logo
FA 01/2020 Okolice nauki

Wokół Wolnej Europy

Violetta Wejs-Milewska wiarygodnie i w sposób inspirujący odzyskuje i przedstawia w mikro– i makroskali dynamikę udziału pisarzy emigracyjnych w funkcjonowaniu Radia Wolna Europa. Pisała o tym w książce Radio Wolna Europa na emigracyjnych szlakach pisarzy (2007), a następnie w jej kontynuacji pt. Buenos Aires – Gwatemala – Montevideo – Nowy Jork – Paryż. Listy do Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Drugie wydanie tego opracowania jest rozszerzone o trzy rozdziały. Autorka po raz kolejny dała się poznać jako eksploratorka „świata rzeczpospolitej epistolarnej”.

RWE reprezentowane przez Jana Nowaka-Jeziorańskiego mobilizowało środowisko literackie do medialnego wpływania na społeczeństwo polskie okresu PRL. Wniknięcie w niespenetrowane zasoby archiwalne, dokumentujące działalność wybitnych przedstawicieli emigracji związanych okresowo lub w dłuższej perspektywie czasowej z tą zwalczaną przez Polskę Ludową rozgłośnią, uszczegóławia panoramę nie tylko ich intelektualnego życia. Badaczka wyodrębnia dane biograficzne i buduje z nich rekonstrukcje wyższego rzędu, odtwarzając egzystencjalne i artystyczno-literackie konteksty dziejów emigracji niepodległościowej.

Przedmiotem antropologicznych analiz Wejs-Milewskiej jest obfita, często dopiero co ogłoszona lub niezbadana epistolografia. Stanowi ona niekiedy jedyne świadectwo ulotnej aktywności radiowej pisarzy emigracyjnych. W swym myśleniu autorka nigdy nie pozostaje na poziomie przyczynkarskim, nie poprzestaje na żmudnym ustalaniu faktów, referowaniu treści listów, lecz uwidacznia struktury, mechanizmy czy procesy szersze. Na przykład, gdy uściśla stosunki pomiędzy twórcami i redaktorami, precyzyjnie ujawnia, jak bardzo znaczącymi i kluczowymi postaciami mediów emigracyjnych byli Jerzy Giedroyć i Jan Nowak-Jeziorański. Wielekroć przypomina, że obaj istnieli w przestrzeni wzajemnie podsycanego bardziej lub mniej dyskretnego antagonizmu.

Autorka przekonująco wskazuje na realne i głębsze przesłanki stojące u podstaw decyzji ludzi pióra, aby współpracować z Wolną Europą. Ich radiowa twórczość – bądź co bądź w propagandowej instytucji, finansowanej przez tajne służby USA – wpłynęła na siłę jej prestiżu i oddziaływania. Badaczka uświadamia najprecyzyjniej jak to możliwe źródła mocy sprawczej RWE i jego wpływu na bieg wydarzeń w powojennej Polsce. Liczenie się (na zasadzie negatywnej) władz PRL z treściami emitowanymi na antenie RWE wynikało z wielostronnego i wartościowego zaangażowania się polskich autorów emigracyjnych w podtrzymywanie tradycji niepodległościowej w Kraju.

Dociekania zanurzone są w polityczności, postrzeganej jednakowoż w perspektywie aksjologicznej, a nie darwinistycznie rozumianej walki o władzę. Podjęte są kwestie dotyczące świadomego obniżania przez pisarzy o uznanej renomie poziomu i tonu tekstów radiowych (zazwyczaj publicystycznych), problemy łączenia służby w słusznej sprawie i poczucia patriotycznej misji z pragnieniem utrzymania wysokiej pozycji w hierarchii artystyczno-literackiej.

Książka z jednej strony oferuje bogaty materiał badawczy, a z drugiej wiele sformułowanych wprost lub niejako mimochodem postulatów. Jeden z nich dostarcza refleksji na temat granicy pomiędzy odpowiedzialnością za sztukę literacką, troską o los własny i najbliższych, a obowiązkami wobec narodu i społeczeństwa.

Zbigniew Chojnowski
Violetta WEJS-MILEWSKA, Buenos Aires – Gwatemala – Montevideo – Nowy Jork –
Paryż. Listy do Jana Nowaka-Jeziorańskiego (Andrzej Bobkowski, Maria
i Józef Czapscy, Kazimierz Dejmek, Witold Gombrowicz, Konstanty
A. Jeleński, Czesław Straszewicz, Kazimierz Wierzyński, Józef Wittlin),
Wydawnictwo Prymat, Mariusz Śliwowski, Białystok 2018.

Wróć