logo
FA 05/2020 Okolice nauki

Filozof a orientacja w świecie

„Gdyby filozofia jako ryzyko wnikania w niedostępną podstawę pewności człowieka o sobie samym miała być nauką, musiałaby prowadzić do błędów charakterystycznych dla pospolitej prawdy. Filozofii co prawda chodzi o to, by pojąć, co przedmiotem wiedzy musi być w sposób konieczny, ale ani nie powtarza ona tego, co okazało się poznawalne w naukach, ani nie wkracza w grono tychże nauk z własnym przedmiotem i podobnym jak one zamiarem. Od filozofowania nie oczekujemy podobnego zadowolenia, jakie przynosi nam rzeczowa wiedza o przedmiotach tego świata. Będziemy w niej poszukiwali i wymagali od niej czegoś więcej: myśli przekształcającej moją świadomość własnego bytu dzięki pobudzeniu, które pozwala znaleźć siebie w podstawowych popędach, powodujących, że działając jako bycie tu oto, staję się tym, czym jestem. A tego nie zdoła osiągnąć żadna wiedza obiektywna”.

Te zdania to początek przedmowy, którą napisał w 1931 Karl Jaspers do pierwszego tomu podstawowego dzieła noszącego po prostu tytuł Filozofia, które ukazało się po niemal dziewięćdziesięciu latach w polskim przekładzie Mirosława Żelaznego, poprzedzone wnikliwym wprowadzeniem tłumacza, w Wydawnictwie Naukowym UMK w Toruniu. Księga monumentalna – ponad pięćset stron formatu B5, a to dopiero pierwsza z trzech części Jaspersowskiej Filozofii. „Pisząc swą Filozofię, Jaspers nie tworzy jedynej słusznej filozofii, ale daje odpowiedź na cztery charakterystyczne dla każdego myślenia filozoficznego pytania: Co mogę wiedzieć? Co powinienem robić? Czego się mogę spodziewać? Kim jest człowiek? Sformułowanie tych pytań (…) przypisuje się Kantowi. Ich symbolami, określanymi w terminologii Jaspersa mianem szyfrów, są idee: świata, duszy i Boga”.

Pierwsza część Filozofii, nazwana przez Jaspersa (Filozoficzną) Orientacją w świecie, poprzedzona w omawianym tomie czteroczęściowym wprowadzeniem dotyczy świata, czyli całości przedmiotów, które są nam dane. Termin „orientacja” rozumiany jest tu szerzej niż po prostu poznanie – jest to warunek zajścia poznania, możliwość oderwania się od percepcji i stworzenia uogólnień pojęciowych przedmiotów za pomocą tzw. świadomości uogólniającej; „w procesie poznania konkretne zjawiska przetwarza się w idee, kategorie, pojęcia, te zaś syntetyzuje się w ramach teorii, łączonych następnie tak długo, jak tylko się da w teorie wyższego rzędu”.

Na Orientację w świecie składa się siedem rozdziałów: Świat, Granice orientacji w świecie, Systematyka nauk, Zamykająca się orientacja w świecie (Pozytywizm i idealizm), Źródło filozofii, Formy bycia tu oto filozofii i Filozofia w samoodróżnianiu – już ich tytuły dają możliwość odtworzenia czy przynajmniej wyobrażenia sobie głównego kierunku myśli autora. Nie sposób oczywiście streścić w krótkim tekście niniejszej recenzji zawartości dzieła; to jedynie nieadekwatna zapowiedź, w której zupełnie nie widać, że Jaspers to obok Heideggera największy niemiecki filozof egzystencjalny. Żeby więc jednak połączyć tę prezentację z myślą egzystencjalistyczną, zacytujmy, co pisze we wprowadzeniu tłumacz: „w życiu ludzkim muszą wystąpić sytuacje graniczne: walka, śmierć i wina. W trzecim tomie Filozofii Jaspers wprowadził łączące je wszystkie słowo Schreitern, które przetłumaczyłem na język polski jako krach (…) Świadomość faktu, że wszystkie nasze dzieła przemijają na naszych oczach, a w końcu przeminą zupełnie, że każde życie (…) kończy się śmiercią, że wymrą nasze dzieci…. Jaki miałby być [zatem] jego [życia] cel? (…) Jaspers zdając sobie sprawę, że »woda transcendencji« w tym świecie nie jest nam dostępna w wystarczających ilościach, uważa, że czasami jest nam jednak zaofiarowany jej łyk” jako szyfr transcendencji. Może to dobra, choć, trzeba przyznać, trudna lektura na czas zarazy?

Marek Lechniak

Karl JASPERS, Filozofia. Tom 1: Filozoficzna orientacja w świecie, tłum. Mirosław Żelazny, red. nauk. Mirosław Żelazny i Roman Specht, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2019, seria: Klasyka Filozofii.

Wróć