logo
FA 02/2020 Informacje i komentarze

Ryszard Naskręcki

Od koncepcji do skutecznego działania

Prace koncepcyjne nad utworzeniem szkoły doktorskiej w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu rozpoczęły się jesienią 2017 r. Po Narodowym Kongresie Nauki w Krakowie (19-20 września 2017 r.) było już niemal pewne, że nowy model kształcenia doktorantów oparty będzie na szkołach doktorskich. Satysfakcja była tym większa, że taki model kształcenia doktorantów opisaliśmy, wspólnie z prof. Beatą Mikołajczyk, w artykule Szkoły doktorskie i ich rola w kształceniu doktorantów, który ukazał się w „wydaniu kongresowym” czasopisma „Nauka i Szkolnictwo Wyższe”, nr 2(50) (2017). Rozpoczyna się on słowami: „System kształcenia doktorantów w Polsce wymaga gruntownej przebudowy. Najbardziej efektywnym rozwiązaniem może być system oparty o tzw. szkoły doktorskie, prowadzone przez najlepsze uniwersytety. Szkoły takie mogłyby przyczynić się do poprawy jakości doktoratów i dzięki temu stać się istotnym elementem budowania reputacji i prestiżu uniwersytetu”. Już podczas konferencji programowej Narodowego Kongresu Nauki pt. Doskonałość naukowa – jak równać do najlepszych, która odbyła się w UAM w dniach 23-24 lutego 2017 r., problem optymalnego modelu kształcenia doktorantów pojawiał się w wystąpieniach wielu mówców.

Prace nad modelem szkoły doktorskiej UAM rozpoczęliśmy od przyjęcia kliku założeń: szkoła doktorska lub szkoły doktorskie powinny być dobrze wpasowane w nową strukturę organizacyjną uniwersytetu; powinna/y mieć zapewnioną odpowiednią autonomię, która pozwoli na najlepszą realizację jej celów i zadań.

Za ważne uznaliśmy wypracowanie optymalnego modelu zarządzania szkołą doktorską (szef szkoły oraz rada naukowa szkoły) oraz najbardziej efektywnego sposobu obsługi administracyjnej. Musieliśmy też wypracować optymalny model współpracy z podmiotami doktoryzującymi. W ramach roboczych seminariów analizowaliśmy zagraniczne systemy kształcenia doktorantów i przyglądaliśmy się dobrym praktykom w Polsce, np. funkcjonowaniu szkoły doktorskiej w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN.

Braliśmy pod uwagę trzy możliwe modele: szkoła doktorska „ogólnouniwersytecka” – jednostka ogólnouczelniana bezpośrednio podporządkowana rektorowi lub właściwemu prorektorowi; kilka szkół doktorskich, niezależnych od siebie, korespondujących ze strukturą „szkół/wydziałów obszarowych”; szkoła doktorska ogólnouniwersytecka typu „umbrella company” z jedną wspólną strukturą zarządzania (jeden dyrektor, jedna rada naukowa, wspólna administracja, wspólny proces rekrutacji) i obejmująca kilka szkół-sekcji, dobrze korespondujących ze strukturą szkół/wydziałów obszarowych uniwersytetu.

Za zalety ostatniego modelu uznaliśmy czytelną strukturę zarządzania (a także zarządczej odpowiedzialności), możliwość powołania jednej rady naukowej szkoły, niepowielanie struktur administracyjnych, jeden regulamin szkoły doktorskiej i spójne kryteria rekrutacji i wreszcie brak wewnętrznej, czyli na poziomie uniwersytetu, konkurencji pomiędzy szkołami doktorskimi.

I na taki model szkoły doktorskiej zdecydowaliśmy się na UAM. Szkołą zarządza prorektor, z dobrze określonymi kompetencjami zarządczymi, wraz z kierownikami pięciu szkół-sekcji. Rada naukowa SD ma być gwarantem jej niezależności oraz stymulatorem działań projakościowych, zarówno w zakresie programu kształcenia, jak i badań naukowych i rozpraw doktorskich. Do uczestnictwa w Radzie zaprosiliśmy wybitnych naukowców z UAM oraz spoza uczelni, a także przedstawiciela doktorantów.

