim i od roku 1959 przez trzy lata wykładał w New York University, następnie zaś w Long Island University, zostając tam pierwszym profesorem antropologii społecznej. Nie zdecydował się na powrót do Polski mimo kilkakrotnych propozycji i oferty stanowiska na Uniwersytecie Warszawskim. Zmarł nagle w roku 1967 w Hollis.

Wiele prac wybitnego etnografa, antropologa, socjologa i kulturoznawcy nie zostało dokończonych i opublikowanych. Służą niekiedy za źródło inspiracji następcom, a całokształt dorobku jest – w epoce specjalizacji i westchnień do interdyscyplinarności – wzorem szukania twórczych uogólnień.

***
Wróć