Szkoła Doktorska Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu została utworzona zarządzeniem rektora UAM z dnia 19 czerwca 2019 r. W zarządzeniu tym stwierdza się: „Tworzy się Szkołę Doktorską Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, w ramach której funkcjonują: Szkoła Doktorska Szkoły Dziedzinowej Nauk o Języku i Literaturze; Szkoła Doktorska Szkoły Dziedzinowej Nauk Humanistycznych; Szkoła Doktorska Szkoły Dziedzinowej Nauk Społecznych; Szkoła Doktorska Szkoły Dziedzinowej Nauk Ścisłych; Szkoła Doktorska Szkoły Dziedzinowej Nauk Przyrodniczych”.

Senat UAM przyjął Regulamin Szkoły Doktorskiej, w którym zapisano jej organizację, prawa i obowiązki doktoranta, sposób wyznaczania promotora lub promotorów, warunki przedłużenia terminu złożenia rozprawy doktorskiej, przebieg kształcenia w szkole doktorskiej, sposób przeprowadzenia oceny śródokresowej, tryb eksternistyczny oraz sposób dokumentowania przebiegu kształcenia. Zagwarantowano też szkołom-sekcjom oraz kierującym nimi kierownikom dużą autonomię programową.

Uznaliśmy, że rekrutacja ma umożliwić wyłonienie najlepszych kandydatów, a jej reguły są jednakowe dla wszystkich zainteresowanych, niezależnie od wybranej dyscypliny naukowej. Kandydaci ubiegali się o przyjęcie na 130 miejsc, podzielonych na 22 dyscypliny naukowe. Liczbę miejsc na poszczególne dyscypliny rozdzielono według algorytmu, który uwzględniał m.in. skład osobowy i potencjał naukowy poszczególnych dyscyplin oraz liczbę kandydatów i liczbę doktorantów na studiach doktoranckich, liczbę absolwentów oraz efektywność tych studiów i wreszcie jakość kandydatów. Rekrutację prowadziły zespoły kwalifikacyjne, odrębne dla każdej dyscypliny, których pracę nadzorowała Komisja Rekrutacyjna Szkoły Doktorskiej. Zespoły sprawdziły, czy wszyscy kandydaci spełniają wymagania formalne, następnie przyznały im punkty zgodnie z algorytmem zawartym w uchwale rekrutacyjnej. Ważnym elementem oceny kandydatów był przygotowany przez kandydatów projekt badawczy oraz rozmowa kwalifikacyjna. Minimalny próg przyjęcia ustalono na poziomie 60%.

We współpracy z Samorządem Doktorantów, a także z Samorządem Studenckim, opracowano ramowy program kształcenia, który obejmuje trzy moduły zajęć: obowiązkowe, obowiązkowe do wyboru (np. dwa z kilku propozycji) oraz dodatkowe (opcjonalne). Po każdym roku kształcenia doktoranci są zobligowani do aktywnego udziału w „forum doktoranckim”, na którym w formie konferencyjnej przedstawią swoje osiągnięcia naukowe.

Za ważne uznaliśmy umiędzynarodowienie szkoły doktorskiej. Zatem priorytetami są: promowanie rozpraw doktorskich pisanych w językach obcych (szczególnie w języku angielskim), silne wsparcie publikowania wyników badań doktorantów w językach kongresowych, wskazanie bardzo dobrych uczelni zagranicznych, które wyrażą gotowość „współprowadzenia” szkoły doktorskiej wraz z wyłonieniem dyscyplin, które można będzie uwspólnić. W tym celu wykorzystamy środki na kształcenie doktorantów (międzynarodowe szkoły letnie, wyjazdy naukowe, wyjazdy studyjne, kwerendy biblioteczne, zapraszanie wykładowców) pozyskane w ramach dwóch projektów rozwojowych (Uniwersytet Jutra I i II) oraz projektu „Inicjatywa doskonałości-uczelnia badawcza”.

Prof. dr hab. Ryszard Naskręcki, prorektor UAM, dyrektor Szkoły Doktorskiej UAM

Wróć